In Turkije heeft op 21 mei en rechterlijke coup plaatsgevonden. Het Hof van Beroep in Ankara heeft de partijleider van de belangrijkste oppositiepartij van Turkije – CHP – afgezet. Daarmee heeft president Erdogan de weg vrij gemaakt naar een gesloten autocratie.

In een uitspraak met verstrekkende gevolgen heeft het Hof van Beroep gisteren de resultaten van het 38e congres van de CHP, gehouden op 4 en 5 november 2023, nietig verklaard. Daarmee werd de verkiezing van Özgür Özel tot voorzitter van de Republikeinse Volkspartij (CHP), ongeldig gemaakt. De uitspraak maakt ook alle partijbesluiten die sindsdien onder Özel zijn genomen, nietig.

Het besluit leidt tot de afzetting van Özel als partijleider, een functie die hij bekleedde sinds hij op dat congres de langjarige voorzitter Kemal Kılıçdaroğlu versloeg. De juridische basis voor het besluit: vermeende procedurele overtredingen en stemmenkoop tijdens het congres van november 2023 — beschuldigingen die de CHP consequent en resoluut als politiek gemotiveerd heeft verworpen.

Cruciaal is dat juridische experts al lange tijd benadrukken dat volgens de Turkse grondwet alleen de Hoge Kiesraad — en niet civiele rechtbanken — bevoegd is om te oordelen over interne partijverkiezingen; die raad had Özel’s verkiezing al bevestigd. Dat grondwettelijke argument is nu terzijde geschoven.

Wat zich sinds gisteren in Turkije voltrekt, te midden van toenemende chaos, is de doelbewuste en berekende afbraak van de democratie, uitgevoerd in het volle zicht en verpakt in de taal van procedure en legaliteit.

‘Noem het bij de naam: de voltooiing van een zelfcoup’

Noem het bij de naam: de voltooiing van een zelfcoup, een nieuwe fase in Erdoğans onophoudelijke machtsgreep. Geen plotselinge machtsgreep zoals de geschiedenis die vaak kent, maar iets sluipenders: een constitutionele wurggreep in slow motion, tot stand gebracht via gekaapte rechtbanken, uitgeholde instituties en de inzet van legaliteit zelf als wapen tegen de rechtsstaat. Wanneer rechtbanken oppositieleiders verwijderen van wie peilingen aangeven dat zij Erdoğan en zijn AKP in vrije verkiezingen zouden verslaan, valt het masker af.

De implicaties zijn structureel en op korte termijn onomkeerbaar. De greep op de rechterlijke macht is nu totaal. De uitspraak van het hof van beroep maakt duidelijk dat geen enkele procedurele waarborg die de oppositie opbouwt, zal standhouden. Rechtbanken interpreteren de wet niet langer; zij voeren politieke instructies uit.

Electorale concurrentie wordt bovendien indirect gecriminaliseerd. Met Ekrem İmamoğlu, de gekozen burgemeester van Istanbul, in de gevangenis en Özel nu uit het partijleiderschap verwijderd, heeft het regime feitelijk de volledige top van de oppositie in één klap onthoofd.

Daarnaast is het parlement gereduceerd tot decor. Een wetgevend orgaan waarin het gekozen leiderschap van de grootste oppositiepartij door een civiele rechtbank buiten haar constitutionele bevoegdheid om kan worden vernietigd, is geen parlement maar een geregisseerde voorstelling.

Meesterlijke neutralisering

Wat dit moment bijzonder gevaarlijk maakt, is dat het is voorafgegaan door een meesterlijke neutralisering van de oppositie — en het regime verdient daarvoor een wrange erkenning vanwege zijn tactische precisie. Die strategie verliep langs twee sporen: het temmen van de Koerdische politieke beweging en het ondermijnen van de seculier-centristische belangrijkste oppositie.

De DEM-partij, die de Koerdische politieke beweging vertegenwoordigt, is betrokken geraakt bij een ondoorzichtig proces naar een ‘terrorismeloos Turkije’, opgebouwd rond Abdullah Öcalan, de gevangengenomen leider van de PKK. Het vooruitzicht was moeilijk te weerstaan: na decennia van gewapend conflict en politieke vervolging heeft de belofte van vrede een enorme morele betekenis voor Koerden in Turkije.

Maar de opzet van dit proces staat volledig onder controle van het regime — zonder onafhankelijke verificatie, zonder transparante routekaart, zonder internationale monitoring. Verklaringen van Öcalan, afgelegd vanuit de totale isolatie van het eiland İmralı, zijn geïnstrumentaliseerd om het regime een schijn van staatsmanschap te geven, terwijl de DEM als democratische oppositiekracht wordt geneutraliseerd.

CHP verscheurd

De CHP is ondertussen maandenlang op scherp gezet en van binnenuit verscheurd door felle interne conflicten. De verwijdering van Özel zal deze breuklijnen opnieuw blootleggen — tussen degenen die inzetten op samenwerking en aanpassing aan het regime en degenen die kiezen voor structureel verzet.

De vraag of Kılıçdaroğlu, die binnen de partij sterk aan geloofwaardigheid heeft ingeboet, kan terugkeren — of dat een door het regime gesteunde bewindvoerderscommissie wordt aangesteld — hangt nu nadrukkelijk boven de partij. Een verdeelde oppositie die over haar eigen leiderschap strijdt, bestrijdt Erdoğan niet.

De afgezette Özel heeft twee opties: met zijn achterban verzet bieden door zich in het partijhoofdkwartier te verschansen en beroep aan te tekenen, of een nieuwe partij oprichten. Tegelijkertijd zijn al dossiers in het parlement ingediend om de immuniteit van acht parlementsleden, waaronder Özel, op te heffen — met een politiek verbod in het vooruitzicht.

Wat zijn de langetermijngevolgen?

De CHP staat voor diepe interne verdeeldheid. De partij telt momenteel 138 zetels en is al lange tijd uitgeput door interne machtsstrijd tussen verschillende facties. Naar schatting steunen minstens 25 parlementsleden Kılıçdaroğlu en dat aantal kan toenemen, wat kan leiden tot een onomkeerbare splitsing in het parlement. Die verdeeldheid past in Erdoğans strategie: hij spreekt openlijk over het bereiken van de kritische drempel van 360 stemmen — nodig om vervroegde verkiezingen uit te schrijven (en zelf opnieuw kandidaat te kunnen zijn) en om grondwetswijzigingen via een referendum door te voeren.

Daarnaast zijn de verkiezingen van 2028 nu al vooraf bepaald. İmamoğlu zit gevangen en is feitelijk uitgesloten. Özel is via de rechter uitgeschakeld. De oppositie gaat de volgende presidentscyclus in zonder samenhangend leiderschap, zonder verenigd programma en zonder juridisch beschermde organisatiestructuur.

‘Het democratisch verzet verkeert in kritieke toestand’

Voor de Koerdische politiek kan de gok van de DEM uitlopen op politieke uitputting. Als het vredesproces instort zonder bindende garanties — zoals bij eerdere pogingen — heeft de partij zichzelf als democratische oppositiekracht geneutraliseerd, zonder iets te bereiken.

De markten zullen politiek risico incalculeren. Terugkerende verkoopgolven laten zien dat investeerders begrijpen wat analisten soms niet hardop zeggen: het juridisch uitschakelen van oppositieleiders is geen normalisering van de rechtsorde, maar geïnstitutionaliseerde instabiliteit.

Internationaal zal de reactie ontoereikend blijven. Het NAVO-lidmaatschap van Turkije en de blijvende fictie van EU-kandidaatschap blijven het regime beschermen tegen wezenlijke druk vanuit het Westen. Strategische belangen — migratie, defensie, regionale stabiliteit — wegen zwaarder dan democratische principes.

Richting een gesloten autocratie

Deze gerechtelijke coup, die herinnerd zal worden om zijn datum — 21 mei 2026 — bevestigt opnieuw hoe vastberaden Erdoğan is in zijn mars richting een gesloten autocratie, onder de grotendeels onverschillige blik van Turkije’s democratische bondgenoten. Nu het land de tiende verjaardag van de mislukte staatsgreep van juli nadert, werpt zijn gewaagde strategie vruchten af en consolideert het een systeem dat is ontdaan van elke betekenisvolle oppositie. Twee van zijn potentiële rivalen, Selahattin Demirtaş en İmamoğlu, zitten in de gevangenis. Het democratisch verzet verkeert in kritieke toestand.

Al meer dan tien jaar betoog ik consequent dat Erdoğan, gesteund door zijn bondgenoot Bahçeli, Turkije richting ‘azerbeidzjanisering’ duwt: een systeem waarin de oppositie gemarginaliseerd en machteloos wordt gemaakt, de rechterlijke macht wordt ingezet als instrument van autocratisch bestuur, de media veranderen in een scheefgetrokken propagandamachine en verkiezingen vooral dienen als legitimatiemechanisme voor het regime en zijn leiderschap.