De tijdgeest lijkt momenteel in het voordeel van uiterst rechts, racisme, xenofobie en vulgaire vormen van nationalisme. De democratische weerbaarheid wordt in real time getest. Hongarije en Frankrijk zijn daarbij twee contrasterende laboratoria geworden voor de vraag hoe liberale democratieën zich verzetten tegen autoritaire tendensen: het ene land probeert de puinhoop van een mislukt autocratisch project op te ruimen, het andere probeert er een te voorkomen voordat het volledig vorm krijgt.

Het politieke landschap van Hongarije veranderde ingrijpend op 12 april 2026, toen Viktor Orbán na zestien jaar aan de macht een zware verkiezingsnederlaag moest erkennen. De centrumpartij Tisza van Péter Magyar behaalde ongeveer 53,6 procent van de stemmen en een tweederdemeerderheid van 138 zetels. Reuters en andere internationale media beschreven de uitslag als een historische tegenslag voor de wereldwijde rechts-populistische stroming waarvan Orbán het boegbeeld was geworden.

Magyar, ooit zelf onderdeel van de Orbán-kring, presenteerde zijn mandaat als een kans om ‘het regime’ te ontmantelen en de democratische checks and balances te herstellen die onder Fidesz waren uitgehold. Sinds zijn aantreden in mei heeft zijn regering in hoog tempo gewerkt aan wat hij ‘operatie zuiverend vuur’ noemde: een breed pakket economische, politieke en juridische hervormingen.

Tot de belangrijkste maatregelen behoren de oprichting van een nieuwe instelling om verduisterde staatsmiddelen terug te halen, het herstel van de onafhankelijkheid van het constitutioneel hof met een verplichte pensioenleeftijd van zeventig jaar voor rechters, en een termijnlimiet van twaalf jaar voor parlementsleden.

Misschien nog belangrijker was de goedkeuring door het Hongaarse parlement van een grondwetswijziging op 13 juli om president Tamás Sulyok uit zijn functie te zetten. Sulyok geldt als een bondgenoot van Orbán en werd door Magyar openlijk een marionet genoemd. Zijn opvolger zou deze zomer door het parlement worden gekozen. Tegelijkertijd ontmantelde de regering een omstreden surveillancedienst die Orbán gebruikte om critici te onderzoeken. Ook trad Hongarije toe tot het Europees Openbaar Ministerie.

Ook op mediagebied probeert Magyar snel orde op zaken te stellen. In juli 2026 schorste hij de bevooroordeelde nieuwsvoorziening van de publieke omroep MTVA en kondigde hij een nieuwe mediastructuur en een onafhankelijke media-autoriteit aan die objectieve berichtgeving moeten waarborgen.

Toch blijft de weg zwaar. Brussel heeft Hongarije 27 supermilestones opgelegd waaraan moet worden voldaan voordat ongeveer 10 miljard euro aan bevroren EU-middelen kan worden vrijgegeven. Die mijlpalen hebben betrekking op de onafhankelijkheid van de rechtspraak, de bestrijding van corruptie en de houdbaarheid van het pensioenstelsel. Ze leggen de nieuwe regering een hoge lat op.

Frankrijk bereidt zich ondertussen op een andere manier voor

Analisten waarschuwen dat het orbánisme als electorale kracht weliswaar is verslagen, maar dat de institutionele en culturele erfenis van zestien jaar illiberaal bestuur blijft doorwerken. Sommige juristen voelen zich bovendien ongemakkelijk bij Magyars gebruik van constituerende macht om een zittende president te passeren. Dat laat zien hoe dun de grens kan zijn tussen het ontmantelen van autoritaire structuren en het overnemen van hun methoden.

Frankrijk bereidt zich ondertussen op een andere manier voor: niet op herstel na een verkiezingsnederlaag, maar op preventie vóór een mogelijke nederlaag. Volgens The Economist werkt Emmanuel Macron stap voor stap aan een strategie om de Franse instituties te beschermen tegen een waarschijnlijke overwinning van het Rassemblement National in 2027. Dat doet hij onder meer door sleutelposities te vullen met vertrouwelingen van wie de ambtstermijn zijn presidentschap overstijgt.

Generaal Fabien Mandon is benoemd tot nieuwe chef van de krijgsmacht, Amélie de Montchalin gaat de Cour des comptes leiden en Macron zal naar verwachting ook nieuwe ambassadeurs benoemen in Berlijn, Londen en Washington. François Villeroy de Galhau, gouverneur van de Banque de France, heeft ermee ingestemd achttien maanden eerder terug te treden, zodat Macron een opvolger kan benoemen voor een termijn van zes jaar, die ruim voorbij een eventueel RN-presidentschap reikt.

Daarmee bouwt Macron voort op een patroon dat Marine Le Pen al jaren omschrijft als een administratieve staatsgreep. Al in juli 2024 beschuldigde zij hem ervan hoge ambtenaren, ambassadeurs en militaire functionarissen versneld te benoemen om Jordan Bardella te verhinderen het land te besturen zoals hij dat zou willen. Het Élysée verdedigde die benoemingen destijds als een normale uitoefening van de constitutionele bevoegdheden op grond van artikel 13.

Wat Hongarije en Frankrijk laten zien, is dat de strijd tegen uiterst rechtse, autocratische en quasi fascistische bewegingen zelden schoon of lineair verloopt. Of het nu gaat om institutioneel herstel na een verkiezingsnederlaag of om preventieve versterking van de instituties, beide routes brengen het risico van overmatig ingrijpen met zich mee. Tegelijk roepen zij beschuldigingen van antidemocratisch handelen op van juist de politieke krachten die men probeert te begrenzen.

Terwijl Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland tekenen vertonen van verdere polarisatie en een verschuiving naar meer illiberale politiek, lijkt Europa een van de meest bepalende fases tegemoet te gaan in de bredere strijd om het democratische centrum bijeen te houden.