In mijn studententijd geloofde men dat protesten tot het verleden behoorden. We bevonden ons immers in de zogenaamde postmateriële tijd, wat inhield dat mensen zich niet meer bezighielden met hun eigen portemonnee, maar met culturele en identitaire vragen. De zogenaamde Arabische Lente vormde nog een uitzondering op de regel. Bovendien was die zogenaamde lente in een winter getransformeerd, met autoritaire regimes die hun positie op het pluche verstevigden.
Inmiddels kunnen we stellen dat wij er als toekomstige politicologen behoorlijk naast zaten. Materiële vragen zijn een inherent onderdeel van onze politieke realiteit. Kijk maar naar de eindeloze discussies over de toenemende benzinekosten en voedselprijzen en het feit dat lonen niet meegroeien om de inflatie het hoofd te bieden.
Daarnaast is protesteren terug van weggeweest. Van woonprotesten tot de Women’s March, van Black Lives Matter tot de klimaatmars. En wat dacht je van de Rode Lijn-demonstratie, die vorig weekend maar liefst 200.000 Nederlanders weer op de been bracht? Free, free Palestine.
Ondertussen houdt mijn omgeving zich bezig met een nieuwe vraag: heeft protesteren überhaupt wel zin? Het lijkt ons als samenleving niet te lukken om het momentum van protesteren te vertalen naar duurzame verandering. Er komt een klimaatramp op ons af, de rechtsstaat wordt in vele delen van de wereld ondermijnd en diversiteitsbeleid belandt in de prullenbak, ondanks de miljoenen mensen die voor deze kwesties de straat op gingen.
Precies dit scepticisme hangt in de lucht rondom de Rode Lijn-demonstratie. Als je zoveel energie mobiliseert en de politieke leiders zich nog steeds gedragen als dienaren van een genocidaal regime uit Tel Aviv, dan is het niet verwonderlijk dat men zich afvraagt of demonstreren überhaupt zin heeft.
We voelden ons verbonden met een verhaal dat groter was dan onze portemonnee
Als jouw doel met protesteren is om de wereld te veranderen met meteen zichtbare resultaten, dan heeft protesteren inderdaad geen zin. Ondubbelzinniger kan het niet. Ja, protesteren is een legitiem middel om politieke verandering te bewerkstelligen, zoals ook het geval is met het ondertekenen van een petitie of stemmen. Maar je maakt van onze gedeelde werkelijkheid een karikatuur als je veronderstelt dat je met een aantal politieke handelingen een politieke koers van wereldformaat kunt wijzigen. Daarvoor zijn de belangen veel te diepgeworteld.
Zo onthulde SOMO vorig jaar dat de EU met 72,2 miljard dollar de grootste investeerder in Israël is. De EU ontvangt ook de meeste buitenlandse investeringen van Israël. Het is bovendien de grootste handelspartner van Israël. De geschiedenis leert dat politieke verandering plaatsvindt als de dader pijn voelt, niet alleen fysieke pijn, maar ook economische.
Denk niet dat historische misdaden zoals de slavenhandel, de Holocaust en apartheid ten einde kwamen omdat politici luisterden naar mensen met nobele doelen die de straat op gingen. Er stond daadwerkelijk iets op het spel. Moraal zonder macht wordt door het kwaad uitgelachen.
Maar als je geen macht hebt en niet in staat bent om plegers van genocide te raken waar het pijn doet, in hun portemonnee en hun ego, wat voor opties blijven er dan over? Het is verleidelijk om fatalistisch te worden, verlamd te raken en de strijd op te geven. Toch moeten wij juist blijven protesteren, de straat op gaan, omdat dat ons grootste wapen is. Een wapen dat aangeeft voor welke waarden wij staan, een moreel geweten als spiegel voor de macht.
En protesteren om uiteindelijk onszelf te veranderen. In plaats van machteloos achterover te leunen, kiezen wij ervoor om met anderen de straat op te gaan, te schreeuwen, te zijn. ‘Wij zijn met meer’, aldus de leus van Oxfam Novib, medeorganisator van het Rode Lijn-protest. Eenieder die vorige zaterdag meeliep, net als bij al die andere protesten, voelde het ook. Wij konden weliswaar de moordende machine van Netanyahu niet ten einde brengen, maar we voelden ons verbonden met een verhaal dat groter was dan onze portemonnee.
Zo zie je maar hoezeer wij ernaast zaten in mijn studententijd. Protesteren is hier om te blijven, niet omdat het goed voor onze portemonnee is, maar omdat het ons gevoel van eigenwaarde en gemeenschapszin herstelt. De politieke volwassenheid van mijn generatie is dan ook het besef dat verandering een stroperig proces is en dat er veranderingen zijn die de moeite waard zijn om voor te vechten, ook als je de uitkomst daarvan niet kent.
Koerdisch activisme stopt niet na een demonstratie, zegt Emine Igdi, die vandaag promoveert aan de VU.
De kurdoloog en antropoloog Emine Igdi onderzocht hoe Koerden in de diaspora hun culturele identiteit, politieke betrokkenheid en dagelijks leven met elkaar verbinden. Haar proefschrift Koerdische diaspora: één lichaam, twee hoofden laat zien hoe de strijd voor Koerdische rechten doorwerkt in het gezinsleven, sociale relaties en persoonlijke keuzes. Met haar onderzoek wil Igdi bijdragen aan een ‘dieper begrip’ van de Koerdische samenleving in de diaspora.
‘Koerdisch activisme stopt niet na de demonstratie: de strijd gaat door in het dagelijks leven’, staat in het nieuwsbericht over haar promotie.
Igdi, zelf van Koerdische komaf, richtte zich in haar onderzoek op Koerden uit Noord-Koerdistan, oftewel Zuidoost-Turkije (vanuit Armeens perspectief: historisch Armenië). Tien jaar lang onderzocht ze het Koerdische activisme in de diaspora in Nederland. Ze woonde demonstraties, bijeenkomsten en activiteiten van Koerdische verenigingen bij, ook in andere delen van Europa.
‘Zij willen geaccepteerd en gerespecteerd worden zoals zij zijn’
In totaal sprak de onderzoeker met meer dan vijftig activisten met uiteenlopende achtergronden, onder wie arbeidsmigranten, kinderen van arbeidsmigranten en recente vluchtelingen. Een dag voor de promotie geeft ze nog een interview aan de Kanttekening.
Uw onderzoek strekt zich uit over een periode van tien jaar, van 2013 tot 2023. In de Turks-Koerdische betrekkingen was dit een cruciale periode voor het huidige vredesproces. Wat hebben Koerdische activisten in deze jaren meegemaakt aan hoop, emoties en teleurstellingen?
‘De periode van 2013 tot 2023 werd inderdaad gekenmerkt door hoop, teleurstelling, verdriet en voortdurende onzekerheid. Het vredesproces tussen de Turkse staat en de Koerdische beweging bood aanvankelijk perspectief, maar toen het in 2015 mislukte en er opnieuw geweld uitbrak, was de teleurstelling groot.
Emine Igdi
Tegelijkertijd riepen de aanvallen van IS op Singal en Kobanî sterke emoties op en versterkten ze de solidariteit onder Koerdische activisten in Europa.
Wat mij tijdens mijn onderzoek vooral opviel, is dat activisten ondanks alle teleurstellingen betrokken bleven. Hun activisme kwam niet alleen voort uit politieke overtuiging, maar ook uit een diepgeworteld gevoel van morele verantwoordelijkheid tegenover hun volk.’
Ik heb de indruk dat het Koerdische activisme en nationalisme aan kracht hebben ingeboet. Was de Koerdische beweging rond 2015 sterker dan nu?
‘Rond 2014 en 2015 was de Koerdische beweging bijzonder zichtbaar. De strijd om Kobani, de aanvallen op de jezidi’s in Singal en de politieke ontwikkelingen in Turkije zorgden voor een sterke mobilisatie, ook onder Koerden in Nederland. Maar een grotere zichtbaarheid betekent niet automatisch dat de beweging destijds sterker was dan nu.
Mijn onderzoek laat vooral zien dat het Koerdische activisme voortdurend in beweging is. Periodes van grote mobilisatie worden afgewisseld met rustigere periodes. Die schommelingen hangen nauw samen met de politieke en maatschappelijke ontwikkelingen in Koerdistan. Afhankelijk daarvan veranderen ook de intensiteit, inhoud en doelstellingen van het activisme.’
Kunt u voorbeelden geven?
‘Ja, ten eerste verandert de samenstelling van de groep activisten voortdurend. Sommige mensen blijven jarenlang actief en zichtbaar, terwijl anderen zich tijdelijk terugtrekken en later weer terugkeren. Er zijn ook activisten die niet meer deelnemen aan openbare acties, maar op andere manieren betrokken blijven. Hun activisme verschuift bijvoorbeeld van demonstraties op straat naar minder zichtbare activiteiten achter de schermen, zoals het organiseren van culturele activiteiten, financiële steun, sociale media of het doorgeven van de Koerdische taal en identiteit aan volgende generaties.’
Het leven in de diaspora maakt gemeenschappen doorgaans nationalistischer. Hoe kijkt u hier tegenaan?
‘Mijn onderzoek laat zien dat het leven in de diaspora het Koerdische identiteitsbewustzijn kan versterken, maar dat betekent niet automatisch dat mensen nationalistischer worden. Voor veel activisten krijgt hun Koerdische identiteit juist op afstand een bijzondere betekenis. De geschiedenis van onderdrukking, de verbondenheid met Koerdistan en het gevoel verantwoordelijkheid te dragen voor hun volk spelen daarin een belangrijke rol. Koerdische verenigingen, families, sociale netwerken en culturele activiteiten helpen om dat bewustzijn levend te houden en te versterken.
‘Voor veel activisten krijgt hun Koerdische identiteit juist op afstand een bijzondere betekenis’
In mijn proefschrift gebruik ik het begrip welatparêz. Dat verwijst naar een diep gevoel van verbondenheid met, verantwoordelijkheid voor en zorg voor het Koerdische volk. Het omvat meer dan nationalisme als politieke ideologie. Het gaat ook om een morele en emotionele verbondenheid die tot uitdrukking komt in het dagelijks leven en in verschillende vormen van maatschappelijke en politieke betrokkenheid.’
Voor Koerdische activisten is Nederland, en Europa in het algemeen, een bijzondere plek om te leven, mede doordat zij er samenleven met Turkse nationalisten, die zij als hun onderdrukkers beschouwen. Hoe ervaren zij dat? Heeft u dit ook onderzocht?
‘Dit onderwerp komt in verschillende levensverhalen in mijn proefschrift naar voren. Sommige activisten vertellen dat zij spanningen ervaren in hun contacten met Turkse nationalisten in Nederland. Zij voelen zich soms niet erkend in hun Koerdische identiteit of maken zich zorgen over de mogelijke gevolgen van hun politieke activiteiten. Een aantal gesprekspartners spreekt over de angst dat informatie over hun activiteiten wordt doorgegeven aan de Turkse autoriteiten. Hierdoor worden zij voorzichtiger met wat zij in het openbaar zeggen of op sociale media delen. Deze zorgen kunnen invloed hebben op hun dagelijkse keuzes, sociale contacten en de manier waarop zij hun politieke betrokkenheid vormgeven.’
Dat is wel gek toch, je vlucht uit een onvrij land voor Koerden en dan kom je die Turkse onderdrukkingsmechanismen ook hier tegen?
‘Ja, tegelijkertijd is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de Turkse staat, Turkse nationalisten en Turken in het algemeen. Verschillende activisten onderhouden ook goede vriendschappen en sociale contacten met Turken die hun Koerdische identiteit erkennen en respecteren. Mijn onderzoek laat vooral zien hoe politieke tegenstellingen uit het land van herkomst doorwerken in persoonlijke relaties en dagelijkse keuzes in Nederland. De ervaringen van activisten zijn daarbij niet voor iedereen hetzelfde, maar hangen sterk samen met hun persoonlijke geschiedenis, sociale omgeving en politieke betrokkenheid.’
Wat is het grootste verschil tussen het leven als Koerdische activist te midden van Turken in Nederland en in Turkije?
‘Het belangrijkste verschil is de politieke en maatschappelijke ruimte waarin activisten zich kunnen uitspreken, en vooral de mate van veiligheid die zij daarbij ervaren. In Nederland kunnen Koerdische activisten doorgaans openlijk demonstreren, verenigingen oprichten, hun taal spreken en aandacht vragen voor de Koerdische kwestie. In Turkije hebben veel van mijn gesprekspartners daarentegen te maken gehad met onderdrukking, vervolging en politieke beperkingen. Het grootste verschil zit dus niet zozeer in het samenleven met Turken, maar vooral in de politieke omstandigheden, de bescherming van fundamentele rechten en de mate van veiligheid. Op dat gebied bestaat een wezenlijk verschil tussen Nederland en Turkije.’
Heeft u in die tien jaar ook een verandering gezien in de relatie met Turken in Europa?
‘Dat verschilt sterk van persoon tot persoon. Sommige gesprekspartners vertellen over spanningen, teleurstellingen en het verbreken van vriendschappen vanwege politieke meningsverschillen. Anderen onderhouden juist goede contacten met Turkse vrienden, collega’s en kennissen. Wat mij tijdens mijn onderzoek vooral opviel, is dat veel Koerdische activisten bewust afstand proberen te houden van Turken met uitgesproken conservatieve of nationalistische opvattingen, vooral wanneer die opvattingen gepaard gaan met het ontkennen of niet erkennen van de Koerdische identiteit. Tegelijkertijd onderhouden zij vaak goede vriendschappen en contacten met linksgeoriënteerde Turken die hun identiteit en politieke overtuigingen respecteren. Voor deze activisten is de erkenning van hun Koerdische identiteit bijzonder belangrijk. Zij willen geaccepteerd en gerespecteerd worden zoals zij zijn, zonder hun identiteit te hoeven verbergen of voortdurend te moeten verdedigen. Die behoefte aan erkenning speelt een belangrijke rol in de manier waarop zij hun sociale relaties vormgeven.’
Als u morgen de macht zou hebben om dingen voor Koerdische activisten te veranderen, wat zou u dan meteen doen?
‘Ik zou er in de eerste plaats voor willen zorgen dat Koerdische activisten zich vrij en veilig kunnen uitspreken, zonder angst voor vervolging of negatieve gevolgen voor henzelf of hun familieleden. Daarnaast zou ik willen dat er meer erkenning, begrip en aandacht komt voor hun ervaringen en de uitdagingen waarmee zij in het dagelijks leven worden geconfronteerd. Wat ik daarom zou willen veranderen, is dat hun stem niet uitsluitend op politieke momenten wordt gehoord, maar dat er ook structureel aandacht komt voor hun dagelijkse ervaringen, hun veiligheid, hun behoefte aan erkenning en hun mogelijkheden om volwaardig en zonder angst aan de Nederlandse samenleving deel te nemen.’
Hannah Arendt zag het bij de oprichting van Israël al misgaan: de Joodse nieuwkomers zochten geen samenwerking met de Palestijnse bevolking, vertelt Hella Rottenberg. Zij vertaalde enkele essays van de filosofe, die nu opnieuw zijn verschenen.
Het lijkt wel alsof filosofe Hannah Arendt (1906-1975) een glazen bol had en zag wat Israël te wachten stond. Als Duits-Joodse vluchteling voelde ze zich verbonden met het zionisme, dat streefde naar een Joods thuisland in Palestina. Toch was ze geen voorstander van een eigen Joodse staat. Ze was bang dat die zou leiden tot nationalisme en onderdrukking van de Arabische bevolking, vertelt Hella Rottenberg.
Arendt schreef hierover in essays die Rottenberg jaren geleden las toen ze zocht naar wat de filosofe had geschreven over het zionisme. Ze verschenen tussen 1944 en 1950 in Amerikaanse tijdschriften, enkele jaren nadat Arendt na haar vlucht uit nazi-Duitsland in de Verenigde Staten was aangekomen.
Rottenberg, een journalist met een lange carrière bij dag- en weekbladen, koos de vier meest relevante opstellen, vertaalde deze en vond er een uitgever voor. De bundel Het zionisme bij nader inzien raakte uitverkocht, maar is nu opnieuw verschenen bij uitgever Jurgen Maas, met een nieuwe inleiding van Rottenberg.
‘De essays zijn bijna profetisch’, vertelt Rottenberg in haar Amsterdamse bovenwoning.
Arendt schrijft dat ze tegen een aparte, soevereine Joodse staat is, maar ze wilde wel een Joods vaderland in Palestina. Hoe zag dat er volgens haar uit?
‘Ik denk dat ze zich een soort volksplanting van Joden in Palestina voorstelde. Een plek waar Joden in hun eigen levensonderhoud konden voorzien, bijvoorbeeld in kibboetsen, een eigen economie en cultuur konden opbouwen en het Hebreeuws weer tot leven konden wekken.
Het ging haar om een Joodse omgeving waar mensen niet langer onder het gezag stonden van een staat die hen tot tweederangsburgers of erger maakte.’
Tegenwoordig zijn we kritisch als mensen in een ander land een eigen gemeenschap stichten. Hoe keek men daar toen tegenaan?
‘Het ging om Joden die nergens naartoe konden. Ze werden vervolgd in Rusland, onder de tsaren, en later ook in Duitsland.
‘Ik denk dat ze zich een soort volksplanting van Joden in Palestina voorstelde’
Palestina maakte aan het begin van de twintigste eeuw deel uit van het Ottomaanse Rijk. Er woonden verschillende bevolkingsgroepen, onder wie Joden. De Ottomanen hadden geen bezwaar tegen de komst van nieuwe Joden. Rijke landeigenaren, die vaak niet eens in Palestina woonden, verkochten hun grond aan de kolonisten. Zo ontstonden de eerste Joodse nederzettingen. Aanvankelijk ging het om kleine aantallen mensen.
Arendt beschouwde de vestiging van Joden in Palestina niet bij voorbaat als indringen in andermans wereld. Wel vond ze dat de Joodse nieuwkomers moesten samenwerken met de Arabische bevolking. Arendt zag dat daar echter weinig van terecht kwam.’
Hella Rottenberg
Waarom niet?
‘Daar waren verschillende redenen voor. De meeste zionisten wilden een Joodse staat stichten en waren helemaal niet van plan om met de Palestijnse Arabieren samen te werken.
Ook de socialistische zionisten die in kibboetsen gingen wonen, hadden volgens haar een verkeerde houding. Zij wilden anderen niet uitbuiten, maar zelf achter de ploeg staan. Ze huurden daarom geen arbeiders van buiten in, en dus ook geen Arabieren. Arendt vond dat het antikapitalisme van deze socialistische pioniers in de praktijk neerkwam op anti-Arabisch gedrag.’
Arendt schreef ook dat de zionistische leiders zich vooral op de Britten richtten en nauwelijks op de Arabische leiders. Waarom?
‘De zionistische leiders, eerst Theodor Herzl en later Chaim Weizmann, probeerden via machtige staatslieden steun te krijgen voor een Joods nationaal tehuis in Palestina. Herzl richtte zich tot de Ottomaanse sultan, Weizmann tot de Britse premier en andere machthebbers. Ze dachten hun doel van bovenaf te kunnen bereiken.
Maar volgens Arendt beseften ze onvoldoende dat ze ook van onderaf goede verhoudingen moesten opbouwen. Dat verweet ze hun. Je kunt geen land of staat opbouwen op grond waar anderen wonen zonder met hen samen te werken en tot overeenstemming te komen.
Dat zag Arendt als de fatale fout van de hoofdstroom van het zionisme. Het was ook de reden waarom ze in 1943 met de zionistische beweging brak.’
Arendt probeerde een alternatief voor de Joodse staat te ontwikkelen: een regionaal federatief verband. Hoe zag ze dat voor zich?
‘Ze heeft haar ideeën daarover nooit heel precies uitgewerkt. Wel stelde ze dat een aparte Joodse staat alleen zou kunnen voortbestaan onder bescherming van een machtige staat, zoals de Verenigde Staten.
Als je als kleine staat op vijandige voet staat met je buurlanden, ben je afhankelijk van een grootmacht die je beschermt. Maar daarmee versterk je de vijandschap juist. Je wordt dan nog meer gezien als indringer, als een instrument van die buitenlandse grootmacht.
Arendt zag een federatie als mogelijke oplossing. Joden, Arabieren en andere bevolkingsgroepen zouden samenwerken binnen een groter politiek verband. Je kunt dat enigszins vergelijken met de Europese Unie, waar besluiten gezamenlijk worden genomen en niet simpelweg de meerderheid de dienst uitmaakt.
Arendt stelde zich een samenwerkingsverband voor van Joden, Arabieren, Syriërs, Libanezen en andere bevolkingsgroepen in het Middellandse Zeegebied. Daarin zouden Joden deel uitmaken van een groter geheel, zonder zelf een meerderheid te vormen of een ondergeschikte minderheid te zijn.’
Een andere mogelijke oplossing die ze zag, was een binationale staat. Veranderde haar opvatting?
‘Aanvankelijk zag ze weinig in een binationale staat. Maar toen de Verenigde Naties in 1947 met een delingsplan kwamen, veranderde de situatie.
Volgens dat plan zou Palestina worden verdeeld in een Joods en een Arabisch deel. Vrijwel meteen na het delingsplan braken gewelddadige vijandelijkheden uit tussen Joden en Arabieren. Ook kwam de verdrijving van Arabieren uit Palestina op gang, de Nakba.
Arendt concludeerde dat een binationale staat daardoor waarschijnlijk niet meer levensvatbaar was. Uiteindelijk zag ze meer in een confederatie: twee afzonderlijke staten die zouden samenwerken, eventueel met andere landen in de regio.’
De vertegenwoordigers van de Palestijnse Arabieren wezen elk voorstel af waarin Joden meer zouden zijn dan een nationale minderheid in Palestina. Of het nu ging om een Joodse staat, een federatie met Joodse en Arabische deelgebieden of een binationale staat. Wat vond Arendt daarvan?
‘Ze vond dat onverstandig. Volgens haar hadden de Arabische inwoners van Palestina meer kunnen bereiken als ze eerder met de Joodse kolonisten in gesprek waren gegaan en hadden geprobeerd van onderaf een samenwerkingsverband op te bouwen.
Arendt was kritisch op de Arabische leiders. Ze vond hun houding kortzichtig en had weinig sympathie voor de dictatoriale manier waarop ze over hun eigen bevolking regeerden.
‘Arendt was kritisch op de Arabische leiders’
Tegelijkertijd begreep ze heel goed waarom de Arabische inwoners van Palestina niets zagen in de plannen van de zionisten. Zij beschouwden de wens van Joden om een eigen staat te stichten als een Europees probleem.’
Op een gegeven moment stopte Arendt met schrijven over Israël. Waarom?
‘Dat gebeurde vrij snel na de oprichting van Israël. Ze besefte dat ze een achterhoedegevecht voerde. Ze had nog samengewerkt met Judah Magnes, de rector van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, die eveneens voorstander was van een binationale staat.
Maar haar mogelijkheden om de koers van de zionistische beweging te beïnvloeden, waren verdwenen. Ik denk dat ze het niet langer zinvol vond om erover te schrijven. Waarschijnlijk was het onderwerp voor haar ook pijnlijk.
Toch liet ze later nog van zich horen. Toen de extremistische politicus Menachem Begin naar de Verenigde Staten kwam, stelde ze een protestbrief op die in The New York Times verscheen en onder anderen door Albert Einstein werd ondertekend. Ze riepen op hem niet toe te laten, omdat hij de leider was van een naar hun oordeel fascistische partij: de Heroet-partij, een voorloper van Netanyahu’s Likoed-partij.’
Maar voelde Arendt zich nog wel verbonden met Israël?
‘Zeker. Ze kende veel mensen die er woonden. Ze had ervoor gepleit dat de overlevenden van de Holocaust toegelaten werden tot Palestina, toen de VS en Groot-Brittannië de grenzen voor hen gesloten hield.
Of ze van het land hield, durf ik niet te zeggen. Als mensen haar vanwege haar kritiek verweten dat ze niet van het Joodse volk hield, antwoordde ze altijd: “Nee, ik hou niet van volken. Ik hou niet van het Joodse volk. Ik hou van mensen. Ik hou van mijn vrienden.”’
Pas deze eeuw werden belangrijke werken van Arendt in het Hebreeuws vertaald. Waarom duurde dat zo lang?
‘Arendt werd in Israël lange tijd als verrader beschouwd. Haar opvattingen over Israël werden niet geaccepteerd. Ook haar boek De banaliteit van het kwaad, haar verslag van het Israëlische proces tegen de Duitse oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann, werd haar zeer kwalijk genomen.’
Omdat ze een massamoordenaar als banaal beschreef?
‘Nee. De steen des aanstoots was haar kritiek op een deel van het establishment van de Europese Joden. Ze schreef dat zij hadden ingestemd met de instelling van Joodse raden en daarin zitting hadden genomen.
Dat werd in Israël en daarbuiten opgevat als een verwijt dat Joden zelf medeverantwoordelijk waren voor de deportatie en dood van miljoenen Joden.
Dat bedoelde Arendt niet, maar ze heeft het wel heel hard en meedogenloos opgeschreven. Dat is haar zeer kwalijk genomen.’
Waarom kwam er deze eeuw wel ruimte om haar werk in het Hebreeuws te vertalen?
‘Nadat de archieven over 1948 vanaf de jaren tachtig geleidelijk waren opengesteld, publiceerden kritische Israëlische historici boeken over wat er tijdens de Nakba met de Palestijnen was gebeurd. Ze hebben zich er ook voor ingezet dat de geschriften van Hannah Arendt in het Hebreeuws werden vertaald.’
U schrijft in uw inleiding ook over de bekende historicus Omer Bartov en zijn boek Israel: What Went Wrong? Zijn ideeën lijken sterk op die van Arendt. Hoe verklaart u dat?
‘Arendt heeft destijds goed geanalyseerd wat volgens haar de fundamentele fouten waren bij de vestiging van Israël. Een groot deel van haar voorspellingen is uitgekomen.
‘Veel Israëliërs voelen zich vijandig bejegend door de rest van de wereld’
Omer Bartov kijkt vanuit 2025 en 2026 terug op wat er sindsdien is gebeurd. Hij trekt die historische lijn verder door en ziet logischerwijs dezelfde fundamentele fouten.
Ook hij beschouwt een confederatie als de enige levensvatbare oplossing voor het conflict en het voortbestaan van Israël.
Hoe hij die confederatie precies voor zich ziet, weet ik niet. Aan het einde van zijn boek spreekt hij over hope against hope. Hij ziet op dit moment nauwelijks mogelijkheden om zo’n constructie te realiseren. Maar als er een oplossing is die toekomst heeft, dan is het volgens hem deze.’
Hoe moet het nu verder met Israël?
‘Dat is een goede vraag. Ik denk dat Israël alleen een toekomst heeft als de leiders en de bevolking inzien dat een vredesakkoord noodzakelijk is en dat ze daarvoor zelf ook grote concessies moeten doen.’
Bent u bang dat Israël een grote catastrofe tegemoet gaat?
‘Israël zal niet ophouden te bestaan. Het is een zeer sterke, gemilitariseerde staat die, ook als de buitenlandse wapenleveranties afnemen, zelf wapens kan produceren en elders wapens kan kopen.
Veel Israëliërs voelen zich vijandig bejegend door de rest van de wereld en hun directe omgeving. Dat leidt tot een mentaliteit waarin mensen bereid zijn grote offers te brengen om zichzelf te verdedigen.
Maar ik denk wel dat mensen die minder ideologisch betrokken zijn bij het voortbestaan van Israël, niet religieus zijn en de mogelijkheid hebben om te vertrekken, dat uiteindelijk ook zullen doen. Zij zullen langzaam uit Israël wegdruppelen.’
Arendt waarschuwde voor het idee dat de hele wereld tegen Israël is.
‘Ze zag het gevaar daarvan heel scherp. Ze schreef dat je geen toekomst hebt als je denkt dat de hele wereld tegen je is. Dan zie je niemand meer als bondgenoot en vertrouw je uiteindelijk alleen nog jezelf en je eigen militaire kracht.
Tegelijkertijd zorgt de herinnering aan de Holocaust ervoor dat mensen zich angstig en diep onzeker voelen.
Omer Bartov zegt eigenlijk hetzelfde. Die combinatie van vertrouwen op militaire kracht en voortdurende angst voor vernietiging kan ertoe leiden dat Israël nietsontziend optreedt, zogenaamd om een herhaling van Auschwitz te voorkomen.
Arendt heeft dat niet letterlijk zo gezegd, maar ze doorzag wel het gevaar van die mentaliteit.’
Het is toch opmerkelijk dat ze dit al zo lang geleden voorzag.
‘Dat was heel knap. Ze wist diep door te dringen in de psyche van het land.’
Hannah Arendt, Het zionisme bij nader inzien. Uitgeverij Jurgen Maas, 200 blz., € 22,90
De Indiase politica Sonia Gandhi (79), oud-voorzitter van de centrumlinkse Congrespartij, heeft haar memoires gepubliceerd: Belonging: A Journey of Love. Het is een verhaal over liefde en verlies, schrijft het Franse persbureau AFP.
Het levensverhaal van de in Italië geboren politica kent hoge pieken en diepe dalen. Via haar huwelijk met Rajiv Gandhi kwam ze in het centrum van de macht, maar hij werd in 1991 vermoord. Dat was voor haar het moment om actief te worden in de politiek.
Haar hele leven werd getekend door de zoektocht naar een plek waar ze zich thuis voelde. Vanwege haar geboorteplek was ze namelijk de kop van jut voor veel hindoenationalisten, die nu met premier Narendra Modi en zijn partij BJP aan de macht zijn in India.
Sonai Gandhi’s boek verschijnt op een moment dat de Congrespartij weer terrein probeert te winnen in India. De partij hoopt onder meer te profiteren van onvrede over het huidige beleid van de BJP, al wijzen recente peilingen uit dat Modi’s coalitie nog steeds de verkiezingen zal winnen.
Dat moet veranderen, vindt Sonia Gandhi, die als voorzitter leidinggeeft aan de parlementsleden van de Congrespartij. ‘De afgelopen 12 jaar is er grote schade toegebracht aan het fundament van ons land, onze democratie en onze instituties’, aldus Gandhi in een interview met The Hindu.
Bij een poging om het Griekse eiland Kreta te bereiken zijn de afgelopen dagen twintig migranten omgekomen.
De Griekse kustwacht trof maandag twaalf lichamen aan op een boot voor de kust van het eiland, aldus het Franse persbureau AFP. Eerder waren bij een afzonderlijk incident al acht lichamen geborgen. In totaal werden bij de twee incidenten ongeveer veertig opvarenden gered, melden de Griekse autoriteiten.
De dodelijke incidenten vinden plaats tegen de achtergrond van een sterke toename van het aantal migranten dat vanuit Noord-Afrika naar Kreta probeert te komen. Volgens de Europese Commissie kwamen tussen juli 2025 en juni 2026 ongeveer 21.000 migranten op het eiland aan. Dat is een stijging van 105 procent ten opzichte van de voorgaande verslagperiode. Bijna de helft van alle migranten die in die periode Griekenland bereikten kwam aan op Kreta.
De Griekse regering vreest dat de migratiedruk verder zal toenemen door de recente overeenkomst tussen Turkije en het oosten van Libië over de afbakening van maritieme grenzen. Volgens premier Kyriakos Mitsotakis negeert het akkoord de Griekse eilanden en is het in strijd met het internationaal recht. Ook de Griekse minister van Migratie Thanos Plevris legt een verband tussen de overeenkomst en de toegenomen migratie. Hij stelt dat de Libische autoriteiten minder bereid zijn om mensensmokkel tegen te gaan.
Of de overeenkomst daadwerkelijk heeft bijgedragen aan de toename van migratie naar Kreta, is niet duidelijk. De Europese grenswacht Frontex meldde al in juli dat de route van Libië naar Kreta de drukste corridor van de oostelijke Middellandse Zeeroute was. Die ontwikkeling speelde dus al voordat de overeenkomst eind oktober werd goedgekeurd.
De Griekse regering heeft er bovendien baat bij om Europese aandacht te vragen voor de deal. Griekenland vindt namelijk dat de EU te weinig tegenwicht biedt tegen de overeenkomst tussen Turije en Libië.
Bij The Black Archives, een archief voor zwart erfgoed, ging het vorige week over het communisme. Dat blijkt vooral een witte aangelegenheid. ‘Leuk en aardig, zo’n klassenstrijd, maar er moet ook aandacht zijn voor het lot van zwarte arbeiders.’
Afgelopen donderdag organiseerde The Black Archives een gespreksavond, een zogenoemde community convo, over klassenstrijd, antiracisme en intersectionaliteit. Onder leiding van activist Mitchell Esajas werd geprobeerd meer nuance aan te brengen in de discussie over klasse en kleur, die afgelopen zomer uit de hand liep. Daarbij stond het zwarte historische perspectief centraal. ‘De discussie over klasse en kleur bestaat al meer dan honderd jaar’, zegt Esajas tegen een goed gevulde zaal in het gebouw waar ook het nieuwe Suriname Museum is gevestigd.
‘Online gaat het al maanden over klassenstrijd, antiracisme en intersectionaliteit. Wie die discussies een beetje heeft gevolgd, weet hoe snel nuance sneuvelt tussen quote tweets en comment sections. Daarom halen we het gesprek offline, naar een ruimte waar we elkaar recht in de ogen kunnen kijken. Kan een beweging tegen racisme bestaan zonder het over geld, werk en macht te hebben? En hoe zorgen we ervoor dat die vragen ons als zwarte community verbinden in plaats van uit elkaar trekken?’, staat in de uitnodiging voor het evenement, waarvoor de geïnteresseerden 10 euro moeten betalen. Maar er kan ook een solidariteitsticket bemachtigd worden van ongeveer 18 euro, zodat anderen die krap bij kas zitten gratis naar binnen kunnen. De verslaggever koopt een regulier ticket, maar is wel gecharmeerd van het idee van solidariteitstickets.
Kan een beweging tegen racisme bestaan zonder het over geld, werk en macht te hebben?
Bij binnenkomst in The Black Archives is het haast onmogelijk om stilletjes op een stoeltje te wachten tot de avond begint. De hele zaal is, net als de rest van het gebouw, gevuld met posters, schilderijen, tentoongestelde oude boeken en informatie over de geschiedenis van het pand en de activisten die ervoor hebben gestreden en er hebben rondgelopen.
‘We zitten in een black-owned space, bij het Suriname Museum, niet bij TikTok of Insta’, zegt Esajas tijdens de introductie. Hij is druk bezig met achtergrondmuziek en maakt alvast een filmpje voor de socials. Het valt meteen op dat dit geen standaardzaal is met vooral witte mensen in het publiek: zwarte mensen en mensen van kleur zijn in de meerderheid. Ongeveer de helft van hen is voor het eerst bij The Black Archives. Esajas herhaalt nogmaals wat de bedoeling van de avond is: de dialoog weer offline voeren, omdat de ‘fittie’ van afgelopen zomer hem aan het denken heeft gezet over ‘wit paternalisme’ in de klassenstrijd en dat zwarte historische perspectieven daarin ontbraken. Hij hoopt op een ‘constructieve sessie’, gebaseerd op inhoud en ‘reflectie als basis voor conversatie’. Geen debat, maar een dialoog waarin mensen vanuit hun eigen ervaringen spreken.
Wie is communist?
Eerst nog een vraag aan de zaal. Wie zou zichzelf communist noemen? Een paar handen gaan omhoog. Bij de vraag wie zichzelf marxist noemt, gaan er al meer handen omhoog. ‘Ik zou toch voor socialist gaan’, zegt een jongeman.
Esajas vertelt vervolgens over zijn eigen geschiedenis en over het feit dat zijn familie altijd tot de arbeidersklasse heeft behoord. Zo hielden familieleden in Suriname zich bijvoorbeeld bezig met het melken van koeien. Zijn ervaringen in Nederland, waar hij vaak de enige zwarte student was, hebben hem mede ertoe aangezet om samen met de gebroeders Heilbron (van wie de vader, Waldo Heilbron, zijn eigen archief ter beschikking stelde) een zwart archief op te richten.
‘Hoe kan het dat de zogenaamde neutrale, objectieve geschiedschrijving de zwarte gemeenschappen volledig over het hoofd heeft gezien en dat daarover niets in het curriculum te vinden was?’, vraagt Esajas zich af. Hij beantwoordt zijn eigen vraag: ‘Door machthebbers werd onze geschiedenis en onze ervaring onder het tapijt geveegd.’
Otto en Hermina Huiswoud
Voor de discussie over klassenstrijd en antiracisme neemt Esajas de zaal mee naar het verhaal van Otto en Hermina Huiswoud. ‘Beiden werden geboren na de afschaffing van de slavernij, maar ontwikkelden zich tot activisten omdat kolonialisme, imperialisme en racisme nog lang niet waren afgeschaft.’
De twee vertrokken vanuit Suriname naar New York en stonden daar aan de basis van de oprichting van de communistische partij in de jaren twintig van de vorige eeuw. Volgens Otto en Hermina moest de antikoloniale strijd samengaan met de communistische beweging. Door deel te nemen aan de wereldrevolutie zouden Surinamers ook hun Hollandse onderdrukkers ten val kunnen brengen.
Communistisch tijdschrift The Negro Worker. Beeld: Tayfun Balcik
‘Leuk en aardig, zo’n klassenstrijd, maar er moet ook aandacht zijn voor het lot van zwarte arbeiders’, vat Esajas de positie van veel zwarte communisten samen. Deze kwesties werden onder andere behandeld in het communistische tijdschrift The Negro Worker, waarin de lotgevallen van zwarte mensen in Amerika ook werden gezien als een vorm van intern kolonialisme.
‘Al ver voordat de term intersectionaliteit werd gemunt, ging het bij zwarte arbeiders al hierover. Vooral zwarte vrouwen werden driedubbel onderdrukt, omdat ze arbeider, zwart en vrouw waren.’
Esajas merkt op dat er tegelijkertijd ook een andere, zwart-nationalistische beweging in Amerika ontstond, die van Marcus Garvey, gebouwd rond het idee van self-reliance, zelfredzaamheid. Vanuit de zaal klinkt meteen een kritische stem over de beweging van Garvey, omdat hij het zionisme binnen de Joodse gemeenschap als voorbeeld zag. Esajas beaamt die kritiek, maar vult aan dat Garvey een tegenbeweging vormde voor veel zwarte mensen die het racisme hadden geïnternaliseerd. Hij wilde dat zwarte mensen ook trots op zichzelf konden zijn.
Moeten mensen eerst armer worden voordat ze zo ontevreden raken dat ze bereid zijn in opstand te komen?’
De discussie tussen Garvey en Huiswoud zou dus kunnen worden beschouwd als het eerste zwarte voorbeeld van de discussie over klasse en kleur. ‘Deze verhalen hebben we dus nooit op school geleerd, en ik leer er zelf nog steeds van. De spanning tussen klasse en kleur bestaat al meer dan honderd jaar’, aldus Esajas. Hij voegt eraan toe dat de geschiedenis veel dynamischer is dan de rechtlijnigheid die we vaak tegenkomen. ‘Veel zwarte mensen waren niet voor de volle honderd procent communist of nationalist, maar zaten er vaak tussenin.’
De FBI, de binnenlandse veiligheidsdienst van de Verenigde Staten, volgde de zwarte activisten wel op de voet. ‘Black and red’ werd gezien als ‘double trouble’, aldus Esajas.
Na de historische introductie van Esajas is het tijd voor de zaal om zich in het gesprek te mengen. Verschillende vragen worden gesteld, waaronder een vraag van de Kanttekening over de grote vermogensongelijkheid tussen witte (ongeveer 230.000 euro) en zwarte Nederlanders (4.500 euro). Volgens Esajas is dat ook een gevolg van de koloniale erfenis. Moet de zwarte gemeenschap eerst stijgen op de sociale ladder voordat er een socialistische revolutie uitbreekt? Of moeten mensen eerst armer worden voordat ze zo ontevreden raken dat ze bereid zijn in opstand te komen? Met onder andere deze vragen gaat de zaal in kleine groepjes uiteen om het gesprek in een kleinere setting voort te zetten.
Strijd met Left Laser
Bij terugkomst in de plenaire zaal, tijdens de laatste ronde, komt ook de strijd met het communistische mediaplatform Left Laser aan de orde. De antropoloog Sinan Cankaya, die eveneens door Left Laser werd bekritiseerd, spreekt van een ‘herhaling van zetten’. ‘Ik moet erg veel denken aan de SP, waar antiracisme voor veel jongeren van kleur onmogelijk werd gemaakt, omdat dat zou afleiden’, aldus Cankaya. Hij ontkomt er niet aan te concluderen dat de linkse politiek een racismeprobleem heeft. ‘Er worden tegenstellingen gesuggereerd, waardoor het idee ontstaat dat je racismeprobleem eigenlijk secundair is. Klasse eerst, terwijl klasse op zichzelf geen lege huls is, maar doordrenkt is van ongelijkheid op basis van ras en gender.’
‘We moeten ook begrijpelijk zijn’
Een vrouw van kleur die in het onderwijs werkt, vindt de discussie in deze zaal boeiend. Hier worden precies de zaken besproken waar zij op haar werk tegenaan loopt. ‘Maar hoe krijgen we mensen naar deze plek?’, vraagt ze zich af.
Een glimp van de collectie van het Suriname Museum. Beeld: Tayfun Balcik
Een jongeman van kleur, die zichzelf als ‘blue collar worker’, een arbeider, introduceert en zegt overal in het land te werken, vindt de discussie in deze zaal te intellectueel. Volgens hem krijg je daardoor veel mensen niet mee. ‘We moeten ook begrijpelijk zijn voor mensen die hierin niet meekomen, want op de arbeidsmarkt speelt een enorme verdeel-en-heerspolitiek. Er werken veel buitenlandse werknemers die in aparte groepjes opereren. Waarom is er geen FNV voor buitenlandse arbeiders, die vaker worden benadeeld?
Hij maakt zich zorgen over het feit dat het rechtspopulisme sterk leeft onder witte arbeiders.
Racistische bullshit
Intussen is ook Jerry Luther Afriyie de ruimte binnengeslopen. Niet veel later mengt hij zich in de discussie. ‘Welke keuze er ook gemaakt gaat worden, investeren is belangrijk. Er zijn geen ad-hocoplossingen of quick wins’, zegt hij. Maar hij voegt eraan toe: ‘Je kunt geen bondgenoot zijn op je eigen voorwaarden. ‘Doe met ons mee en accepteer mijn racistische bullshit? Nee, dat gaan we niet accepteren. Voor mij is een beetje woke zijn noodzakelijk. Zeventig procent woke is ook voldoende.’
De verslaggever wil van Afriyie en de zaal in het algemeen weten of er ook bereidheid is om te investeren in een dialoog met Left Laser, dat aanstaande woensdag in Rotterdam zijn eerste live-evenement houdt. Afriyie lijkt geen toenadering te willen zoeken. Ook in de zaal hebben sommigen hun buik vol van ‘wit paternalisme’. Toch lijkt een enkeling wel bereid om naar Rotterdam te gaan. ‘Left Laser had eigenlijk vandaag hier moeten zijn en naar ons moeten luisteren’, zegt de vrouw uit het onderwijs bij de uitgang. De Kanttekening is er in ieder geval woensdag bij in cultuurhuis Arminius, ook om af te tasten of er ruimte is voor antiracisme en investering in de klassenstrijd van zwarte Nederlanders en Nederlanders van kleur.
De Franse justitie heeft een onderzoek geopend naar een Iraanse hackersgroep die verantwoordelijk zou zijn voor grootschalige cyberaanvallen op koelsystemen van supermarkten, zo schrijft Le Monde. De aanvallen troffen in oktober meer dan 700 winkels in Frankrijk en richtten zich op software waarmee koelinstallaties op afstand worden beheerd.
Volgens het Franse parket wijzen technische sporen, waaronder het gebruik van Farsi en IP-adressen die naar Iran leiden, naar de Shahid Kaveh-eenheid, aldus de Vlaamse krant De Morgen. De Shahid Kaveh is een cybersabotagegroep die banden zou hebben met de Iraanse Revolutionaire Garde. Het Franse Openbaar Ministerie heeft internationale arrestatiebevelen aangevraagd tegen meerdere verdachten.
De hackers manipuleerden het ontdooisysteem van koelkasten en vriezers, waardoor de temperatuur sterk opliep en voedselvoorraden konden bederven. In sommige gevallen zouden zelfs branden zijn ontstaan. Volgens fabrikant Danfoss maakten de aanvallers misbruik van verouderde softwareversies die niet waren bijgewerkt.
De Franse regering spreekt van een ernstige aanval op de nationale belangen en wil dat de Europese Unie sancties oplegt aan de verantwoordelijken.
Ook in andere Europese landen, waaronder België, werden recent vergelijkbare aanvallen gemeld. In België werden onder meer vestigingen van Delhaize en Carrefour getroffen. Of dezelfde Iraanse groep achter die incidenten zit, is volgens de autoriteiten nog niet vastgesteld.
De nationale Kristallnachtherdenking in de Portugese Synagoge in Amsterdam kreeg maandagavond een uitgesproken politieke lading. Voorzitter Chanan Hertzberger van Centraal Joods Overleg (CJO) greep de herdenking aan om fel uit te halen naar de Rode Lijn-demonstratie van afgelopen zondag. Ook ontkende hij de genocide in Gaza.
Hertzberger bedankte premier Rob Jetten omdat hij niet was ingegaan op de eisen van de demonstranten. Volgens de CJO-voorzitter was de Rode Lijn-demonstratie een ‘anti-Israëldemonstratie’. Ook stelde hij dat de geëiste maatregelen ‘direct of indirect erop neer’ komen dat Israël ‘van de kaart wordt geveegd’.
Over de beschuldigingen van genocide in Gaza sprak Hertzberger van een ‘genocideleugen’. Hij stelde dat alleen een rechter kan bepalen of sprake is van genocide. ‘Niet demonstranten vol haat. Niet politici. Niet journalisten’, zei hij. Volgens hem worden Joden in Nederland aangesproken op de oorlog in Gaza. ‘Wij. De Joden. In onze eigen stad. In onze straat. In de klas van onze kinderen.’
De uitspraken zijn opvallend omdat een onafhankelijke onderzoekscommissie van de Verenigde Naties eerder concludeerde dat Israël zich in Gaza schuldig maakt aan genocide. Ook mensenrechtenorganisaties Amnesty International en Human Rights Watch stellen dat er sprake is van een genocide in Gaza.
Premier Rob Jetten legde tijdens de herdenking de nadruk op de bestrijding van antisemitisme. Hij trok een parallel tussen de Kristallnacht van 1938 en het heden. ‘Geweld tegen Joden’ is volgens hem ‘nooit ver weg’. Ook zei hij dat antisemitisme in Nederland ‘terug is van nooit weggeweest’. Omdat hij wel aanwezig was op de Joodse Kristalnachtherdenking, maar niet op de Rode Lijn-demonstratie, wordt Jetten bekritiseerd door activisten.
Kunstliefhebber Eric van ’t Hoff is lovend over het werk van de Nigeriaanse kunstenares Otobong Nkanga, dat te zien is in museum Singer Laren. Hij vergelijkt haar zelfs met Van Gogh.
Er zijn tentoonstellingen die indruk maken en er zijn tentoonstellingen die je anders naar de wereld laten kijken. Humus Blues, de solotentoonstelling van de Nigeriaanse kunstenares Otobong Nkanga in museum Singer Laren, waar ik werk als vrijwilliger, behoort voor mij tot die laatste categorie. Haar werk valt op door de manier waarop zij kleur, materiaal en vorm gebruikt, maar vooral doordat zij ons laat nadenken over onze relatie met de aarde. Dat doet Nkanga met een expressiviteit die doet denken aan Van Gogh. Niet met krachtige penseelstreken, maar vooral met verfijnde, kleurrijke weeftechnieken.
Bij het bekijken van haar werk ervaar je iets vergelijkbaars als bij een schilderij van de grote Nederlandse schilder. Net als Van Gogh beeldt zij de natuur niet simpelweg af, maar geeft ze haar een emotionele lading. Nkanga laat ons nadenken over waaruit de natuur is opgebouwd, waar materialen vandaan komen, wie van de winning profiteert en wat de gevolgen zijn voor het landschap, de mensen en de ecosystemen. Haar werken zijn bijzonder mooi. Nkanga is in zekere zin de Van Gogh van een aarde die we dreigen te vernietigen.
Otobong Nkanga werd in 1974 geboren in Kano, Nigeria, en groeide onder meer op in Lagos. Daar hielp zij haar moeder bij het kleuren van batikstoffen om extra inkomsten voor het gezin te verdienen. Zo ontwikkelde zij al op jonge leeftijd een gevoel voor kleuren, materialen, patronen en texturen.
Haar artistieke ontwikkeling bracht haar vervolgens naar Europa. Ze begon haar kunstopleiding aan de Obafemi Awolowo University in Ile-Ife, Nigeria, en studeerde daarna aan de École nationale supérieure des beaux-arts in Parijs. Van 2002 tot 2004 ontwikkelde zij haar talent verder aan de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam. Vervolgens behaalde ze tussen 2005 en 2008 een master in de podiumkunsten aan DasArts, eveneens in Amsterdam.
De aarde is een bron van leven, maar ook een plek van verlies en vernietiging
Tegenwoordig woont en werkt ze in Antwerpen. Haar werken zijn inmiddels zeer gewild en voor veel kunstliefhebbers vrijwel onbetaalbaar. In 2025 werd bij Christie’s in Londen ruim 75.000 pond betaald voor haar wandtapijt In Pursuit of Bling: The Discovery uit 2014. Voor de omvangrijke installatie In Pursuit of Bling, die tien jaar geleden gezamenlijk werd aangekocht door het Stedelijk Museum Amsterdam en Museum Arnhem, werd mede dankzij de steun van de Titus Cirkel meer dan 150.000 euro betaald.
Op 26 oktober 2026 ontving Nkanga de Sikkens Prize, een internationale onderscheiding voor kunstenaars die kleur op een vernieuwende manier inzetten. De prijs bestaat sinds 1959 en werd eerder toegekend aan onder anderen Gerrit Rietveld, Le Corbusier, Donald Judd, Bridget Riley en Hella Jongerius.
Twee zalen
Singer Laren toont een selectie van Nkanga’s werk in twee speciaal ingerichte museumzalen. De titel, Humus Blues, is treffend gekozen. Humus is de vruchtbare bovenlaag van de bodem, waarin organisch materiaal wordt afgebroken tot voedingsstoffen die nieuw leven mogelijk maken. Het vormt de basis van een kringloop waarvan de mens afhankelijk is, maar die door vervuiling, intensieve exploitatie en grondstoffenwinning onder druk staat.
Blues verwijst zowel naar de kleur blauw als naar de muziek waarin verdriet, verlies, veerkracht en hoop samenkomen. Die dubbele betekenis komt terug in de tentoonstelling. De aarde is een bron van leven, maar ook een plek van verlies en vernietiging.
Bezoek de tentoonstelling en ervaar zelf hoe mooi Nkanga de verborgen kant van de aarde zichtbaar maakt.
Vandaag is de negenentwintigste klimaattop begonnen in de Turkse stad Antalya. De verwachting is dat deze top meer draait om het uitvoeren van bestaande afspraken dan om het behalen van historische doorbraken, schrijft Nu.nl.
Volgens Nu.nlis het de eerste top sinds duidelijk werd dat het doel van het Parijsakkoord, een klimaatstijging van 1,5 graden voorkomen, niet zal worden gehaald. Volgens de nieuwssite zullen klimaatrampen – zoals de ramp in Nepal of de hittegolven in Europa – steeds vaker voorkomen. Niettemin lopen de ambities om de CO2-uitstoot te verminderen nog steeds achter. Die uitstoot moet omlaag, om verdere opwarming van het klimaat te voorkomen.
De Europese Unie wil, in tegenstelling tot olie- en gasproducenten, vasthouden aan het doel uit het Parijsakkoord. De EU trekt daarin op met kleine eilandstaten die dreigen onder water te lopen vanwege de stijgende zeespiegel. Andere ontwikkelingslanden willen meer geld om zich aan te passen aan het veranderende klimaat, maar het is nog onduidelijk of zij hun zin zullen krijgen op de top.
Turkije en Australië, die samen de top organiseren, hopen dat landen zich zullen scharen achter een plan om wereldwijd sneller over te stappen op elektrisch, wat veel uitstoot zal schelen. Turkije pronkt met de klimaattop, maar heeft volgens NRC de eigen vervuiling niet onder controle. Turkse vuilstortplaatsen behoren tot de grootste methaanvervuilers ter wereld, schrijft de krant op basis van onderzoek van de Britse krant The Guardian. Dit ondanks het Zero Waste-project dat Emine Erdogan, de Turkse first lady, in 2017 lanceerde. Het project moest de uitstoot van de afvalsector terugdringen.
Verder zijn de duurzaamheidspartners die Turkije aanwees voor de top betrokken bij projecten waartegen milieuactivisten en bewoners geregeld hebben geprotesteerd, schrijft NRC.
Ook Australië leunt nog sterk op fossiele brandstoffen. Het land is volgens Nu.nl één van de grootste kolenexporteurs ter wereld. Ook zou Australië zijn kolenmijnen willen uitbreiden.
Tegelijkertijd vindt er een vierdaagse alternatieve klimaattop plaats in Turkije, waar klimaatactivisten van over de hele wereld naartoe zullen komen om te protesteren. Volgens een Turkse analist, waarmee NRC sprak, maakt president Recep Tayyip Erdogan hier gebruik van. Hij wil laten zien dat er in zijn land nog altijd gedemonstreerd kan worden. Maar dit is voor de bühne. Voorafgaand aan de NAVO-top in Turkije afgelopen juli arresteerden Turkse autoriteiten vakbondsleden, academici, advocaten en journalisten, zo schreef columnist Yavuz Baydar in de Kanttekening.
Onze site gebruikt cookies en vergelijkbare technologieën onder andere om u een optimale gebruikerservaring te bieden. Ook kunnen we hierdoor het gedrag van bezoekers vastleggen en analyseren en daardoor onze website verbeteren.
Deze website gebruikt cookies om uw gebruikservaring op deze website te verbeteren. Van deze cookies worden cookies aangemerkt als "Noodzakelijk" in uw browser bewaard, deze cookies zijn essentieel voor het functioneren van de website. Bijvoorbeeld het opslaan van uw keuze of u wel of geen cookies wilt hebben. Wij maken ook gebruik van cookies van derde partijen die ons helpen met het analyseren en begrijpen van de gebruik van deze website door u. Deze cookies worden alleen gebruikt als u daar toestemming toe geeft. U heeft ook de mogelijkheid om uzelf uit te sluiten voor deze cookies. Dit zal echter effect hebben op uw gebruikerservaring.
Noodzakelijke cookies zijn absoluut nodig voor het functioneren van de website. De cookies in deze categorie zorgen alleen voor de veiligheid en het functioneren van deze website . Deze cookies bewaren geen persoonlijke gegevens
Deze cookies zijn niet strict noodzakelijk, maar ze helpen de Kanttekening een beter beeld te krijgen van de gebruikers die langskomen en ons aan te passen aan de behoeftes van onze lezers. Hiervoor gebruiken wij tracking cookies. Bij het embedden van elementen vanuit andere websites zullen er door deze sites ook cookies worden gebruikt.
