De monoloog Nummer zonder naam vertelt het verhaal van Efraïm (18). In Auschwitz kijkt hij terug op zijn leven, vlak voor zijn dood.

Nummer zonder naam is een toneelvoorstelling, een monoloog, met een pittige inhoud. Het speelt zich af tijdens de Tweede Wereldoorlog in concentratiekamp Auschwitz. Hoofdpersoon is de jongeman Efraïm, die op het punt staat naar de gaskamer te worden gestuurd. Hij kijkt terug op zijn leven in oorlogstijd, maar ook op de goede tijden.

Eerdere voorstelling

De voorstelling is gemaakt én geschreven door Erwin van Heusden. Hij is theaterdocent, regisseur, eigenaar van Erwin van Heusden Theaterprodukties en hij schrijft mee aan de voorstellingen. ‘Het idee voor Nummer zonder naam ontstond toen we een paar jaar geleden bezig waren met onze voorstelling De Jodenverraadsters van Helmert Woudenberg. Dit stuk gaat over een onderwerp waar je weinig over hoort, namelijk dat er tijdens de Tweede Wereldoorlog tegen sommige Joodse onderduikers die waren betrapt, werd gezegd dat ze de dans konden ontspringen door vijf andere onderduikers te verraden. Soms werden ze daarna vrijgelaten, maar meestal was het een smoesje en werden ze alsnog afgevoerd. Eén persoon heeft keer op keer Joodse onderduikers verraden. Na de oorlog moest zij de prijs voor haar gedrag betalen met de doodstraf.’

‘Hij vertelt niet alleen over wat hem na de bezetting is overkomen’

‘In dit stuk zit een scène in een concentratiekamp, wat heftig is. Hierdoor ontstond in mijn hoofd het plan voor een toneelstuk dat zich daar afspeelt. Aanvankelijk wilde ik een dialoog schrijven tussen een vader en een zoon, maar toen ik begon te schrijven realiseerde ik me dat de tweede persoon niets toevoegde. Uiteindelijk ben ik voor een monoloog gegaan. Die keuze sloot bepaalde verhaallijnen uit, maar opende ook deuren.’

Efraïm

De verteller in Nummer zonder naam is Efraïm (18). Hij is een gevangene in Auschwitz, waar het einde van zijn leven nadert, terwijl hij daar veel te jong voor is. Toch blikt hij terug op zijn leven, wat een logische reactie is. ‘Hij vertelt niet alleen over wat hem na de bezetting van Nederland is overkomen, maar ook over de mooie dingen die hij meemaakte met zijn ouders en zijn zusje. Bijvoorbeeld in de boekwinkel van zijn moeder, of iets wat thuis gebeurde.’

‘De laatste paar jaar van zijn leven zijn bewogen als gevolg van de bezetting. De beperking van zijn vrijheid begon niet toen hij met zijn familie ging onderduiken, maar al veel eerder. De Duitse bezetter nam steeds meer vrijheden van Joodse mensen af. Efraïm wilde graag naar de kunstacademie, wat niet meer kon. Joden mochten niet meer naar niet-Joodse onderwijsinstellingen, ze mochten er niet meer werken, ze mochten bepaalde winkels niet meer in, noem maar op. Het ging van kwaad tot erger. Uiteindelijk dook het gezin onder, totdat ze werden verraden’

‘Efraïm wilde graag naar de kunstacademie, wat niet meer kon’

Efraïm straalt kracht uit. Hij laat zijn hoofd niet hangen, maar houdt het omhoog tot het einde. Gevangenen in Auschwitz kregen bij binnenkomst een nummer op hun arm gebrand. Daar komt ook de titel Nummer zonder naam vandaan. Efraïm is letterlijk gevangene nummer zoveel. Toch kan hij het opbrengen om mens te blijven. Dat is de essentie van het stuk. ‘Een oorlog haalt het uiterste waar mensen toe in staat zijn in hen naar boven, zowel in positieve als negatieve zin. Het kwaad dat in individuen zit, maar ook de kracht. Je ziet dit terug in Efraïm.’

Sem is iets ouder

De rol van Efraïm wordt gespeeld door Sem Ben Yakar. Van Heusden en hij leerden elkaar vorig jaar kennen tijdens de repetities voor The Passion, waarbij Van Heusden spelcoach is. ‘Sem speelde de rol van een van de apostelen. We raakten aan de praat en hadden een leuke klik. Ik vertelde hem dat we in mijn theater Anne Frank gingen opvoeren. Of hij mee zou willen spelen. Helaas moesten we door omstandigheden die productie opschuiven naar 2027. Ik had Nummer zonder naam af en liet het Sem lezen. Hij was meteen verkocht en gaf aan dit verhaal graag te willen vertellen. Sem is een goede keuze voor deze rol. Jongeren kunnen zich makkelijk in hem herkennen en zich met hem identificeren.’ In werkelijkheid is Sem iets ouder dan 18 jaar, maar dat is niet erg voor zo’n zware rol.

Deels fictie

‘Nummer zonder naam is een goed voorbeeld van het begrip faction, een samentrekking van de woorden fictie en feiten. Het is deels fictie, maar er zijn wel degelijk gebeurtenissen die waargebeurd zijn verwerkt. ‘Er zijn bijna geen jongeren meer die iemand in hun omgeving hebben die de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt. Een oude overgrootvader of grootvader, meer niet. Voor jongeren wordt het steeds meer een ver-van-mijn-bedshow.’

‘Naar voorstellingen over de Tweede Wereldoorlog, waar nog steeds interesse voor is, komt vaak een wat ouder publiek. Toch zie je dat die ook jongeren meenemen. Een bijkomend probleem is de toename van fake news en soms de ontkenning van de Holocaust. Je merkt ook dat de geschiedenis zich herhaalt. Het publiek moet zich bewust blijven van wat er is gebeurd. Daarom moeten we de taak op ons nemen om het verhaal te vertellen.”

‘Voor jongeren wordt het steeds meer een ver-van-mijn-bedshow’

‘Nummer zonder naam is een stuk vol emotie, maar Van Heusden zelf wordt er emotioneler van nu de voorstelling ‘handen en voeten’ krijgt. ‘Als je het op het toneel ziet, is het heftiger dan toen ik het schreef. De techniek, het licht, de klanken. Het ontstijgt zichzelf. Heb ik dat gemaakt? Het komt tot leven. Alles valt op zijn plek. Het is iets dat op zichzelf staat. Alsof het nieuw is voor mij.’

Minimaal één BN’er

Zelf stukken schrijven bevalt hem goed, maar sociaal-maatschappelijke thema’s hebben zijn voorkeur. ‘Een voorstelling moet je raken, het moet iets met je doen. De essentie van kunst is mensen in beweging brengen. En het publiek heeft altijd gelijk. Als ik het niet had geschreven, had niemand het gemist. Zo gaat het met kunst. Maar dat betekent niet dat ik er daardoor niet mee aan de gang ga. Als mensen het zien, gaan ze erover nadenken. Het is sowieso lastig om iets nieuws aan de man te brengen. Om op te vallen moet er tegenwoordig minimaal ergens één BN’er in zitten. Daarbij komt dat voor veel mensen de weg naar het theater sinds corona lastiger te vinden is, hoewel het langzaam weer wat meer aantrekt. Het is alsof theater niet meer in het systeem van veel bezoekers zit.’

Heftig stuk

En het is en blijft een heftig stuk. ‘Ik wil de geschiedenis levend houden, maar geen bezoekers traumatiseren. Absoluut niet. Het is ook niet geschreven om te choqueren. Alleen kan ik niet voorkomen dat het choquerend is.’

‘Ik wil de geschiedenis levend houden, maar geen bezoekers traumatiseren’

In ieder geval wel ingrijpend. Er wordt niet voor niets een ‘nazit’ gehouden. ‘De proeflezers van de toneeltekst gaven aan dat het publiek de kans moest krijgen om terug te keren in het heden. Daarom hebben we ervoor gekozen om na de voorstelling een korte pauze te houden en daarna een nazit in de zaal te houden. Dan gaan we in gesprek met het publiek.’

Gezien de zware inhoud van het stuk is dat voor veel bezoekers waarschijnlijk geen luxe. Overigens zijn er tot nu toe geen vervelende reacties geweest op dit stuk als gevolg van de oorlog in Gaza. Er wordt positief gereageerd.

Voor meer informatie: www.nummerzondernaam.nl en www.deoudeschool.nl. De voorstellingen zijn te zien in Theater De Oude School in Dordrecht op 10 en 11 april en op 2, 4 en 5 mei.