In Turkije worden steeds meer leden van de religieuze Süleymanci-beweging opgepakt. De beweging, die ook in Nederland actief is, houdt zich opvallend stil. Waarom pakt Erdogan juist nu deze religieuze groep aan?

De operaties die de Turkse staat uitvoert tegen de Süleymanci-beweging zijn al bijna een maand oud. Op 15 augustus werd de leider van de Süleymanci-beweging, Alihan Kuris, samen met zijn vrouw en andere medewerkers opgepakt. Toen de leider van een andere religieuze beweging, Alparslan Kuytul, daarover een kritisch bericht plaatste op sociale media, werd hij door een adviseur van Erdogan op sociale media bedreigd en de volgende dag gearresteerd.

Het aantal arrestaties loopt ondertussen verder op. Extremistische partners van het Erdogan-regime, zoals de communist Dogu Perinçek van de Vaderlandspartij, maken er geen geheim van dat ze alle religieuze bewegingen in Turkije – behalve die van de autocraat Erdogan – willen aanpakken.

Criticasters van de operaties, onder wie ex-premier Ahmet Davutoglu, krijgen het juist aan de stok met de autoriteiten. Hij is vanwege het opnieuw circuleren van een vijf jaar oud filmpje het doelwit geworden van een onderzoek van het Turkse OM. Met de mogelijke arrestatie van Ahmet Davutoglu lijkt Erdogan bijna al zijn vroegere, conservatieve kompanen van zich te hebben vervreemd.

‘Beschermer van de Koran’

Maar wie zijn die süleymancilar eigenlijk? En waarom staan zij nu in de hoek waar de klappen vallen in Turkije?

Een stukje Turkse geschiedenis. De religieuze beweging heeft haar naam te danken aan Süleyman Hilmi Tunahan, de islamitische mysticus in de hafiz-traditie (‘beschermer van de Koran’), die in 1888 ten tijde van het Osmaanse Rijk in Bulgarije werd geboren. Hij heeft de hele omwenteling van het multiculturele, multireligieuze en multi-etnische Osmaanse Rijk naar de seculiere natiestaat van Mustafa Kemal Atatürk meegemaakt. En in die omwenteling van het religieuze ancien régime van het Osmaanse Rijk naar Turks secularisme en nationalisme tijdens de moderne republiek ontstaat de blijvende waarde van de islamitische geestelijke voor de orde die hij opricht.

Zo zette Süleyman Hilmi Tunahan zich tijdens de vroege republikeinse periode van Turkije sterk in voor het behoud en de overdracht van islamitische kennis. Nadat religieus onderwijs door de seculiere eenpartijstaat CHP van Atatürk grotendeels werd beperkt en religieuze scholen werden gesloten, bleef Tunahan zich ondanks de repressie inzetten voor islamitische educatie. Zijn belangrijkste drijfveer was het bewaren van de islamitische identiteit van Turkije en het doorgeven van religieuze kennis aan nieuwe generaties.

Vanaf 1951-1952 ontstonden de eerste aan hem verbonden koranscholen. Tunahan stimuleerde, tot aan zijn sterfbed in 1959, de verspreiding van deze scholen in Anatolië en ontwikkelde een praktische methode die leerlingen in staat stelde om in korte tijd veel kennis van de koranwetenschappen op te doen. Dit leidde ertoe dat verschillende van zijn leerlingen belangrijke religieuze functies gingen bekleden.

Turks nationalisme

Terug naar de huidige tijd. Een in Nederland woonachtige Süleymanci-kenner, die uit veiligheidsoverwegingen graag anoniem blijft, reageert verbolgen op de aanval op religieuze organisaties in Turkije. ‘Erdogan lijkt terug te vallen op de oude kemalistische politiek, waarbij er geen publieke ruimte is voor religie. Dat lijkt vreemd voor iemand die zich voordoet als islamitisch, maar hij is al lang niet meer geïnteresseerd in islamistische politiek. Hij voert al lange tijd onversneden Turks-nationalistische politiek uit’, aldus de kenner.

Voor nationalisme is onder trotse Turken altijd een markt te vinden. Erdogan heeft dat met zijn alliantie met de Grijze Wolven in 2014 al lang door en lijkt daarvoor al zijn religieuze bondgenoten te hebben ingewisseld. Aan het begin van zijn carrière nam hij afstand van zijn fundamentalistische leermeester Necmettin Erbakan en richtte hij samen met Abdullah Gül de AK-partij op.

‘Erdogan lijkt terug te vallen op de oude kemalistische politiek’

Tot ongeveer 2010, de hoogtijdagen van de Turkse betrekkingen met de Europese Unie, liberaliseerde hij de Turkse politiek. Maar sinds het referendum van dat jaar nam hij steeds meer een autoritaire koers aan. Dat leidde in 2013 tot een breuk met Gülen-sympathisanten, die na de couppoging in 2016 uitmondde in een heuse heksenjacht, waarbij tienduizenden mensen werden ontslagen, gevangengezet of gedwongen te vluchten.

In 2014 zette hij Abdullah Gül op een zijspoor en in 2016 ook Ahmet Davutoglu, die premier was geworden in 2014, toen Erdogan het stokje van Gül overnam als president. De conservatieve moslimpolitici werden in toenemende mate vervangen door nationalistische politici, zoals Devlet Bahçeli. Ook werd toen het vredesproces met de Koerden overboord gegooid en werd in Syrië en Irak een expansionistische politiek op poten gezet.

Toen de Gülen-sympathisanten vanaf 2013 uit het publieke leven werden gezuiverd, bleef het in andere religieuze bewegingen vooral stil. De bovengenoemde communist Dogu Perinçek, die tot maart 2014 in de gevangenis zat vanwege de Ergenekon-zaak, een verijdelde, maar eveneens dubieuze coupzaak die al sinds 2008 liep, zei bij zijn vrijlating dat alle religieuze gemeenschappen aangepakt zouden worden. Tien jaar later lijkt die dag te zijn gekomen. De stilte die destijds heerste toen Gülen-sympathisanten werden aangepakt, lijkt nu opnieuw te worden aangehouden binnen Turkse gemeenschappen.

Dit terwijl het een van de meest georganiseerde en oudste bewegingen is in Turkije en in de Turkse diaspora. Uit een rapport van KIS uit 2017 bleek dat de Süleymanci-beweging, bekend onder de naam Stichting Islamitisch Centrum Nederland, beschikt over 84 organisaties in Nederland, waarvan 41 moskeeën en 20 internaten.

In Nederland zijn ze sinds 1972 actief als non-profitorganisatie. In een rapport van Radar, eveneens uit 2017, werd de groepering getypeerd als ‘afzijdig’ en religieus conservatief. ‘Men probeert de samenleving niet te veranderen’, staat in het rapport. De focus is vooral goed koranonderwijs. Hun bedreven karakter werd ook door politici in Nederland met argusogen gevolgd. In 2024 stelden VVD-Kamerleden, onder wie Bente Becker, Kamervragen over de ‘Turkse sekte’ met internaten, waar ‘antidemocratische en/of antirechtsstatelijke sentimenten’ achter zouden zitten.

‘Tot nu toe zijn er vanuit de inspecties geen zorgelijke signalen binnengekomen’, was het antwoord op die Kamervragen.

Oud-minister Bülent Arinç

Terug naar Turkije. Binnen de AKP in Turkije is er eigenlijk alleen Bülent Arinç, de oud-minister van Binnenlandse Zaken, die het opneemt voor de Süleymanci-beweging. ‘De meeste mensen binnen de Süleymanci-beweging zijn volledig gericht op de bestudering van de koran en houden zich niet bezig met criminele zaken. Het is belachelijk dat ze nu zo worden aangepakt.’ Arinç nam het eerder, voorzichtiger, op voor onschuldige Gülen-sympathisanten.

De Turks-Nederlandse kenner van de süleymancilar is er niet van onder de indruk. ‘Het lijkt erg op het spelen van good cop, bad cop binnen de AKP. En mocht dat niet het geval zijn, dan is Arinç sowieso niet meer een man naar wie echt geluisterd wordt binnen de AKP’, zegt hij.

Over de effecten van de operaties in Nederland maakt hij zich niet echt zorgen. ‘Voor zover ik kan beoordelen en uit een aantal gesprekken begreep, zijn de inschrijvingen bij de internaten dit jaar met ongeveer 5 procent gedaald, that’s it. De moskeeën zijn open en het weekendonderwijs gaat door.’

‘We gaan allemaal op een dag dood. En dus Erdogan ook’

Op de vraag of er angst is dat er iets staat te gebeuren, is hij koel. ‘Zolang vanuit Diyanet [het Turkse overheidsorgaan voor Religieuze Zaken] de boel niet wordt opgehitst, denk ik niet dat er iets zal gebeuren’, aldus de kenner, die nog iets kwijt wil over de context waarin deze operaties in Turkije worden uitgevoerd.

Critici menen namelijk dat er in Turkije voortdurend ‘afleidingsmanoeuvres’ uit de hoge hoed van Erdogan worden getoverd.

Vrede met de Koerden

‘Ik ben, zoals uit mijn woorden blijkt, niet echt een aanhanger van Erdogan, maar je moet het hem nageven dat hij zijn zaakjes op orde heeft en dat hij eigenlijk heel Turkije om zijn vinger weet te winden. Deze operatie tegen de süleymancilar komt precies op het moment dat er een vredeswet is aangenomen, waar voormalige PKK-strijders van kunnen profiteren. Terwijl iedereen het heeft over de Süleymanci-beweging, lijkt de Koerdische zaak beslecht te worden. Dat is uiteraard niet verkeerd. Ik geloof ook in vrede, maar hoe democratisch is die tot stand gekomen? Hoe kan je de maatschappij tot vrede bewegen door ook alle critici het zwijgen op te leggen?’

Daar raakt hij een gevoelige snaar binnen groepen waar de klappen vallen. Zo zijn er veel Turken die de mond zijn gesnoerd en wier carrières zijn verwoest na de mislukte couppoging, die steeds bozer worden over het verloop van het Koerdische vredesproces. ‘Ik zou gewetensbezwaren hebben als de ene groep, die lange tijd als terroristisch werd geafficheerd, nu wordt geabsolveerd, maar aan de andere kant duizenden anderen precies dezelfde behandeling krijgen. Ik zou daar tenminste kritische vragen over stellen’, aldus de Turkse politicoloog Efe Çaman in een interview.

De vraag is of het vredesproces met de Koerden echt iets zal veranderen in Turkije, of dat Erdogan het vooral gebruikt om zijn regime langer in stand te houden

‘We gaan allemaal op een dag dood. En dus Erdogan ook. Ik maak me echt zorgen wat er daarna gaat gebeuren in Turkije. Ik hoop dat het niet zover komt, maar er zal een machtsstrijd uitbreken in het kadaver dat hij achterlaat. Turken en Koerden zouden zich daarop moeten voorbereiden en moeten werken aan een vredesproces dat alle benadeelde groepen omvat.’

Lees verder:

Waarom Erdogan de süleymancilar onder druk zet: ‘Hij wil religieuze groepen in het gareel krijgen’

Alihan Kuris, leider van de Turkse Süleymanci-beweging, opgepakt