Oud-politicus en vredesactivist Roel van Duijn noemt extreemrechtse en fascistische partijen in zijn nieuwe boek De aanval op Europa een bedreiging voor de Europese democratie. Hij pleit voor een verbod op partijen die volgens hem meewerken aan ‘anti-Europese propaganda’.

Van Duijn stelt in zijn boek dat Europa van de geschiedenis zou moeten leren en zich zou moeten herbewapenen. ‘Nu wij in een situatie verkeren van een feitelijke oorlog, zijn we gedwongen op te treden voor het voortbestaan van de democratie. Rusland probeert op alle mogelijke manieren Europa aan te vallen, precies zoals Hitler-Duitsland eind jaren dertig de buurstaten bestookte. We zijn in nood.’ De Kanttekening sprak met Van Duijn.

U staat bekend als vredesactivist. In uw boek schrijft u echter dat u door ‘de agressie van Poetin, vanaf de bezetting van de Krim’, bent gaan begrijpen ‘dat herbewapening onontkoombaar is.’ Hoe is dit zo gekomen?

‘In het begin van deze eeuw was ik getrouwd met een Russische. Ik had Russisch geleerd, las Russische kranten en sprak met Russen. Hoe meer ik mij in Rusland verdiepte, hoe meer ik begon te begrijpen dat het een onverbeterlijke dictatuur was en dat ze een van God opgedragen missie hebben om Rusland groter te maken, hoewel het al zo groot is. En dat maakte me duidelijk dat er niet met hen te praten valt, net zomin als dat er niet met Hitler te praten viel. Wat rest dan nog? Je kunt capituleren of je je met wapens verzetten.’

Van Duijn zegt dat hij zich herkent in de strijd van de Oekraïners tegen de Russen. Nog voordat Rusland in 2014 de Krim bezette, had hij in een artikel voorspeld dat Poetin Oekraïne zou aanvallen na de Maidan-revolutie.

‘Het verbaasde me dat Europa en de Verenigde Staten daar heel slap op reageerden. In plaats van de aanval op een soeverein land te veroordelen, zocht men een compromis. Daarmee brak men met een heel wezenlijk beginsel. Toen ben ik me ervoor gaan inzetten om de gewapende ondersteuning van Oekraïne te bepleiten.’

Heeft u geen vertrouwen meer in een diplomatieke oplossing om de oorlog in Oekraïne te beëindigen?

Nee. Ik denk dat Poetin er pas aan zou beginnen zodra hij helemaal in het nauw gedreven is. En zelfs als er een akkoord zou liggen, dan denk ik dat Poetin dat gelijk zou schenden zodra hij daartoe de mogelijkheid ziet. Maar dan is hij politiek gezien al in grote moeilijkheden gekomen, omdat dan duidelijk is dat hij Rusland bijna vijf jaar lang een oorlog heeft ingetrokken. Een oorlog die heel veel mensen het leven heeft gekost. Zonder dat er iets bereikt is. En sommigen zullen zich afvragen: was er eigenlijk wel een goede aanleiding voor?

In uw boek geeft u het verband aan tussen Poetin en Trump en de verspreiding van het fascisme in Europa. Wat zijn de overeenkomsten tussen beide leiders, in hoeverre zijn zij fascist en waarom zijn zij juist zo gevaarlijk?

‘Poetin is een uitgesproken fascist, omdat hij aan alle kenmerken voldoet van het fascisme. Hij is weliswaar geen antisemiet, maar vindt wel dat Rusland alleen door Russen moeten worden bevolkt. Hij is een militarist, een dictator en gunt mensen geen vrijheid of democratie. Trump lijkt soms een beetje verliefd op Poetin. Hij lijdt aan een soort erotische bekoring door Poetin omdat hij heeft verwezenlijkt wat Trump ook graag in Amerika wil, namelijk dictatuur. Hij probeert net zover te komen als Poetin, maar in Amerika zijn de omstandigheden totaal anders. Daar is de democratie geworteld en heeft het zich ontwikkeld. De democratische instituties, waaronder de rechterlijke macht en de media, staan voor een groot deel nog overeind. En daardoor kan hij niet zo ver gaan als Poetin.’

Tegelijkertijd zijn er dus wel aanwijzingen dat hij richting een dictatuur aan het bewegen is.

‘Jazeker. En bovendien bevindt hij zich in allerlei onbekookte oorlogen en wil hij landen zoals Groenland inpikken, terwijl hij zichzelf tijdens zijn campagne een vredeskandidaat noemde. Dat soort uitstapjes is fascisten eigen.’

Volgens Van Duijn is de groei van extreemrechtse partijen van de laatste jaren ‘een gevaarlijke ondermijning van Europa.’ Zij worden vanuit Rusland gesteund door ‘hybride oorlogsvoering’ en vanuit de VS via ‘stokende VS-ambassadeurs in de Europese hoofdsteden, die openlijk de extreemrechtsen en fascisten te hulp schieten met uitspraken waarmee zij zich mengen in onze binnenlandse verhoudingen, schrijft hij in zijn boek.

U schrijft dat het fascisme mede onderdeel is van de dreiging tegen Europa en dat angst de belangrijkste emotie is waarop het fascisme drijft. Zouden we niet meer moeten doen om die angst te bestrijden in plaats van ons te bewapenen?

‘Dat is een goede vraag. Ik denk dat het moeilijk is de angst waarop het fascisme groeit in Europa te bestrijden, zoals de angst voor buitenlanders. Tegelijkertijd voedt Poetin deze angst met zijn complottheorieën, nepnieuws en geschiedvervalsing. Trump doet dit ook. En dat kun je moeilijk onder controle krijgen. Dus als je het wilt bestrijden, dan zul je dat op alle fronten moeten doen. Wat misschien kan helpen, is beter regeren en zorgen voor minder ongelijkheid in de maatschappij. Maar dat zijn zulke wezenlijke en ingrijpende regeringstaken, dat je er niet vanuit kan gaan dat dat zomaar even lukt.’

We hebben recentelijk veel protesten gezien tegen azc’s in heel het land die vaak werden gekaapt door extreemrechts. Hoe voorkomen we dat de situatie uit de hand loopt en mensen zich steeds meer aangetrokken voelen tot extreemrechts?

‘Mensen die in de azc’s zitten, moeten in de gelegenheid worden gesteld om te werken. Zo worden zij acceptabeler in de ogen van mensen die grote emotionele bezwaren koesteren tegen mensen die door de staat worden onderhouden zonder dat ze iets doen. Maar dit zijn allemaal betrekkelijk kleine dingen. Je kunt vluchtelingen ook meer tegenhouden bij de Europese buitengrens, zoals dat nu is geregeld in het nieuwe Europese migratiepact. Maar zolang er in de wereld zo’n grote economische ongelijkheid bestaat, zullen er zowel illegale vluchtelingen als legale asielzoekers zijn.’

‘Trump en Poetin noemen zich natuurlijk ook geen fascist, maar zijn het wel’

Om Europa te beschermen tegen antidemocratische invloeden vanuit Rusland en de VS, pleit Van Duijn ‘anti-Europese propaganda’ te verbieden, want ‘zonder dat blijft Europa wankel en loopt het de kans onderuit te gaan door verkiezingsoverwinningen die door Russische, Amerikaanse of fascistische invloed tot stand komen. Machtsgrepen van maskerfascistische partijen, die onze weerstand tegen de aanval op Europa verzwakken.’

Wat bedoelt u precies met maskerfascisten?

‘Dat zijn fascisten die geen fascisten lijken, zoals de FvD die nu als boegbeeld een jonge vrouw heeft die zich minder dan Thierry Baudet bezondigt aan complottheorieën. Dat werkt als een masker. Zij maakt daardoor een vriendelijkere en menselijkere indruk. Trump en Poetin noemen zich natuurlijk ook geen fascist, maar zijn het wel. En daarmee vormen zij een belangrijke factor die ook in Europa de opkomst van uiterst rechtse fascistische partijen ondersteunt. De AfD bijvoorbeeld, die een levensgrote bedreiging vormt voor de democratie. Dat zagen we al in de coronatijd, toen complottheorieën zich begonnen te verspreiden. Deze theorieën werden vanuit Sint Petersburg aangemoedigd door [Yevgeni] Prigozjin, de toenmalige rechterhand van Poetin [en diens Internet Research Agency].’

Hoe ziet u een verbod op ‘anti-Europese propaganda’ voor zich in de praktijk?

‘Degenen die dat doen, moeten bestraft worden. Het Europees Parlement staat nu op het punt de uiterst rechtse ESN-fractie haar financiële bijdrage te ontnemen omdat zij de Europese waarden schendt en solidariteit toont met Poetin. Dat is een goed begin. Ik hoop dat het parlement dit doorzet.’

Moet ik dit zien als propaganda die door politieke partijen of parlementsleden wordt geuit, of ook door anderen?

‘Als aanhangers van de AfD in Duitsland of mensen van soortgelijk pluimage in Nederland beweren dat Rusland geen oorlog voert maar zich alleen verdedigt omdat het door de NAVO wordt aangevallen, dan vind ik dat een vorm van anti-Europese geschiedvervalsing die verboden moet worden. Het is niet alleen een aanval op de democratie, maar ook een geschiedvervalsing die in strijd is met de feiten.’

Zou het verbieden van dit soort propaganda niet ingaan tegen de vrijheid van meningsuiting?

‘Er valt natuurlijk over te twisten waar de grens van dit soort uitingen precies ligt. Maar het moet wel gebeuren, anders komt Europa niet goed van de grond. Waar fascisten de macht krijgen, is het afgelopen met de vrijheid van meningsuiting.’

‘Als je eindeloos tolerant bent tegenover intoleranten, dan vernietig je de tolerantie’

U wilt partijen die u handlangers van Rusland noemt, zoals de FvD en PVV, verbieden. Zouden we daarmee niet ingaan tegen de democratische principes?

‘Dat lijkt misschien zo, maar de democratie moet zich verdedigen tegen het ondemocratische gevaar dat ervan uitgaat. De filosoof Karl Popper zei dat als je eindeloos tolerant bent tegenover intoleranten, dan vernietig je de tolerantie. En daar heeft hij gelijk in. Er moet ergens een grens getrokken worden.’

Daar eindigt dan de democratische vrijheid.

‘Ja. Als er partijen zijn die de kant kiezen van een mogendheid die oorlog tegen ons voert en tegen de democratie ageert, dan moet je die verbieden.’

Van Duijn denkt dat een sterker Europa vooral van onderop zou moeten komen.

‘Dit is een oproep aan het Eurotariaat, de inwoners van Europa die voorstander zijn van een sterker en verenigd Europa, om het van onderop op te bouwen. In de media wordt steeds de hoop gevestigd op de leiders van Europa, maar ik denk dat het door gewone mensen moet worden opgebouwd. Zij moeten aan rechtse mensen uitleggen dat Europa van levensbelang is voor ons om de democratie te redden en de Europese cultuur overeind te houden.’

Maar zij zullen zeggen dat de Europese cultuur alleen maar kan worden beschermd als asielzoekers worden tegengehouden.

‘Dan vergissen zij zich. Dat moeten we aan hen uitleggen. Asielzoekers kunnen integreren, maar moeten eerder aan het werk worden gezet. Ik hoop ook dat het nieuwe Europese migratiepact een goede uitwerking zal hebben, waardoor de procedures versnellen en er minder mensen onterecht Europa binnenkomen. In principe moet het asielrecht overeind blijven. En dat moeten politieke partijen duidelijk uitleggen, iets wat ze lang niet altijd doen. Maar al deze dingen moeten van onderop, door de mensen zelf worden aangemoedigd. We moeten niet alleen maar wachten op de grote sterren zoals Macron en Zelensky, maar zelf in actie komen voor Europa.’

De aanval op Europa, tussen Trump en Poetin, Roel van Duijn, Aspekt, 114 blz., € 19,95

Roel van Duijn schreef sinds maart 2025 columns voor de Kanttekening. Zijn laatste column lees je hier. Dit interview vormt de afsluiting van zijn reeks.