Morgen vinden de parlementsverkiezingen plaats in Marokko. De verkiezingen zullen bepalen wie huidig premier en miljardair Aziz Akhannouch zal gaan vervangen. Wordt het weer een premier uit de gevestigde orde, of iemand die de zorgen van de Marokkanen daadwerkelijk serieus neemt? 

De verkiezingen beloven een graadmeter te worden van het vertrouwen dat de Marokkanen, en dan vooral jonge Marokkanen, nog hebben in hun politieke systeem. 

Een jaar geleden gingen jongeren in Marokko de straat op om te protesteren voor beter onderwijs, gezondheidszorg, meer banen en betere publieke voorzieningen. Ook wilde de beweging, die ‘Gen Z 212’ is gaan heten, een einde aan corruptie. Terwijl de Marokkaanse economie op verschillende macro-economische factoren goed scoort, met een forse toename van buitenlandse investeringen, een groei van bijna 5 procent en een inflatie van 1 procent – zorgt die groei er niet voor dat jongeren vooruitkomen. 

Buitenlandse investeringen en het aanstaande gastheerschap van het Wereldkampioen Voetbal in 2030 hebben geleid tot grote stappen op het gebied van infrastructuur, zoals een nieuwe hogesnelheidstrein in het noorden, prestigieuze gebouwen en nieuwe stadions. 

Naast deze façade houdt de gevestigde orde in Marokko de schijn van democratie in stand, zegt Abdou Menebhi, mensenrechtenactivist en voorzitter van het Euro-Mediterraan Centrum Migratie en Ontwikkeling tegen de Kanttekening. Hij wijst erop dat de gevestigde politieke orde het land volledig in zijn greep heeft. Hij verwacht dan ook weinig van de verkiezingen.

‘Er wordt een façade opgeworpen van een democratie, maar verkiezingen in Marokko zijn niet democratisch. De parlementsverkiezingen in Marokko spelen een secundaire rol. Op veel terreinen, zoals Binnenlandse en Buitenlandse Zaken, Justitie, en Religieuze Zaken heeft de koning het voor het zeggen, niet het parlement. Bovendien is het kiessysteem corrupt en kunnen kandidaten stemmen kopen. Zo is nu al bekend wie de premier wordt en wie de ministers. Ondertussen zitten de gevangenissen vol met journalisten en mensen die tijdens protesten werden gearresteerd.’

Corrupt systeem

Partijen die de zorgen van jongeren serieus nemen, zijn er wel, maar ze worden door het politieke systeem gemarginaliseerd, vertelt Menebhi. ‘Ook organisaties die opkomen voor de rechten van Marokkanen kunnen niet in vrijheid werken. Hun bijeenkomsten worden verboden, mensen worden gearresteerd en advocaten geïntimideerd.’

Menebhi merkt op dat er veel op het spel staat, maar dat de verkiezingen hier niet veel aan zullen veranderen. ‘De toekomst van Marokko is onzeker, na de repressie van de jongerenprotesten, de migrantencrisis rond Ceuta en de omstreden relatie met Israël. De meeste mensen die gaan stemmen doen dat echter omdat hen in ruil geld is beloofd.  Niemand gelooft echt in de verkiezingen, want waar stem je nog voor? Ondertussen tolereert de koning dit corrupte systeem, want hij wil enkel een façade van democratie in stand houden.’

Mensenrechtenactivist Said Bouddouft verwacht niet dat politieke partijen de grieven van de jongeren die eerder protesteerden echt serieus zullen nemen, vertelt hij aan de Kanttekening. ‘Hoewel er partijen zijn die zeggen op te komen voor de jongeren, worden zij in de meeste van de 27 politieke partijen nauwelijks vertegenwoordigd. Dat zegt genoeg over de positie van jongeren. Je zou zeggen dat deze partijen na de Gen Z protesten hun zorgen zoals de hoge werkloosheid op de agenda zouden zetten. Maar helaas blijkt de gevestigde orde dominant. De echte onderwerpen komen niet aan de orde. Partijen zouden eens werk moeten maken van de grieven van de bevolking.’

Voetbal als machtsmiddel

De huidig staatssecretaris Budgetbeheer, Fouzi Lekjaa, maakt de meeste kans om premier te worden. Lekjaa, die ook voorzitter is van de koninklijke voetbalfederatie, sloot zich vlak voor de verkiezingen aan bij één van de partijen. Volgens de Arabische website Middle East Eye voedde dit speculaties dat deze zet bedoeld was om Lekjaa neer te zetten als premier. Sommigen zien dit als middel van de Makhzen, het politieke establishment, om de macht in Marokko te behouden. Ook zou de stap bedoeld zijn om de basis te leggen voor een regering die het land zal voorbereiden op het gastheerschap van de Wereldkampioenschap voetbal. 

Maar Menebhi gelooft niet dat Lakjaa als premier zich zal bekommeren om de zorgen van jongeren. ‘Hij praat alleen maar over voetbal.’ Bouddouft merkt op dat tijdens zijn regeerperiode veel is bezuinigd op onderwijs, terwijl er wel geld was voor de bouw van het grootste voetbalstadion in de wereld. ‘Dat zegt genoeg, als je het mij vraagt.’

Ook Bouddouft verwacht niet dat er iets zal veranderen voor de Marokkaanse bevolking. Partijen die voor de verkiezingen allerlei dingen beloven, zeggen na de verkiezingen dat ze niets kunnen of mogen doen. De dominante partijen zijn van rijke mannetjes die elkaar functies toeschuiven en mensen benoemen die geen enkele ervaring hebben.’

Volgens hem heeft ook de islamistische partij PJD die na de ‘Arabische Lente’ winst boekten, niet waargemaakt wat zij beloofde. ‘Terwijl zij hadden beloofd de corruptie aan te pakken, hebben ze het tegenovergestelde gedaan. Deze partij staat nu weer in de voorhoede, maar daarom verwacht ik daar niet veel van.’

Bouddouft wijst echter ook op de invloed van de Makhzen, dat repressie inzet om het systeem in stand te houden, waaronder de impopulaire band met Israël. ‘De Makhzen treedt enorm hard op tegen iedereen die daartegen protesteert. Terwijl vroeger nog demonstraties werden toegelaten, worden deze nu hardhandig de kop ingedrukt.’ 

Volgens Menebhi is de door de Verenigde Staten doorgedrukte normalisering van betrekkingen met Israël erg impopulair bij de Marokkanen. ‘99 procent van de Marokkanen is ertegen. De drie grootste partijen die pro-koning zijn, zijn ook pro-Israël.’ Volgens Menebhi zijn partijen die wel voor de Palestijnen zijn, om die reden dan ook marginaal.

Bouddouft verwacht niet dat de relatie met Israël enig effect zal hebben op de uitslag van de verkiezingen. ‘Partijen die aan de winnende hand zijn zullen gewoon doorgaan met het opbouwen van de relatie met Israël.’ Dit is, naast het algehele wantrouwen in het systeem, volgens hem een reden dat veel mensen niet zullen komen opdagen voor de verkiezingen. ‘En zij die gaan stemmen, worden meestal gelokt. Hoogopgeleiden zullen waarschijnlijk niet stemmen.’

In tegenstelling tot Nederland moeten kiezers in Marokko zich eerst voor de verkiezingen registeren, vertelt Bouddouft. Volgens officiële cijfers hebben 15.8 miljoen kiezers, zesenveertig procent van de kiesgerechtigden, zich geregistreerd. Van die kiezers is slechts vier procent tussen achttien en vierentwintig. Negenentwintig procent, de grootste groep, is boven de zestig.

‘Maar als straks zo’n dertig procent vervolgens echt gaat stemmen, dan is dat een behoorlijke score’, zegt Bouddouft.