Nu de Oegandadeal van de baan is, kijkt de Nederlandse overheid naar Rwanda voor de opvang van afgewezen asielzoekers. Europarlementariër Tineke Strik (Pro) besloot alvast naar de Afrikaanse landen af te reizen om te zien waar we het nu eigenlijk over hebben. ‘Het komt veel meer binnen als je de gevolgen met eigen ogen ziet.’
Of de Oegandadeal daadwerkelijk van de baan is, betwijfelt Tineke Strik, die Oeganda en Rwanda samen met Anna Strolenberg (Volt) bezocht. ‘Op technisch niveau zou er nog worden doorgepraat. Tenminste, dat is wat wij horen van anderen.’
Strik zit in haar woonkamer en is net terug van het werkbezoek. Haar fractie was nooit voorstander van de terugkeerverordening, die het mogelijk maakt afgewezen asielzoekers op te vangen in landen waar ze niet vandaan komen. Maar als zulke deals er dan toch komen, wil ze goed voorbereid zijn, vertelt ze.
Nederland loopt voorop in het onderhandelen over deze terugkeerdeals. Al voordat de terugkeerverordening was geratificeerd, waren er gesprekken gevoerd met Oeganda. Het nieuwe kabinet schrapte deze deal – mensenrechtenschendingen vormden en te groot risico. Nu zijn de ogen gericht op Rwanda, waar ook de VK eerder een deal mee trachtte te sluiten.
En toch gingen jullie eerst naar Oeganda…
‘Ja, en dat was ook wel goed. De Oegandese autoriteiten zijn namelijk nog wel heel erg bezig met de deal, meer nog dan in Rwanda. Ze denken momenteel bijvoorbeeld na over de criteria die ze zouden stellen: alleen mensen die vrijwillig terugkeren en oorspronkelijk uit omringende landen komen; geen onbegeleide minderjarigen of mensen met criminele antecedenten. Daar hadden ze echt een lijstje van gemaakt.
‘Ze zijn vooral erg gebrand op het sluiten van een deal’
In Rwanda zijn ze er ook mee bezig, maar daar kijken ze meer naar de economische voordelen. We spraken met iemand die ook over de Rwandadeal met het VK had onderhandeld. Hij had het over een win-winsituatie. Hij noemde het ook geen terugkeerdeal, maar een migration and economic partnership.’
We konden hier eerlijk gezegd niet echt helder krijgen hoe een terugkeerhub eruit zou zien. Ze hebben het heel stellig over een open faciliteit. Mensen zouden een verblijfsvergunning krijgen en zelfs kunnen naturaliseren als ze dat willen, maar ik durf dat niet zonder meer aan te nemen. Ze lijken niet erg na te denken over de praktische uitvoering. Ze zijn vooral erg gebrand op het sluiten van een deal.’
Jullie bezochten een vluchtelingenkamp en spraken met betrokken organisaties. Wat viel jullie op aan de huidige opvang?
‘In eerste instantie dat beide landen een open door policy hebben, waarbij vluchtelingen uit buurlanden direct erkenning, integratie en toegang tot de arbeidsmarkt krijgen. Daar kunnen wij nog wel wat van leren.
In Oeganda worden ruim 2 miljoen mensen opgevangen. Ze hebben geen kampen maar settlements, waar mensen een stukje land krijgen dat ze kunnen bewerken en waar zij of mensen vanuit de host community winkels kunnen openen. De scholen zijn gemengd. Ze proberen vluchtelingen echt op te nemen in de samenleving. De vraag is wel in hoeverre dat lukt. We zijn in een kamp geweest waar 280.000 vluchtelingen woonden. Het was een enorm uitgestrekt gebied, waar je niet zomaar een praatje met iemand maakt.
Rwanda vangt ook vluchtelingen op uit de regio. Er is onlangs een centrum opgezet om mensen te redden uit de hel van Libië, waar zij als slaven worden verhandeld. Ze worden hier opgevangen en dan wordt er met landen wereldwijd bemiddeld over hervestiging. Dit Emergency Transit Center is een overeenkomst tussen de Afrikaanse Unie, Libië en de EU, die het betaalt.’
Wat zijn jullie zorgen?
‘Hier is nu nog sprake is van een goed systeem en draagvlak vanuit de maatschappij, maar dit kan veranderen wanneer er nog meer vluchtelingen bijkomen vanuit Europese landen. Wat bovendien meespeelt, is dat de financiering voor opvang in de regio vanuit westerse landen sterk is gedaald. Niet alleen de VS hebben zich teruggetrokken, ook Europese landen zijn steeds minder gaan investeren in ontwikkelingssamenwerking en humanitaire hulp.
In de kampen in Oeganda wordt nu nog maar de helft van wat ze nodig hebben gefinancierd. De mensen die hier wonen, moeten maaltijden overslaan en kinderen kunnen niet meer naar de middelbare school, met alle gevolgen van dien. De organisaties die hier werken, maken zich grote zorgen over de snelle toename van armoede, uitval op school en vroege huwelijken en zwangerschappen.
‘We zijn in een kamp geweest waar 280.000 vluchtelingen woonden’
Ook in Rwanda is dit zichtbaar. Het Emergency Transit Centre is een prachtig model, maar steeds meer landen trekken zich terug. De VS hebben laten weten geen mensen meer uit te nodigen voor hervestiging en onlangs heeft ook Duitsland zich teruggetrokken. Omdat het centrum plek biedt aan slechts 700 mensen, moeten evacuaties uit Libische detentiecentra steeds vaker worden uitgesteld. Daarnaast is ook hier de financiering achteruitgegaan. Volgens de UNHCR in Rwanda zijn de gezondheidszorg, het voedsel en de sanitaire voorzieningen daardoor beperkt, waardoor mensen ziek worden.’
Stel, er komt een terugkeerdeal met deze landen, krijgen ze dan de financiële ondersteuning die ze nodig hebben?
‘Dat is nog maar de vraag. Het is niet duidelijk hoeveel middelen ze krijgen en of deze ook daadwerkelijk gebruikt worden voor de opvang van vluchtelingen. Het kan zijn dat ze zelf mogen beslissen wat ze met dat geld doen. De man die vertelde over de Migration and Economic Partnership in Rwanda had het over ‘geld dat vrijkomt voor de host community’, ‘bedrijven die zullen investeren’ en ‘een economische boost’. Ik vond het nogal een propagandaverhaal en denk dat ze vooral veel geld krijgen dat ze zelf kunnen besteden.’
We sturen ze dus eigenlijk een beetje extra geld, maar ook meer vluchtelingen?
‘Ja, en dat is het wrange. In plaats van ervoor te zorgen dat het systeem overeind blijft, gooien we nog meer mensen over de schutting. Wat doen we die landen aan? Waarom ondersteunen we ze niet veel meer in de bescherming die zij al bereid zijn om te bieden? We hebben het altijd over opvang in de regio, maar we laten ze compleet barsten. Daardoor wordt de kans alleen maar groter dat mensen gaan doorreizen.
Bovendien zullen we mensen daar naartoe sturen die uit hele andere landen komen. De mensen die vanuit de VS naar Rwanda worden gestuurd bijvoorbeeld, zijn maar in 10 procent van de gevallen afkomstig uit een Afrikaans land. Plaatselijke hulporganisaties maken zich hier zorgen over. Ze vangen vluchtelingen vooral groepsgewijs op. Als in zo’n groot kamp waar voornamelijk Congolezen wonen opeens Oezbeken of Bengalezen terechtkomen, werkt dit niet, al is het alleen al vanwege de taalbarrière. Deze manier van opvang sluit niet aan bij hoe ze het daar hebben geregeld.’
De VS hebben al langer een terugkeerdeal met beide landen. Kregen jullie een indruk van hoe het deze mensen vergaat?
‘We spraken met een aantal internationale organisaties over deze deals en wat ze allemaal vertelden, is dat het niet werkt. Mensen zouden vanuit de VS een kapitaal meekrijgen en goed kunnen integreren, maar ze kwamen berooid aan. Vervolgens verdwenen ze van de radar of werden ze uitgezet. Het lukte de organisaties niet om ze te bereiken of de vluchtelingen konden hun weg naar de autoriteiten niet vinden. In Rwanda liep het iets anders. Daar werden ze opgevangen in een open faciliteit, waar het IOM bij betrokken was. Maar hier werden ook groepen uitgezet.’
De Oegandadeal werd vooral bekritiseerd vanwege de mensenrechtenschendingen in het land. Hoe zit dit in Rwanda?
‘Rwanda heeft eigenlijk een nog veel repressiever regime dan Oeganda, waar de doodstraf geldt voor LHBTI’ers. Het is een autocratie en ngo’s zijn er niet welkom, omdat ze kritisch zijn over deze situatie. De ngo’s die er zijn, werken voor de regering. De vrijheid van meningsuiting is beperkt en de oppositie zit in de gevangenis. Het is echt een surveillancesamenleving.’
In hoeverre krijgen mensen die in een vluchtelingenkamp wonen te maken met deze repressie?
‘Lhbti-criminalisering is natuurlijk echt een probleem voor iedereen, ook voor de vluchtelingen. In Rwanda zit je in de problemen als je een publieke opinie verkondigt, dat doe je misschien juist als je vluchteling bent. Maar het is vooral ook voor ngo’s lastig om vluchtelingen te ondersteunen in een beperkte civil space. Er is veel te weinig juridische rechtshulp en omdat er zoveel mensenrechten niet gewaarborgd zijn, kun je je afvragen of een asielverzoek onafhankelijk wordt beoordeeld en of er wel bescherming is tegen deportatie.’
Zijn jullie door dit werkbezoek anders gaan kijken naar deze mogelijke deals?
‘Nee. Ik vind dat Europa zijn eigen verantwoordelijkheid moet nemen en veel meer moet investeren in een duurzame relatie met de herkomstlanden van afgewezen asielzoekers, waardoor mensen rustig en goed geïntegreerd kunnen terugkeren. Deze deals leiden daar heel erg van af. Het kost heel veel geld en je brengt mensen in een ongewisse situatie, die maar een kortetermijnoplossing biedt.
‘Rwanda steunt rebellenbewegingen in Congo door het leveren van wapens’
Daarnaast vind ik dat je, door deze deals te sluiten, deze regimes legitimeert. Rwanda steunt rebellenbewegingen in Congo door het leveren van wapens, logistieke hulp en militairen. Sommige vluchtelingen in Rwanda zijn juist voor deze beweging gevlucht. Ik denk dat dit misschien ook wel een van de redenen is dat Rwanda deze deal wil: het wil een soort goedkeuring krijgen van de EU.’
Hoe gaan jullie dit nu propageren?
‘In ieder geval door deze kant van het verhaal te vertellen, zodat mensen niet alleen het verkooppraatje van de betrokken lidstaten horen.
Vanuit het Europees Parlement gaan we lobbyen voor meer waarborgen in dit soort deals. Een striktere invulling van de criteria voor met welk land je een deal sluit bijvoorbeeld, want Rwanda is wat ons betreft niet de meest logische keuze. We willen ook weten wie dit gaat monitoren en wat er gebeurt als het niet goed gaat.
Op 28 oktober komt er een wijziging in de bevoegdheden van Frontex. Het zal dan de ruimte krijgen om de terugkeer van derdelanders naar andere derde landen te faciliteren. Ik vind het een heel slecht idee dat een EU-agentschap geheel zonder controle van de EU in deze landen aan het werk mag. Ook daar zullen ook daar belangrijke waarborgen ingebouwd moeten worden.’
Tot slot: hoe groot acht je de kans dat de Rwandadeal en de Oegandadeal er komen?
‘Ik denk dat die kans best groot is, te beginnen met Rwanda. Toen we daar liepen, mocht niemand ons iets vertellen over de onderhandelingen. Dat was iets tussen de regeringen, zeiden ze. Maar we zagen wel de naam van een hoge ambtenaar van het ministerie van Justitie in het gastenboek van de Emergency Transit Hub. Ik sluit ook zeker niet uit dat er een deal komt met Oeganda. Daarnaast zijn er nog andere kanshebbers die we voorbij horen komen: Oezbekistan bijvoorbeeld. Kenia heeft aangegeven absoluut geen terugkeerhub te willen.’
