Vijfentwintig jaar na de aanslagen van 11 september 2001 werkt de Amerikaanse ‘War on Terror’ nog altijd door in de Arabisch-islamitische wereld. In Arabische kranten overheerst de kritiek op de oorlogen en politieke keuzes die erop volgden. Maar er klinkt ook hoop: moslims zijn zichtbaarder geworden in westerse samenlevingen en het verzet tegen onrecht, zoals in Gaza, groeit.

‘Een misdaad die leidde tot een periode van chaos, waar bloed de brandstof vormde voor grote projecten, ons land het toonbeeld werd van het opnieuw trekken van grenzen, terwijl degenen die aan de knoppen zitten met bloed onze toekomst uittekenen.’ Zo omschrijft de Egyptische journalist Ilhami al-Malaiji de aanslagen van 11 september in een commentaar op de site van de pan-Arabische nieuwszender Al-Mayadeen.

De VS vielen enkele weken na de aanslagen Afghanistan binnen, omdat Al-Qaeda-leider Osama bin Laden daar onder bescherming van het Talibanregime verbleef. In 2003 vielen de VS, gesteund door Nederland en andere westerse landen, Irak binnen en wierpen ze het regime van Saddam Hussein omver. Irak zou massavernietigingswapens bezitten en banden hebben met terreurgroep Al-Qaeda. De beweerde massavernietigingswapens werden niet gevonden en de gestelde banden tussen Saddam Hussein en Al-Qaeda werden niet aangetoond.

De schattingen van het aantal mensenlevens dat de oorlogen na 11 september kostten, lopen uiteen. In 2015 schatte de organisatie Physicians for Social Responsibility dat één miljoen mensen waren omgekomen in de ‘War on Terror’ in Irak, Afghanistan en Pakistan. Volgens een onderzoek van ‘Costs of War’ uit 2023 kwamen minstens 4,5 miljoen mensen om in Irak, Afghanistan, Pakistan, Syrië, Somalië, Libië en Jemen als gevolg van de oorlogen in die landen.

Het feit dat steeds meer intellectuelen zijn gaan twijfelen aan het officiële Amerikaanse narratief ondersteunt volgens Al-Malaiji het idee dat de VS de aanslagen als perfecte aanleiding zagen om, in zijn woorden, hun ‘imperialistische project’ uit te breiden. De ‘War on Terror’ werd met de leus ‘You’re either with us or against us’ een imperialistische doctrine, zo schrijft hij.

Desastreus voor de regio

Ook de Marokkaanse politicoloog Hassan Ourid ziet de door de VS geïnitieerde wraakacties, weliswaar in minder hoogdravende bewoordingen, als desastreus voor de regio. Hij schrijft in een opiniestuk op Al Jazeera Arabic dat ‘niets méér had kunnen bijdragen aan Samuel Huntingtons theorie van ‘Clash of Civilizations’ dan de aanslagen van 11 september.’

De oorlog tegen Irak was volgens Ourid niet alleen bedoeld om het regime van Saddam Hussein omver te werpen. Het doel was om het Midden-Oosten te transformeren onder het mom van democratisering. Deze regime change maakte echter de zaden rijp voor een ‘nieuwe generatie terroristen’, creëerde chaos in de regio en verzwakte de Verenigde Naties.

‘De Amerikanen slaagden er niet in een legitiem politiek systeem op te bouwen’

Democratisering van de regio stokte en de Amerikanen waren niet langer geïnteresseerd in het verkondigen van democratie en mensenrechten, zo stelt Ourid. In plaats van activisten in het maatschappelijk middenveld en intellectuelen op te zoeken, gaven de Amerikanen prioriteit aan militaire figuren die nuttig waren voor hun ‘War on Terror’. Deze nadruk op ‘veiligheid’, met een toegenomen macht voor de zogeheten ‘veiligheidsmaffia’ [milities]in de betreffende landen, domineert de Arabische wereld nog altijd, zo stelt Ourid.

Het resultaat? Samenlevingen die niet schuldig waren aan het plannen en uitvoeren van de aanslagen droegen uiteindelijk de zwaarste consequenties, zo stelt politicoloog Josef Bramel in de krant Al-Nahar. Voor Irakezen bijvoorbeeld leidde het tot het verval van de staat, bezetting en jaren van geweld en onveiligheid. ‘De Amerikanen slaagden er niet in een legitiem politiek systeem op te bouwen. In plaats daarvan bood het machtsvacuüm ruimte voor sektarisch geweld en milities, wat uiteindelijk de voedingsbodem vormde voor de ‘nieuwe generatie terroristen’.’

Amerikaanse belangen

Hoewel de Amerikaanse interventie in Afghanistan direct na 11 september ‘begrijpelijk’ was, in de woorden van de Saoedische journalist en terrorismeonderzoeker Yusuf al-Dini, zijn de Verenigde Staten vervolgens de verkeerde weg ingeslagen door ook Irak binnen te vallen. Hij is het met Ourid en Al-Malaiji eens dat het hierbij niet langer ging om het vervolgen van Al-Qaeda. In plaats daarvan grepen de Amerikanen de aanslagen aan als aanleiding om door middel van regime change de regio te transformeren en ‘de macht van de VS aan de regio op te leggen.’

Door ‘onwelgevallige’ regimes te laten vallen en de regio opnieuw op te bouwen in Amerikaans belang, zou veiligheid kunnen worden gewaarborgd, zo was het idee. Al-Dini ziet ‘enorme vooruitgang in surveillance, data en uitwisseling van inlichtingen’ – waar anderen juist kritiek op hebben. Zo werden terreurorganisaties verzwakt. Maar door het van buitenaf opleggen van een staatsapparaat dat van externe Amerikaanse steun afhankelijk was, werd de voedingsbodem van het terrorisme niet aangepakt, schrijft hij.

Palestijnse zaak

De opeenvolgende oorlogen in de jaren na de aanslagen en het ontstaan van ‘Islamitische Staat’ uit die chaos duren voort tot op de dag van vandaag, in de vorm van de door de VS gesteunde Israëlische genocide in Gaza en het Israëlische geweld tegen Zuid-Libanon, schrijft journalist Al-Malaiji.

De Palestijnen dolven al direct na 11 september het onderspit, schrijft politicoloog Ourid. De Palestijnse zaak werd volgens hem na de aanslagen van de Amerikaanse agenda geveegd, ondanks ‘lippendienst’ van president Bush. ‘Israël en haar vazalstaten slaagden erin de aandacht af te leiden van de Palestijnse zaak, en van de toezeggingen die het had gedaan, zoals het ‘land voor vrede’-principe’, aldus Ourid.

Het recht op zelfbeschikking wordt Palestijnen nog altijd ontnomen. Zij werden na 11 september blootgesteld aan ongekend Israëlisch geweld, waaronder de opeenvolgende Israëlische oorlogen tegen Gaza, het escalerende geweld op de bezette Westelijke Jordaanoever en de genocide in Gaza, stelt Ourid.

‘De Palestijnen dolven al direct na 11 september het onderspit’

Het bovenstaande leidde er uiteindelijk toe dat de regio is ‘uitgeleverd aan Israël’. Terwijl de Palestijnse zaak historisch gezien breed wordt gesteund in de Arabisch-islamitische wereld, hebben verschillende Arabische landen, waaronder Marokko en de Verenigde Arabische Emiraten, inmiddels hun betrekkingen met Israël genormaliseerd en de Palestijnse zaak op een zijspoor gezet.

Volgens al-Malaiji diende de chaos die na 11 september in de regio ontstond – inclusief de ‘Arabische lente’ – dan ook maar één doel: ‘het verzwakken van verzet en het transformeren van de regio om de Amerikaans-zionistische agenda te dienen.’

Dit heeft ook geleid tot scepsis tegenover claims van het Westen dat zijn beleid in de regio is gebaseerd op principes en het verdedigen van mensenrechten, stelt Bramel. De manier waarop het Westen Israël tot op de dag van vandaag faciliteert in de genocide in Gaza, is hier een voorbeeld van.

Moslims onder vuur

Volgens de Jordaanse krant Sawaleif vormde de stigmatisering en discriminatie van moslims, voortkomend uit het door Bush gepropageerde idee ‘Je bent voor ons, of je bent tegen ons’, een van de hardnekkigste consequenties van de aanslagen. Naast de ‘War on Terror’ bood de Patriot Act geheime diensten verregaande mogelijkheden om mensen in de gaten te houden, vast te zetten of het land uit te zetten.

De toenmalige Amerikaanse president Bush stoomde de wereld zo klaar voor een strijd zonder einde en zonder grenzen, waarbij het beeld van de ‘moslimterrorist’ als existentiële dreiging werd neergezet, voegt Al-Malaiji eraan toe.

De krant haalt een onderzoek aan van Pew Research Center, waaruit blijkt dat de perceptie van de islam nog altijd wordt beïnvloed door 11 september. Eenenvijftig procent van de ondervraagde Amerikanen in 2026 zei dat de islam geweld méér aanmoedigt dan andere religies. Dat is twee keer zoveel als het percentage een half jaar na de aanslagen. Tweeënveertig procent zei dit jaar dat Amerikaanse moslims een negatief effect hadden op het land.

Deze stigmatisering had ook als gevolg dat het Westen verschillende conflicten in de regio terugbracht tot het kader van extremisme, stelt politicoloog Bramel. ‘De strijd tegen terrorisme werkt averechts wanneer gewelddadige organisaties worden vereenzelvigd met religie, mensen of hun legitieme zorgen,’ schrijft hij.

Onder de Amerikaanse president Trump mondde de stigmatisering uit in een breder extremisme tegen tegenstanders, stelt Bramel. Immigranten, rechters, journalisten, wetenschappers en politieke tegenstanders worden onder zijn bewind als existentiële dreiging gezien. Dit begon al toen Trump in zijn eerste termijn mensen uit zeven islamitische landen verbood naar de VS af te reizen.

Burgemeester van New York

Aan de andere kant waren Amerikaanse moslims niet alleen onderhevig aan stereotypen, schrijft Sawaleif. Zij spelen een grotere rol in het publieke, politieke en religieuze leven in de Verenigde Staten en gaandeweg is die rol prominenter geworden. Denk bijvoorbeeld aan Zohran Mamdani, die begin dit jaar de eerste islamitische burgemeester van New York werd.

‘De geschiedenis wordt niet langer geschreven in het Witte Huis’

Volgens de Emirati journalist Ali bin Salem al-Kaabi kan terrorisme niet worden uitgeroeid door enkel militair geweld, maar moeten de oorzaken worden aangepakt zodat onrust, conflict en extremisme geen kans meer hebben. Daarom moet de internationale gemeenschap serieus werk maken van de oproep die de groot-imam van Al-Azhar, Ahmad al-Tayeb, en paus Franciscus in 2019 in Abu Dhabi deden in hun ‘Document on Human Fraternity’.

‘De mensheid moet zich verenigen tegen diegenen die onze samenlevingen schade toebrengen, en we moeten samenwerken om deze wereld een veiliger plek te maken voor iedereen, zonder te discrimineren op ras of geloof’, aldus Al-Kaabi.

Zijn Egyptische collega Al-Malaiji put meer hoop uit het verzet. Hij ziet dat het verzet tegen ‘de Amerikaans-zionistische’ agenda nog niet is gebroken. ‘De geschiedenis wordt niet langer geschreven in het Witte Huis, maar op de pleinen van het uitdijende verzet, van Palestina tot aan iedere hoek van de wereld. Als het begon met een georkestreerde misdaad, dan is het voor het volk een opsteker dat een periode van bloed kan worden omgezet in een periode van vrijheid.’