Duitsland hield zondag niet zomaar verkiezingen. Het land kreeg een stuiptrekking. Alternative für Deutschland (AfD) steeg in Saksen-Anhalt naar 43,8 à 44,5 procent van de stemmen, meer dan een verdubbeling van het resultaat uit 2021, en verpletterde de christendemocraten van bondskanselier Friedrich Merz, die met een vernederende 17,2 procent over de finish strompelden.

Met 39 zetels heeft het deelstaatparlement een extreemrechtse partij nu dichter bij regeringsdeelname in Duitsland gebracht dan op enig moment sinds 1945. De opkomst bedroeg bijna 78 procent, de hoogste sinds de Duitse hereniging. Dit was geen apathie die omsloeg in een proteststem; dit was een gemobiliseerd electoraat dat met open ogen richting de politieke flanken marcheerde.

En toen kwam de kers op deze vergiftigde taart: lijsttrekker Ulrich Siegmund, die kort daarvoor had verklaard dat ‘we geschiedenis hebben geschreven’, bedankte Elon Musk op X voor zijn ‘duidelijke en uiterst belangrijke kijk op de politieke ontwikkelingen van onze tijd’. Hij voegde eraan toe dat hij ‘de mogelijkheid tot een sterke en constructieve samenwerking zeer zou verwelkomen’. Musk, die onder de overwinningspost van Alice Weidel al triomfantelijk ‘Gut gemacht!’ had geschreven, hoefde nauwelijks nog iets te zeggen. De rijkste man ter wereld had opnieuw zijn vlag in Duitse bodem geplant en de AfD groette hem als een geestverwant.

Wat het moment zo explosief maakt, is de geopolitieke context: dit speelt zich niet af tegen de achtergrond van kalme Duits-Russische betrekkingen, maar te midden van een escalerende diplomatieke confrontatie. Slechts enkele dagen voor de verkiezingen beschuldigde Berlijn Moskou er formeel van achter een complot met een met explosieven geladen drone te zitten, gericht op de luchthaven Leipzig/Halle.

Minister van Buitenlandse Zaken Johann Wadephul reageerde niet met een beleefde diplomatieke nota – hij begon een zuivering. Het Russische consulaat-generaal in Bonn kreeg het bevel uiterlijk 18 september de deuren te sluiten. Het huurcontract van het Russische Huis, een cultureel centrum in Berlijn dat al lange tijd ervan wordt verdacht een dekmantel voor spionage te zijn, werd abrupt beëindigd. De visumregels voor Russische burgers werden aangescherpt en tegelijkertijd werd opnieuw aangedrongen op EU-sancties tegen de schimmige Russische vloot van olietankers.

Lijsttrekker Ulrich Siegmund bedankte Elon Musk op X

De reactie van Moskou was puur theater van ontkenning. President Vladimir Poetin beschuldigde Duitsland ervan bewijs te hebben geplant om Rusland erin te luizen, terwijl het Kremlin de sluiting van het consulaat afdeed als ‘absurd’.

Het past naadloos in een breder, alarmerend patroon: de hybride oorlog die Rusland in heel Europa voert, lijkt met de week minder hybride te worden. Sabotage, het binnendringen van het luchtruim met drones en beïnvloedingsoperaties scheren inmiddels langs de flinterdunne grens met een openlijk conflict.

Stel je het beeld op een gesplitst scherm voor: met de ene hand zet Berlijn Russische diplomaten het land uit en sluit het verdachte dekmantelorganisaties, terwijl de partij die de politiek in Oost-Duitsland domineert openlijk toenadering zoekt tot een Amerikaanse oligarch die pleit voor toenadering tot Moskou, goedkopere energie en een einde aan de sancties. Het is diplomatieke zweepslag van de hoogste orde en brengt de AfD rechtstreeks op ramkoers met de steeds strengere veiligheidsdoctrine van de Duitse federale staat.

Laten we niet doen alsof Musks aanmoedigingen een onschuldige eigenaardigheid zijn. Hij gebruikt zijn platform al maanden om standpunten van de AfD te versterken en een groter podium te geven, en zijn ‘Gut gemacht!’ was een duidelijk signaal aan miljoenen volgers dat delen van de westerse techoligarchie de Duitse radicaal-rechtse beweging gunstig gezind zijn.

Combineer die megafoon met een partij waarvan het buitenlandpolitieke kompas consequent richting Moskou wijst, en er ontstaat een verontrustende samenloop: invloed uit Silicon Valley en sympathie voor het Kremlin die rond dezelfde opstandige politieke kracht cirkelen en beide knagen aan de dragende pijlers van de democratische consensus van het naoorlogse Duitsland. (Het is daarom wellicht hoog tijd om terloops de nieuwe bestseller van Gil Duran aan te bevelen, The Nerd Reich.)

De reacties volgen snel. De Franse minister voor Europese Zaken, Benjamin Haddad, zei het onomwonden en noemde de uitslag ‘een zeer ernstig moment voor Europa’. Hij overdreef niet. Wanneer een partij die in een Duitse deelstaat 43,8 procent van de kiezers achter zich heeft, binnen enkele uren na haar overwinning een buitenlandse techmiljardair kan bedanken voor zijn hulp en tegelijkertijd pleit voor nauwere banden met een regime dat wordt beschuldigd van oorlogshandelingen op Duitse bodem, is dat niet langer een politieke voetnoot.

De dreiging is niet langer theoretisch. Ze legt een machine met drie onderdelen bloot: een extreemrechtse partij – een uitloper van het nazisme – die zichzelf via de stembus normaliseert, een techmiljardair die aan niemand verantwoording hoeft af te leggen en haar boodschap versterkt, en een revanchistisch Kremlin dat maar al te graag gebruikmaakt van een gepolariseerd Duitsland, waarvan het politieke midden uiteenvalt.

Saksen-Anhalt mag dan slechts een regionale verkiezing zijn, de Bondsdagverkiezingen van 2029 vormen de hoofdprijs – en de AfD heeft bewezen dat ze haar steun in een half decennium kan verdubbelen. Tenzij de democratische hoofdstroom in Berlijn leert om de onderliggende grieven die deze opmars voeden aan te pakken zonder zich over te geven aan de krachten die daarvan profiteren, dreigt Duitsland slaapwandelend in een onomkeerbare neergang terecht te komen. En Moskou, geduldig als altijd, zal klaarstaan om de brokstukken te oogsten.

De tijd vliegt, en de jaren dertig zijn misschien dichter bij het heden dan ooit gedacht. De beweging vooruit naar het verleden lijkt in gang te zijn gezet.