9 C
Amsterdam

Gerechtigheid voor Palestijnen vereist politieke wil, zeggen juristen

Erik Prins
Erik Prins
Journalist en arabist

Lees meer

De internationale rechtsorde heeft de Palestijnen gefaald en raakt steeds vaker ondergeschikt aan de macht. Bescherming ervan is hard nodig, stellen juristen tijdens een serie lezingen aan het ISS, een onderzoeksinstituut van de Erasmus Universiteit Rotterdam in Den Haag.

Terwijl het Nederlandse kabinet afgelopen maandagavond niet ver van het International Institute of Social Studies (ISS) vooral met zichzelf bezig was, kwamen studenten, diplomaten, activisten en andere geïnteresseerden bijeen voor een lezingenserie over internationaal recht, wereldwijde solidariteit en de Palestijnse strijd voor gerechtigheid. De avond werd georganiseerd door de Raad van Arabische Ambassadeurs en het Legal Mobilization Platform, een netwerk van juristen aan het ISS.

Er is een kloof ontstaan tussen wat het internationaal recht de Palestijnen belooft en wat daarvan in de praktijk terechtkomt. Volgens ambassadeur Ammar Hijazi, hoofd van de Palestijnse Missie in Nederland, roept dit de vraag op of het internationaal recht wel voor iedereen geldt.

‘Al bijna acht decennia komt de internationale gemeenschap met resoluties over de Palestijnse zaak. Het Internationaal Gerechtshof heeft geoordeeld over de Israëlische afscheidingsmuur, de bezetting illegaal verklaard en tijdelijke maatregelen opgelegd in de genocidezaak van Zuid-Afrika. Het Internationaal Strafhof heeft arrestatiebevelen uitgevaardigd. Aan resoluties geen gebrek, wel aan consequenties. Als het internationaal recht voor sommigen geldt en voor anderen niet, is het dan nog wel recht? Of dient het vooral de belangen van de machtigen?’

‘Aan resoluties geen gebrek, wel aan consequenties’

Volgens Hijazi heeft de internationale rechtsorde, die na de Tweede Wereldoorlog werd opgezet, gefaald in Palestina. ‘Palestina was de eerste test voor dit systeem, maar met iedere dubbele standaard en genegeerde resolutie groeide het onrecht. Een systeem dat vanaf het begin faalt, zal elders ook niet overleven. De vraag is niet of Palestina het internationaal recht nodig heeft, maar of het internationaal recht dit falen kan overleven. Daarom kunnen andere staten, die verplicht zijn het recht na te leven, niet om Palestina heen.’

Tekortkomingen

Volgens Marcel Brus, emeritus hoogleraar publiekrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen, is het internationale rechtssysteem ‘onvolmaakt’. ‘Er zijn grofweg twee tekortkomingen: de inhoud van het recht en de uitvoering ervan. Sinds de oprichting van de Verenigde Naties in 1945 zijn er veel regels, procedures en instellingen bij gekomen. Dat heeft ons veel goeds gebracht, maar niet iedereen profiteert daarvan. Daarom moeten we blijven kijken hoe we het recht kunnen verbeteren om onrecht aan te pakken.’

Ook is het recht volgens Brus vooringenomen. Sterkere partijen zijn vaak in het voordeel ten opzichte van zwakkere. Toch ziet hij ook vooruitgang. ‘Toen ik student was, was het ondenkbaar dat er ooit een Internationaal Strafhof in Den Haag zou komen. Na het Neurenberg-tribunaal geloofde men niet meer in zo’n onafhankelijk instituut.’

Volgens Brus werkt het recht alleen als mensen en instellingen erkennen dat het ertoe doet. Juist dat staat de laatste tijd sterk onder druk. ‘Steeds vaker raakt het recht ondergeschikt aan de macht. Alsof het er niet meer toe doet. Daar is onvoldoende verzet tegen.’

Ambassadeur Ammar Hijazi houdt een toespraak. Beeld: Erik Prins

Deze opvatting sijpelt volgens Brus ook door naar regeringen, waaronder de Nederlandse. ‘De regering zegt dat het internationaal recht belangrijk is, maar dat het niet leidend is binnen het buitenlands beleid. Dat is ongekend.’

‘Hoewel het internationaal recht heel duidelijk is, is er bij heel veel staten onwil om het toe te passen’, zegt Gerard Jonkman, directeur van The Rights Forum, in een gesprek met de Kanttekening. ‘Ze zoeken redenen om dat niet te hoeven doen. Zo zei minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen over de onrechtmatige Amerikaanse aanval op Iran dat het internationaal recht slechts één van de perspectieven is. Ook geopolitieke belangen speelden volgens hem een rol.’

De Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV) riep de regering vorige maand in een rapport op om het internationaal recht consequent als leidraad te nemen voor het Nederlandse buitenlandbeleid. De commissie waarschuwde voor de gevolgen van selectieve toepassing van het internationaal recht. De regering moet zich altijd uitspreken over ernstige schendingen, ongeacht welke staat daarvoor verantwoordelijk is.

Internationaal Strafhof

De praktijk is echter weerbarstig. Onlangs onthulde The Rights Forum dat Nederland met de Verenigde Staten onderhandelt over het uithollen van de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof. De onderhandelingen zouden onder meer gaan over het toekennen van immuniteit aan staatshoofden zoals Netanyahu, Trump en Poetin. Daardoor zouden zij niet meer vervolgd kunnen worden.

De onderhandelingen volgen op sancties die de VS tegen het Strafhof instelden. ‘VN-medewerkers en onafhankelijke experts die schendingen documenteren, worden al enkele jaren neergezet als bevooroordeeld, antisemitisch of als terreursympathisanten’, zegt ambassadeur Hijazi. ‘Nu hebben sommigen van hen te maken met persoonlijke financiële sancties, visumintrekkingen en bedreigingen.’

In juli dit jaar gaven de Amerikaanse president Donald Trump en minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio toe dat zij de druk op het Strafhof opvoerden ‘om Bibi [Netanyahu] en anderen te beschermen’.

‘De arrestatiebevelen van het Strafhof tegen Netanyahu en Gallant waren gerechtelijke uitspraken gebaseerd op bewijs dat ook door andere instituties is verzameld. Desondanks worden de uitspraken neergezet als politiek gemotiveerd’, zegt Marieke de Hoon, hoogleraar strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam.

De Hoon vindt dat het Strafhof geen enkele concessie zou moeten doen, omdat het niet ‘om een normale situatie gaat’, maar om een situatie waarin ‘de Vergadering van Lidstaten van het Hof handelt onder druk van sancties’.

Handelsembargo

Derde staten moeten zich inspannen om genocide en andere mensenrechtenschendingen tegen Palestijnen te voorkomen, stelt Federica Violi, universitair hoofddocent aan de Erasmus School of Law. ‘Uit het oordeel van het ICJ uit 2024 blijkt dat staten juridisch gezien niet mogen toekijken wat er in Palestina gebeurt, zonder zelf iets te doen. Zo moeten zij wegblijven van economische of handelsbetrekkingen die de onrechtmatige bezetting in stand houden’, zegt Violi.

Het verbod op producten uit de illegale nederzettingen, dat Nederland recent invoerde, is volgens haar een goed begin, maar niet voldoende. ‘Diensten, zoals het aanbieden van onroerend goed in de nederzettingen, zijn uitgesloten van het verbod. De EU voerde in het geval van Rusland wél een verbod in voor diensten. Dat is tekenend voor het feit dat het internationaal recht voor sommigen geldt en voor anderen niet’, aldus Violi.

Bovendien zijn bijna alle economische activiteiten in Israël verbonden met de illegale nederzettingen, stelt Violi. ‘In het Israëlische recht zijn de nederzettingen volledig geïntegreerd in het economische bestel van Israël. Je kunt dus niet volhouden dat een bedrijf in Israël geen banden heeft met de nederzettingen. Denk bijvoorbeeld aan het waterbedrijf van Israël dat water uit de bezette Palestijnse gebieden onttrekt, of supermarkten die ook filialen in nederzettingen hebben. Daarom zou een handelsembargo met Israël een goede stap kunnen zijn.’

V.l.n.r. Jeff Handmaker, hoogleraar Marieke de Hoon, hoogleraar Sanne Taekema (gespreksleider), hoogleraar Marcel Brus, Giulia Pinzauti, Federica Violi. Beeld: Erik Prins

Jonkman van The Rights Forum zegt zich vast te houden aan Violi’s analyse. Zijn organisatie pleit al langer voor een handelsembargo tegen heel Israël, in plaats van alleen tegen de illegale nederzettingen. ‘Doordat Israël geen onderscheid maakt tussen de nederzettingen in de bezette gebieden enerzijds en Israël proper anderzijds, moet de regering een totale boycot van Israël gaan overwegen. Een paar jaar geleden bleek uit een WOO-verzoek dat we bij het ministerie van Buitenlandse Zaken hadden ingediend, dat het ministerie zelf zegt dat de hele Israëlische economie direct of indirect is verweven met de nederzettingeneconomie.’

Meer dan zeshonderd Nederlanders dienen bij het Israëlische leger

De verantwoordelijkheid van derde staten houdt ook in dat zij zelf daders van misdaden tegen Palestijnen berechten, stelt De Hoon. ‘We moeten ons realiseren dat er zo veel meer daders zijn dan een handvol individuen die het Strafhof kan berechten. Het is belangrijk dat iedere staat hiertoe de capaciteit en expertise heeft. Er moet politieke wil zijn om het aanklagers en rechters mogelijk te maken verdachten te arresteren door middel van universele jurisdictie.’

Ook Nederlanders die in het Israëlische leger dienen, kunnen op die manier worden berecht, zegt De Hoon. Maar in de praktijk ziet zij een andere aanpak. ‘Toen Nederlanders naar het ‘kalifaat’ afreisden om Islamitische Staat te dienen, wees de regering erop dat zij zich in dat geval aansloten bij een terreurgroep en dat zij zouden worden berecht als zij misdaden zouden begaan. In het geval van het Israëlische leger zien we een heel andere benadering.’

‘Net als bij IS destijds sprake is van schendingen van het internationaal recht en oorlogsmisdaden’

Jonkman vindt dat Nederland beide gevallen gelijk moet behandelen. ‘Er zijn meer dan zeshonderd Nederlanders die in het Israëlische leger dienen. Waarom doet Nederland daar niets aan? Terwijl net als bij IS destijds sprake is van schendingen van het internationaal recht en oorlogsmisdaden. Dus de regering zou in beide gevallen moeten oproepen daar niet naartoe te gaan. En zij zou mensen moeten screenen die daar toch hebben gediend.’

De Hoon benadrukt het belang van politieke wil om de rechtsorde te beschermen. ‘Staten kunnen heel veel doen, als de politieke wil er maar is. Het is belangrijk dat aanklagers worden gesteund in hun werk, evenals de NGO’s die over veel informatie beschikken, maar net als het Strafhof ook worden getroffen door sancties. Staten zouden hen moeten ondersteunen en beschermen, zodat de informatie in goede handen komt.’

Ondanks het gebrek aan gerechtigheid heeft de druk van de groeiende pro-Palestinabeweging ervoor gezorgd dat Palestina niet alleen meer aandacht krijgt, maar dat ook regeringen zich anders zijn gaan opstellen, zegt ambassadeur Hijazi tegen de Kanttekening.

‘De kwestie had niet de aandacht van regeringen en werd onder het tapijt geschoven. De zaak werd overgelaten aan de machtige spelers. Maar nu heeft het volk dit ter discussie gesteld en spreken professoren zoals hier zich steeds vaker uit. Inmiddels hebben regeringen andere posities ingenomen, zoals Nederland heeft gedaan met producten uit de nederzettingen. Het is een kleine stap, maar het is opmerkelijk hoe deze beweging hierin het verschil heeft gemaakt’, aldus Hijazi.

Nu u hier toch bent...

Goede journalistiek kost geld. Leden en donaties maken onze gebalanceerde berichtgeving over biculturaliteit, zingeving en vrijheid mogelijk. Steun ons daarom als u ons werk belangrijk vindt.

Vertel mij meer!
- Advertentie -