Afgelopen weekend was ik bij een bijeenkomst bij Stichting Perdu over islamofobie. Het werd georganiseerd door het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie (CTID). De insteek was om een brandbrief te sturen naar premier Jette en een effectieve demonstratie voor te bereiden om iets te doen tegen islamofobie en moslimhaat. Ik had graag gezien dat de zaal vol zat met witte, niet-moslim Nederlanders. Dat was niet het geval. Sterker nog, ook vanuit moslims zelf laat de opkomst te wensen over, vooral omdat men bang is om zich uit te spreken, werd duidelijk uit de discussies.

Stoppen met bang zijn

Schrijver en docent burgerschap Bilal ben Abdelkarim was één van de sprekers en sprak de zaal toe. ‘We willen er niet voor uitkomen, maar we zijn bang.’ We moesten ons over die angst heen zetten en zeggen zoals het is, ook al schuurt het. We zouden ons niet meer verantwoordelijk moeten voelen voor hoe de ander zich voelt als je praat over discriminatie. ‘Laat dat ongemak er maar zijn.’ De pijn was voelbaar toen Bilal sprak over de onveiligheid van moslims. Ik kon de tranen niet meer bedwingen. Hij riep op om niet langer te wachten op goedkeuring van de dominante groep, maar het heft in eigen hand te nemen en je eigen kracht aan te boren.

Ik ben nog aan het leren om lang onderdrukte gevoelens uit te spreken, met het risico om onbegrepen te worden door de dominante groep met een homogene achtergrond. Wanneer je dat eerder probeerde, werd het sussend, minimaliserend en afwijzend ontvangen. Ik zocht erkenning die niet kwam en kreeg het idee dat ik nodeloos moeilijk deed. Zo ga je internaliseren dat het aan jou ligt. Maar het knelde om een reden. Ik wil de knoop in mijn maag en de kramp waarmee je door het leven beweegt en je plek probeert te vinden, niet langer negeren. Ik wil onrechtvaardige ervaringen niet meer bagatelliseren of mee-ontkennen om niemand voor het hoofd te stoten. Ik hoop zo bewustzijn te creëren over het pad van ‘de ander’, waar nog altijd te weinig kennis over is en waar verkeerde beeldvorming over bestaat.

‘Je leert dat je niet moet lijken op het schrikbeeld van de migrant’

Normalisatie van moslimhaat

De sprekers waren het erover eens: moslimhaat is genormaliseerd. Daders horen het niet meer en je gaat er zelf ook gemakkelijker in mee. De moslim wordt gekoppeld aan gevaar en als veiligheidsprobleem gezien, wat leidt tot ontmenselijking. In dat kader lijkt alles geoorloofd om te zeggen en te vinden over moslims en de islam. Het is dan aan jou om te bewijzen dat je geen risico vormt. Maar hoe kun je dat ooit aantonen? ‘Het wordt tijd dat we islamhaat weer abnormaal maken’, zei Bilal.

Je leert dat je niet moet lijken op het schrikbeeld van de migrant, de moslim, de kleurling, die nergens welkom is. Je verantwoordt je afkomst, legt je gebruiken uit, verbergt delen van je identiteit en past je aan. Je conformeert je aan normen die niet de jouwe zijn en probeert tevergeefs daaraan te voldoen. Je probeert alleen een kloof te dichten, bouwt bruggen die de overkant niet bereiken en gaat uiteindelijk zelf maar zwemmen. De bewijslast dat jij oké bent en begrepen moet worden ligt bij jou, omdat jij als ‘anders’ wordt gezien. Dit wordt genormaliseerd, ook door jezelf, terwijl je diep van binnen voelt dat het niet klopt. Die spanning blijft, maar woorden ervoor ontbreken vaak, of vinden geen gehoor.

Trauma

Het was voor mij een aangrijpende middag en een moment van herkenning. Een psychotherapeute uit de zaal sprak over persoonlijk trauma bij moslims als gevolg van islamhaat en discriminatie. Daarbij worden deze ervaringen vaak ook nog miskend. Je kunt niet alleen moeilijk benoemen dat je je onveilig voelt, maar wordt ook verantwoordelijk gemaakt voor het ongemak van degene die discrimineert. Je leert al jong de ander tegemoet te komen, ook al zou je gelijkwaardig moeten zijn. Omdat woorden als discriminatie en islamhaat zoveel ongemak oproepen, maak jij het maar draaglijker voor de ander.

Mijn ervaring is dat je overcompenseert voor het comfort van de ander. Gediscrimineerd worden en tegelijk rekening moeten houden met de gevoelens van degene die dat doet, vormt je gedrag, keuzes en zelfs je levensloop. Dit leidt tot zelfverloochening. Je hoort je hele leven dat je je moet aanpassen; integratie betekent in de praktijk vaak eenzijdige aanpassing. Het moeilijkste vond ik om dit onderdrukte, maar altijd aanwezige gevoel toe te laten. Dat is normaal gesproken beangstigend, maar hier was een veilige ruimte waarin het herkend werd. Het maakte duidelijk hoe onveilig het voor mij als minderheid vaak is geweest. Wat een last om te moeten passen in een dominante groep met een ander referentiekader, terwijl je doet alsof je hetzelfde bent. Wat een sociale rek. ‘Je aanpassen’ lijkt een nobel streven, maar vraagt om een ongezonde flexibiliteit die je uiteindelijk vervormt. Zo hard werken om niet jezelf te mogen zijn, is een onrecht dat benoemd mag worden. Hoe kun je zo tot je recht komen?

‘Er mag verwacht worden dat mensen zich verdiepen en proberen zich te verplaatsen in anderen’

Institutioneel

Daarnaast gaf antropologisch onderzoeker Martijn de Koning informatie over diepgewortelde discriminatie, waarbij overheden wetten hebben overschreden om moslims te bespieden, moskeeën te infiltreren en hen onterecht te verdenken. Ik was geschokt dat islamofobie ook op macroniveau genormaliseerd is. Als het moslims betreft, lijkt de wet zelfs niet van toepassing. De bevindingen van Meldpunt Islamofobie en ervaringen van organisaties die al decennia gehoord proberen te worden door politie en bestuur geven een kwetsbaar gevoel. De conclusie was dat je het niet kunt winnen van de overheid. Nederland is niet alleen sociaal onveilig voor moslims, maar ook institutioneel problematischer dan ik dacht. En die ongelijkheid lijkt nauwelijks erkend te worden buiten de gemeenschap zelf.

Onwetendheid

Er zijn nog altijd mensen die het bestaan van discriminatie en islamofobie niet erkennen. Omdat het hen niet raakt, gaan ze ervan uit dat het niet bestaat. Ondanks feiten en onderzoek beschouwen sommigen het als een broodjeaapverhaal. Waarom zouden we dit verzinnen? Waarom vragen we hier aandacht voor? Aan het begin van de middag werd gesteld dat het ontkennen van islamofobie op zichzelf islamofobie is. Ik twijfelde daaraan, omdat onwetendheid ook een rol kan spelen. Maar in het huidige klimaat vind ik die nuance minder relevant. Er mag verwacht worden dat mensen zich verdiepen en proberen zich te verplaatsen in anderen. Er zijn voldoende boeken beschikbaar, zoals Van dankbaar naar strijdbaar van Bilal. Kom naar bijeenkomsten, luister, teken petities, steun initiatieven en help mee om de demonstratie tegen islamofobie in maart 2027 groot en effectief te maken.

Bouw de brug mee vanaf de andere kant van de oever, zodat we niet langer alleen hoeven te zwemmen in een zee van onbegrip.