Toen het Sovjetblok instortte, ontstonden er niet automatisch democratieën. Er bleven staten achter met instellingen zonder democratische cultuur, zonder sterke burgerlijke normen en met oligarchische netwerken die jarenlang hadden geleerd te functioneren op basis van dwang en loyaliteit.

Het resultaat in het voormalige Oostblok was niet de liberale orde waarop westerse beleidsmakers hadden gehoopt. In plaats daarvan ontstond een vermenging van staatsmacht en criminele logica, iets wat wetenschappers een ‘kleptocratie’ noemen. Barbara McQuade, voormalig federaal aanklager in Michigan met jarenlange ervaring in de bestrijding van georganiseerde misdaad, noemt het een systeem dat gebaseerd is op ‘maffiacodes’.

McQuades boek The Fix: Saving America from the Corruption of a Mob-Style Government (Seven Stories Press, 2026) onderscheidt zich van veel andere boeken over Trump door de nauwkeurigheid van haar analyse. Haar ervaring als aanklager geeft het boek een bijna forensische precisie. Wat het boek ook buiten de Verenigde Staten belangrijk maakt, is dat het een naam en structuur geeft aan een mondiaal patroon dat zich sinds het einde van de Koude Oorlog heeft ontwikkeld.

Dit model ontstond voor het eerst in de voormalige Sovjet-invloedssfeer. Alexander Loekasjenko in Belarus perfectioneerde de ‘afpersingsstaat’: loyaliteit werd gekocht met gunsten, tegenstanders werden onderdrukt met buitengerechtelijk geweld en verkiezingen waren vooral rituelen van onderwerping in plaats van vrije keuzes. In Azerbeidzjan erfde Ilham Aliyev een systeem waarin de regerende familie en de staatskas nauwelijks van elkaar te onderscheiden waren, en bouwde dat verder uit.

McQuade verwijst regelmatig naar een scène uit The Godfather

Beide leiders werkten volgens een patroon dat kenners van georganiseerde misdaad direct herkennen: controleer de rechtbanken, beheers de media en zorg ervoor dat iedereen rond de macht zoveel te verliezen heeft dat verraad geen optie is.

McQuade verwijst regelmatig naar een scène uit The Godfather. Don Corleone verleent iemand een gunst en zegt vervolgens: ‘Ooit – en die dag komt misschien nooit – zal ik je vragen iets voor mij terug te doen.’ Volgens haar is dit geen fictie, maar een nauwkeurige beschrijving van hoe Donald Trump regeert.

‘Elke keer dat iemand iets voor hem doet’, schrijft zij, ‘of het nu een gunst is of iets anders, wordt er altijd iets terugverwacht.’ Het Corleone-model is volgens haar het besturingssysteem van de Amerikaanse macht geworden.

Wat er na 2010 gebeurde, was niet zozeer dat autoritarisme zich naar nieuwe gebieden verspreidde. Het kreeg juist meer invloed binnen democratische systemen.

Dat patroon was ook zichtbaar aan de andere kant van de voormalige Koude Oorlog-grens. Recep Tayyip Erdogan in Turkije leverde een belangrijk voorbeeld: een leider die via democratische verkiezingen aan de macht kwam, maar daarna stap voor stap de instellingen verzwakte die zijn macht moesten beperken. De rechterlijke macht werd gevuld met loyalisten, de veiligheidsdiensten werden omgevormd tot persoonlijke instrumenten en overheidsopdrachten werden gebruikt om bedrijven afhankelijk te maken van de machthebber. Het resultaat was een systeem waarin maar twee opties overbleven: volledige loyaliteit of bestraffing.

De Braziliaanse president Jair Bolsonaro volgde een vergelijkbaar pad: een sterke nadruk op persoonlijke loyaliteit, het bewust creëren van chaos als politiek instrument en minachting voor juridische verantwoording.

McQuade vat dit samen in de ‘drie C’s’ van bestuur in maffiastijl: corruptie, wreedheid en chaos. Dat zijn geen bijwerkingen of bestuurlijke fouten, maar bewuste instrumenten. Corruptie bindt mensen aan elkaar door gedeelde schuld. Wreedheid laat zien dat regels niet gelden voor de machtigen. Chaos maakt het moeilijk om machthebbers ter verantwoording te roepen.

Ik zou daar nog iets aan willen toevoegen: dit soort leiders geven op het internationale toneel vaak de voorkeur aan persoonlijke ontmoetingen boven institutionele overlegvormen. Zij kiezen meestal voor één-op-één-gesprekken, waarbij instellingen worden omzeild en de nadruk ligt op persoonlijk vertrouwen volgens een maffia-achtige erecode.

The Fix verwerpt het idee dat de Verenigde Staten uitzonderlijk zijn en dat wat in Ankara of Minsk gebeurde nooit in Washington zou kunnen gebeuren. Vanuit haar ervaring met de vervolging van maffianetwerken laat McQuade zien hoe herkenbaar Trumps methoden zijn voor soortgelijke leiders elders. ‘De manier om te winnen is aanvallen, aanvallen, aanvallen – nooit toegeven, nooit excuses aanbieden en altijd loyaliteit terug eisen.’

Vanuit Turks perspectief is dat een bekend verhaal

De overeenkomsten met Erdogans vervolging van politieke tegenstanders of het staatsapparaat van Loekasjenko dat critici straft, zijn volgens haar geen toeval. Ze zijn structureel. Ze laten zien hoe verschillende systemen dezelfde oplossing hebben gevonden: macht gebruiken om macht te beschermen.

McQuades onderzoek ondersteunt een verontrustende conclusie: Trump heeft laten zien hoe ver een liberale democratie die kant op kan bewegen voordat burgers beseffen wat er gebeurt. Vanuit Turks perspectief is dat een bekend verhaal.

Wat McQuade toevoegt, is de blik van de aanklager: de vraag waarom bepaald gedrag logisch lijkt. Haar antwoord is dat het logisch is binnen de wereld van de georganiseerde misdaad. En volgens haar heeft die wereld voor het eerst in de moderne geschiedenis de uitvoerende macht van de Verenigde Staten in handen gekregen.

McQuade eindigt niet met wanhoop, maar met voorstellen voor hervormingen. Zij blijft geloven in constitutionele oplossingen, mits die daadwerkelijk worden toegepast. De belangrijkste bijdrage van haar boek is echter dat het lezers in Bakoe, Minsk, Ankara en Washington een gemeenschappelijke taal geeft om te beschrijven wat zij hebben zien gebeuren. De ‘fix’, zoals haar titel luidt, bestaat al lange tijd. De vraag is of genoeg mensen dat op tijd inzien om er iets aan te doen.