Forum voor Democratie groeit stevig door en schuift ideologisch verder op. Politicoloog Sarah de Lange en journalist Harm Ede Botje waarschuwen dat de partij niet alleen radicaliseert, maar extreemrechts inmiddels actief normaliseert.

Forum voor Democratie is niet langer een marginaal verschijnsel. De partij doet het goed in de opiniepeilingen, neemt in meer dan honderd gemeenten deel aan de gemeenteraadsverkiezingen van maart en heeft met Lidewij de Vos een partijleider die veel rechtse kiezers blijkbaar aanspreekt. Politicoloog Sarah de Lange en journalist Harm Ede Botje vinden dat een zorgelijke ontwikkeling. Extreemrechts wordt genormaliseerd.

Botje volgt FvD al jaren en schreef in 2020 met collega-journalist Mischa Cohen de biografie Mijn meningen zijn feiten over voormalig partijleider Thierry Baudet. Voor hem komt de huidige zichtbaarheid niet als verrassing. ‘Baudet heeft jarenlang aan een kader gebouwd. Dat zie je nu allemaal op tafel komen’, zegt hij. ‘In 2019 hing er nog een zweem van geheimzinnigheid om de partij heen, met al die zomerscholen enzovoort. Nu is het openlijker en explicieter. Forum voor Democratie is niet slechts een politieke partij, het is een beweging.’

Die beweging timmert flink aan de weg. FvD doet in meer dan honderd gemeenten mee aan de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart. Dat de partij dit kan doen, is volgens Botje niet alleen te danken aan nieuwe gezichten binnen de partij, maar ook aan een pushfactor, namelijk teleurgestelde PVV-kiezers die een andere partij zoeken. ‘Deze kiezers op rechts zitten in een silo’, zegt hij. ‘BBB, FvD, JA21 en PVV vissen in elkaars vaarwater. Kiezers die op deze ultrarechtse partijen stemmen, lijken niet snel meer terug te keren naar een traditionele middenpartij.’

Van radicaal naar extreemrechts

Politicoloog Sarah de Lange ziet dat FvD de afgelopen jaren een duidelijke ideologische verschuiving heeft doorgemaakt. ‘Steeds meer wetenschappers classificeren FvD als extreemrechts, niet langer als radicaal rechts’, zegt ze. ‘Dat heeft te maken met hun discours, hun omgang met de democratische instituties en hun banden met extreemrechtse buitenparlementaire groepen.’

Die banden zijn niet nieuw, benadrukt De Lange. ‘FvD had altijd al contact met extreemrechtse organisaties als de NVU, Voorpost en de Geuzenbond. Maar wat wel nieuw is, is dat mensen met dat verleden nu op hoge plekken op de lijsten staan. Vroeger werden ze er nog afgehaald. Nu doet FvD dat niet meer. Dat is een vorm van normalisering.’

Forum voor Democratie bouwt aan een nieuwe zuil. De beruchte Vrijmoedige Studenten Partij is officieel geen FvD-organisatie, maar de personele overlap is groot. Verder sticht FvD eigen scholen en kun je Ongehoord Nederland zien als een FvD-omroep. ‘Ze zijn onderdeel van een bredere tegenbeweging’, zegt De Lange. ‘FvD wil niet primair via het parlement invloed uitoefenen, maar via een parallelle samenleving: eigen media, eigen bedrijven en eigen jongerenorganisaties.’

Volgens De Lange gelooft FvD niet langer in het parlementaire proces. ‘Ze trekken de soevereiniteit van parlement en regering in twijfel, en daarmee ook de legitimiteit van meerderheidsbesluiten. Termen als “tribunalen”, waar volgens FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen de verantwoordelijken voor het coronabeleid moeten worden berecht, passen in dat patroon.’ Ook wijst De Lange op de veroordeling van Kamerlid Gideon van Meijeren voor opruiing, omdat hij hintte dat het ‘volk’ net als in de Verenigde Staten misschien het parlement zou bestormen.

‘Als je het systeem volledig afschrijft, kan geweld als enige optie worden gezien’

Forum voor Democratie zaait wantrouwen tegen de democratische instituties. Dat resoneert bij een specifieke groep kiezers. ‘FvD trekt de meest wantrouwige kiezers aan’, aldus De Lange. ‘Het zijn mensen die geloven dat het hele systeem corrupt is: de media, de wetenschap, de rechters en zelfs de verkiezingen. Dat maakt de kiezers vatbaar voor radicalisering. Als je het systeem volledig afschrijft, kan geweld als enige optie worden gezien.’

Veel lokale partijen sluiten FvD nu uit als mogelijke coalitiepartner vanwege extreemrechtse mensen op de lijst. ‘Maar besturen is niet het doel van FvD’, zegt De Lange. ‘De partij wil een tegenbeweging vormen. En deze tegenbeweging wordt steeds groter.’

Ideologische trainingskampen

Een belangrijke positie in deze tegenbeweging neemt JFVD in, de jongerenorganisatie van FvD. JFVD organiseert elk jaar fysiek intensieve, ideologisch geladen trainingskampen. JFVD’ers gaan boogschieten, worstelen en spelen soldaatje met elkaar. Ook worden ze geschoold in extreme theorieën. Critici bestempelen deze lichaamscultuur, deze ideologische indoctrinatie en deze militarisering als fascistisch, maar De Lange ziet een andere ideologische lijn. ‘Het gaat hier om accelerationisme, het idee dat spanningen tussen groepen onvermijdelijk tot een burgeroorlog leiden en dat je je daarop moet voorbereiden. JFVD’ers beginnen deze oorlog niet zelf, maar willen klaarstaan om terug te slaan.’

‘Zij sloegen daadwerkelijk toe. JFVD richt zich op weerbaarheid’

De parallellen met de terroristen Anders Breivik en Brenton Tarrant zijn volgens haar zichtbaar, maar niet één op één. ‘Zij sloegen daadwerkelijk toe. JFVD richt zich op weerbaarheid.’ Wel is er in JFVD-kringen bewondering voor deze twee extreemrechtse terroristen. Zo noemde Timon Busscher, nummer drie op de Haagse FvD-lijst, Breivik en Tarrant ‘het goddelijke duo’.

Joods wereldcomplot

Een opvallende verschuiving is de manier waarop FvD over Joden en Israël spreekt. Waar uiterst rechts in het eerste decennium van het nieuwe millennium toenadering zocht tot Israël, ziet De Lange nu een tweesporenbeleid. ‘De staat Israël wordt nog steeds gepresenteerd als voorpost tegen de islam, ook door FvD’ers, maar tegelijk duiken klassieke antisemitische complotten op. De antisemitische retoriek over miljardair George Soros is inmiddels aangevuld met ideeën over een Joods wereldcomplot’, zegt ze. ‘Dat zie je niet bij alle uiterst rechtse partijen. Rassemblement National in Frankrijk wil regeren en vermijdt dit soort retoriek. Maar FvD doet dit niet.’

FvD kijkt volgens De Lange nadrukkelijk naar de Amerikaanse alt-right en naar president Donald Trump. Dat zie je terug in de anti-antifamotie die FvD indiende, vlak na Trumps aanvallen op antifa. Ook in de vijandigheid richting vrouwen, lhbtq-personen en diversiteit in het algemeen volgt FvD het Amerikaanse voorbeeld. ‘Dit gaat verder dan antifeminisme’, zegt ze. ‘Het is een bredere afwijzing van diversiteit zelf.’ De Lange wijst hier opnieuw op het fenomeen normalisering. De anti-antifamotie haalde een parlementaire meerderheid dankzij steun van de VVD. ‘Het extreemrechtse gedachtegoed van FvD wordt steeds normaler.’

‘Extreemrechts vormt de grootste dreiging’

De vraag of FvD verboden kan worden omdat de partij een bedreiging vormt voor de democratie, is volgens De Lange prematuur. De nieuwe Wet op de politieke partijen moet eerst worden aangenomen en die kijkt vooral naar gedrag, niet naar politieke standpunten. ‘FvD voldoet op dit moment niet aan de criteria voor een verbod’, zegt ze. ‘En zo’n maatregel moet altijd uiterst zorgvuldig worden overwogen.’

Volgens De Lange is de dreiging vanuit extreemrechts momenteel aanzienlijk groter dan die vanuit extreemlinks. Dat blijkt uit recente rapporten van de AIVD en het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN). ‘De veiligheidsdiensten zijn hier heel duidelijk over’, zegt ze. ‘Extreemrechts vormt de grootste dreiging.’

Lees ook:

‘Denk niet te lichtvaardig over Forum voor Democratie’