In Nieuwe Pioniers spreekt de Kanttekening migranten met een eigen onderneming. Deze keer Salih Cansiz (53), eigenaar van een timmerbedrijf in het Limburgse Simpelveld. Hij vluchtte uit Turkije en woont nu vier jaar in Nederland.

Aan de rand van Simpelveld woont Salih met zijn gezin. Voor de deur staat een gele bestelbus waarop de letters Cansiz Timmerbedrijf pronken. Binnen doet hij onder het genot van Turkse thee uitgebreid zijn verhaal. Hoe zijn leven als politieagent na de mislukte staatsgreep van 2016 door keiharde represailles van het Erdogan-regime op zijn kop kwam te staan. Hij verloor zijn baan, belandde in de cel en moest na zijn vrijlating het land verlaten.

In de Turkse provincie Hatay is hij geboren en woonde hij tot zijn vlucht naar Nederland in de plaats Erzin. Hatay ligt in Zuid-Turkije, dicht bij de Syrische grens. ‘Eén kant zee, één kant Syrië en één kant een grote berg’, specificeert Salih de geografische ligging. Hij looft de tolerante multiculturele gemeenschap van Hatay: een mix van Arabische, Koerdische, Turkse en Joodse mensen. ‘Joden en moslims woonden er samen. Iedereen ging met elkaar om. Christenen zeggen salam alaykum tegen ons.’

Het ging Salih, zijn vrouw en hun twee dochters goed. Salih werkte bij de drugspolitie en zijn vrouw bij de paspoortpolitie. Hij laat foto’s zien van zijn tijd als politieman. Een grote snor had hij nog toen. Spannend werk. ‘Kijk, op deze foto namen we 150 kilo heroïne in beslag.’

Simpelveld

Salih onderbreekt zijn verhaal als hij plots twee mannen in zijn achtertuin ziet. ‘Hé buurman’, roept hij vriendelijk met een Turks accent naar de twee, die hem met Limburgse tongval met zijn voornaam teruggroeten. De mannen zijn van de Simpelveldse voetbalclub en komen oud ijzer ophalen. Materiaal dat Salih bij sloopwerkzaamheden heeft verzameld. ‘Ze verkopen het en dan hebben ze geld om ballen te kopen’, legt Salih even later uit.

Dat hij in 2026 als buurman en ondernemer volledig geïntegreerd zou zijn in de Simpelveldse gemeenschap, had hij begin 2016 in Turkije ook niet kunnen bevroeden. Salih legt uit hoe de mislukte staatsgreep tegen het regime van president Recep Tayyip Erdogan in juli van dat jaar zijn leven voor altijd veranderde. Het is tot op de dag van vandaag onduidelijk wie er achter de staatsgreep zaten. Veel Turken wezen, gevoed door beweringen vanuit de regering, naar de beweging van de in de Verenigde Staten in ballingschap levende Fethullah Gülen (1942–2024). Salih: ‘Na de staatsgreep stelde Gülen voor dat een onafhankelijke internationale commissie de coup zou onderzoeken. Erdogans regering wees dit af.’

Drie maanden na de mislukte coup werd hij thuis opgepakt. ‘Salih, je bent terrorist.’ Hij zat vijf dagen in de politiecel. Wat hem zwaar werd aangerekend, was dat zijn dochters naar een Gülen-school gingen. Dat Salih zich aangetrokken voelt tot de ideeën van Gülen, daar staat hij niet alleen in. ‘In Turkije zijn twee miljoen gülenisten.’ Mensen, legt Salih uit, die zich aangesproken voelen door Gülens pleidooi voor interreligieuze en interculturele dialoog. ‘Wat je moet zien in het licht van wetenschap en het dienen van mensen als levensideaal. Je zonder verwachtingen inzetten voor een vreedzame wereldorde.’

‘Een abonnement op de krant Zaman? Dan was je terrorist’

Salih vertelt hoe na de coup alles wat naar Gülen rook extreem verdacht werd. ‘Een abonnement op de krant Zaman? Dan was je terrorist.’ Verdachtmakingen waren soms ridicuul. ‘Op een één-dollarbiljet staat de letter F. Als je dat bezat, werd je opgepakt: het verwijst naar Fethullah.’ Mensen die hun abonnement op televisieprovider Digiturk opzegden, waren volgens Salih verdacht, omdat Gülen kritisch was op de berichtgeving die Digiturk verspreidde. ‘Je kunt ook opzeggen omdat het gewoon te duur is.’

Na de politiecel moest hij zijn proces thuis afwachten. Zijn politiebaan was hij toen na zeventien jaar voorgoed kwijt. Zijn vrouw verloor haar baan eveneens, maar werd niet vervolgd. Met 72 andere politiemannen stond hij terecht. Doel was de politie te zuiveren. ‘Ik vroeg: waarom ben ik hier? De rechter had geen idee, kwam niet verder dan: volgens dit politierapport moet ik je vervolgen.’ Zo zijn er volgens Salih na de coup 50.000 politieagenten ontslagen en velen, zoals hij, in de gevangenis gekomen. Cijfers die overeenkomen met rapportages van Amnesty International.

Salih zat uiteindelijk dertien maanden in de gevangenis van Gaziantep. In de cel zaten veel andere politiemensen. Het was afzien. Te veel mensen in een gevangenisruimte. ‘Normaal verblijven er zestien gevangenen, wij zaten er met tweeënveertig.’ Wat het verblijf extra zwaar maakte, waren de klimatologische omstandigheden. ‘In de winter is het min twintig en dan werkt het verwarmingssysteem niet, en in de zomer zit je in de dertig graden zonder ventilator.’ Haast standaard was er twee dagen geen water en dan ging voor één uur voor alle gedetineerden de kraan open. ‘Dan snel, snel, snel douchen.’

Na dertien maanden werd hij vrijgelaten, maar Salihs dossier was niet gesloten. Het kwam bij een hogere rechtbank terecht. Salih wachtte een beslissing niet af en wist dat hij Turkije moest verlaten. De rechtbank besliste afgelopen december dat hem zes jaar en drie maanden cel te wachten staan als hij zich weer in Turkije vertoont.

Grensrivier met Griekenland

Zijn voorgevoel om in 2021 Turkije te verlaten bleek juist. Na betaling aan een mensensmokkelaar stak hij met een groepje vluchtelingen met een opblaasboot een grensrivier met Griekenland over. De Grieken pakten hen op en na een paar dagen gevangenschap werd de groep weer aan de Turkse kant van de rivier afgezet. Hij herinnert zich de zwaarbewapende Griekse grenswachters, waarvan hij het gezicht niet kon zien: ‘Ze zagen eruit als imkers.’ Een tweede poging slaagde wel. Lang verhaal kort: in Athene koopt Salih een identiteitskaart van een Spaanse toerist. Met deze kaart reisde hij via Barcelona en België naar Nederland.

Hij komt in een azc in Gilze en Rijen terecht. Salih besloot Nederlands te leren. Hij kocht een taalboek en ging met YouTube aan de slag. En hij wandelde veel en sprak Nederlanders aan. ‘Oefenen, oefenen, oefenen.’ Met grammatica heeft hij nog wel problemen en hij zoekt soms nog naar Nederlandse woorden. ‘Mijn vrouw en vooral onze dochters spreken de taal beter.’ Zijn dochter van 24 studeert in Utrecht voor docent Engels. Haar vier jaar jongere zus wil in mei scheikunde studeren.

Na ongeveer negen maanden was hij statushouder. Take Care BNB ontfermt zich vervolgens over Salih. Deze organisatie regelt gastgezinnen voor statushouders. Salih komt zo in contact met mensen die de familie Cansiz uit Simpelveld nu als Nederlandse familie zien.

Hans uit Brunssum

Salih woonde tien maanden bij het gezin van ene Hans in Brunssum. Het gastgezin was nauw betrokken bij de gezinshereniging van Salih en zijn vrouw en dochters twee jaar geleden. De twee mannen spraken veel over wat Salih in Nederland kon gaan doen. Op zijn vijftiende had Salih in Erzin al gewerkt als timmerman. ‘Met een buurjongen, de zoon van een timmerman.’ Salih was onder meer betrokken bij de bouw van ‘tiny houses’. En zo raakte hij ervan overtuigd dat de in zijn puberteit opgedane ambachtelijke vaardigheden in Turkije hem nu in Nederland kansen boden.

Een vriendin van Hans introduceerde Salih bij een project van de gemeente Maastricht voor statushouders die ondernemer willen worden. Zijn eerste ‘visitekaartje’ aan het Nederlandse publiek hangt aan een buitenmuur van zijn schuur: houten ‘kleding’ die gebruikt is bij een theatervoorstelling. ‘Het is hout van een oude vloer van Hans.’ Hij mocht het presenteren en zijn verhaal vertellen bij een bijeenkomst in aanwezigheid van de wethouder. ‘Er zaten wel tweehonderd mensen in de zaal.’

‘Zo leerde ik de Nederlandse namen van gereedschappen en materialen’

Begeleiding kreeg hij van de Ondernemersschool voor nieuwkomers. Hij leerde over Nederlandse regelgeving, hoe de btw werkt, dat soort zaken. En hij deed een stage bij een timmerbedrijf. ‘Zo leerde ik de Nederlandse namen van gereedschappen en materialen.’ Salih kreeg ook toegang tot krediet om zijn onderneming te starten. ‘Ongeveer twintigduizend euro, waarmee ik de bus en gereedschappen kocht.’

De zaken gaan, nu amper twee jaar verder, prima. ‘Veel mensen zoeken een timmerman of klusjesman.’ Hij doet ook elektriciteitswerkzaamheden en loodgieterswerk. Het meest gevraagd wordt hij voor timmerwerk voor deuren en ramen en het maken van veranda’s, tuinhuisjes of schuttingen.

Gestaag werkt Salih vanuit Simpelveld aan zijn portfolio. In Schimmert bouwde hij twee houten huizen. Hij pakt er een foto bij. ‘Echt mooie huizen.’ Hij mist soms het politiewerk. Laatst sprak hij met een klant uit Roermond, een politieagent, over het boeiende politiewerk. Hij relativeert: ‘Ik ben nu in een veilig land en kan zelfstandig mijn leven invullen.’

Via de achterdeur komt zijn 48-jarige vrouw Özlem binnen. Ook zij heeft na de gezinshereniging haar weg gevonden in Nederland en werkt nu in de thuiszorg. Ze vindt het bijzonder dat haar man ondernemer is met een eigen timmerbedrijf. ‘Hij is handig. Ik ben trots op hem.’ Trots op het hele gezin is ze. ‘We hebben samen veel gedaan. We willen geen uitkering ontvangen.’

Salih heeft nauwelijks contact met familie en vrienden in Turkije. Te gevaarlijk. In Erzin heeft de familie twee huizen die zijn opa nog maakte. Ze moeten verkocht worden. Rijk wordt Salih er niet van, want het meeste geld gaat op aan advocaatkosten. De Turkse staat heeft het gezin ook financieel gestraft. ‘Onze auto en banktegoeden zijn afgepakt.’ Stel dat het regime van Erdogan verdwijnt, wil Salih dan terug? Hij denkt dan vooral voor vakantie naar Turkije te gaan. ‘Mijn kinderen studeren hier, willen hier wonen en als ik terugga, ben ik daar de buitenlander.’

Telegraaf-journalist Wierd Duk wil een conservatieve beweging smeden van christenen en seculieren. Maar heeft zo’n project in Nederland wel politieke, historische en theologische grond? Twee experts hebben zo hun twijfels.

Wierd Duk wil iets nieuws beginnen. Eind vorig jaar riep de Telegraaf-journalist op tot het vormen van een conservatieve beweging die christenen en seculiere conservatieven samenbrengt. Hij laat zich hierbij inspireren door Turning Point USA van wijlen Charlie Kirk, een trumpiaanse influencer die vorig jaar werd vermoord. Duks oproep wordt dan ook gesteund door de populaire jonge evangelist Daniël van Deutekom, oprichter van God First en Turning Point Nederland.

In Duks ideale wereld vinden verontruste kerkgangers, cultuurconservatieven en rechts-populistische denkers elkaar in een gezamenlijk front tegen wat zij zien als moreel en maatschappelijk verval. Maar bestaat er in Nederland wel een vruchtbare bodem voor zo’n alliantie?

Twee soorten conservatisme

Volgens conservatisme-kenner Ronald van Raak, hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, is dat allerminst vanzelfsprekend. Sterker nog, hij betwijfelt of je in Nederland überhaupt van een coherente conservatieve traditie kunt spreken.

Er zijn volgens hem twee definities van conservatisme. ‘Je kunt het allereerst zien als behoudzucht: het bewaren van wat je hebt bereikt. Als je conservatisme zo opvat, dan wordt elke succesvolle politieke beweging uiteindelijk conservatief. Sociaaldemocraten zijn conservatief omdat ze de verzorgingsstaat willen behouden, confessionelen omdat ze het bijzonder onderwijs niet willen afschaffen en liberalen omdat ze de vrije markt willen beschermen.’

‘Liberalen zetten vrijheid centraal, socialisten gelijkheid, maar beide gaan uit van de gelijkwaardigheid van mensen’

Maar conservatisme kun je ook opvatten als een ideologie, vervolgt Van Raak. ‘Het klassieke conservatisme gaat uit van een natuurlijke orde, van een natuurlijke ongelijkheid tussen mensen, waarin iedereen zijn rol heeft in de sociale hiërarchie. De samenleving wordt gezien als een lichaam waarin elk onderdeel zijn plaats heeft. Wie daar te veel aan tornt, brengt het geheel in gevaar. Dat wereldbeeld botst fundamenteel met het politieke denken in Nederland. Liberalen zetten vrijheid centraal, socialisten gelijkheid, maar beide gaan uit van de gelijkwaardigheid van mensen. Conservatisme als ideologie past daar slecht tussen.’

Historisch gezien had het Nederlandse conservatisme bovendien weinig om op terug te vallen. ‘In landen als Engeland of Pruisen (het latere Duitsland, red.) wortelde het conservatisme in een sterke adel die haar privileges wilde behouden. Nederland kende zo’n machtige landadel nauwelijks, zeker niet in het westen van het land. Pogingen tot conservatieve politieke organisatie na 1848, vaak in reactie op de grondwet van Johan Rudolph Thorbecke, bleven beperkt en fragmentarisch.’

Wel succes had de conservatieve, maar toch vooral religieuze antirevolutionaire beweging, later partij, van Guillaume Groen van Prinsterer en Abraham Kuyper. Maar zij legden zich neer bij het parlementaire stelsel. Kuyper omarmde het zelfs volledig en werd modern, niet conservatief in klassieke zin.

Dat verklaart mede waarom Nederland nooit een uitgesproken conservatieve partij heeft gehad. Er zijn wel partijen met conservatieve elementen, zoals de Staatkundig Gereformeerde Partij en Forum voor Democratie, maar die zijn óf primair religieus, óf ideologisch eclectisch en deels libertair. Van Raak ziet JA21, de PVV en zelfs GroenLinks eerder als varianten van liberalisme dan als conservatisme: vrijheid en individualisme blijven voor deze partijen uiteindelijk het uitgangspunt. ‘Stickertjes plakken is sowieso lastig’, zegt hij. ‘Groepen en partijen zijn intern veel diverser dan het etiket suggereert.’

Tegen die achtergrond oogt het initiatief van Wierd Duk volgens Van Raak vooral als een poging om een onderstroom te organiseren die tot nu toe versnipperd bleef. Mogelijk speelt ook mee dat onder jongeren weer meer belangstelling is voor religie, vaak in radicalere vormen. Kerken weten die jongeren niet altijd te bereiken, waardoor nieuwe bewegingen in dat gat kunnen springen. Maar of Nederland zit te wachten op een ideologisch georganiseerde conservatieve denktank of beweging, zoals de Edmund Burke Stichting van de conservatieve intellectueel Bart-Jan Spruyt dat rond het jaar 2000 probeerde te zijn, betwijfelt hij. ‘Het Nederlandse politieke systeem is pragmatischer. We hebben planbureaus en adviesraden, geen ideologische denktanks zoals in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk.’

Een passend geloof bij je politieke keuze

Theoloog Stefan Paas kijkt met een ander soort scepsis naar het initiatief. Niet zozeer politiek, maar theologisch. Hij plaatst Duks plannen in een bredere internationale context, waarin figuren als de Amerikaanse activist Charlie Kirk een belangrijke rol spelen. Kirk is volgens Paas een gelaagd fenomeen: aan de ene kant een harde culture warrior, aan de andere kant iemand met een zichtbaar persoonlijk geloofsleven. ‘Hij ging naar de kerk, bad, sprak openlijk over zijn geloof. Dat maakt het ingewikkelder. Hij was niet iemand die puur cynisch religie inzette.’

Juist dat onderscheid maakt Paas niet honderd procent negatief over Kirk, maar des te sceptischer over de pogingen om dat model naar Nederland te importeren. Daniël van Deutekom, die zichzelf presenteert als de Nederlandse Charlie Kirk, wil samen met Wierd Duk een nieuwe conservatieve beweging vormen. Maar daarin schuilt volgens Paas een fundamenteel risico: de politisering van het geloof. ‘Normaal gesproken laat je je geloof – je diepste overtuigingen en morele vragen – doorwerken in je politieke keuzes. Hier dreigt het omgekeerde: eerst je politieke stam kiezen, om daar vervolgens een passend geloof bij te zoeken.’

Paas ziet dat gevaar breder, ook bij radicaal-rechtse bewegingen die christelijke symboliek inzetten zonder duidelijke inhoudelijke binding met het christendom. In landen als Duitsland en Frankrijk, maar ook in Nederland, fungeert ‘christelijk’ dan vooral als cultureel markeringspunt, vergelijkbaar met verwijzingen naar de VOC of Zwarte Piet. Het geloof wordt een identiteitslabel, geen bron van morele zelfkritiek. ‘Wat betekent christelijk dan nog?’ vraagt Paas zich retorisch af. ‘Niet veel meer dan een symbool.’

Hij wijst op bekeerlingen als Ayaan Hirsi Ali en Eva Vlaardingerbroek. Bij de eerste ging het ook om een persoonlijke zoektocht, maar bij Vlaardingerbroek is het geloof duidelijk ondergeschikt aan haar politieke keuze voor uiterst rechts. De bekering is in beide gevallen ingebed in een bepaald politiek spectrum. ‘Als een links iemand opeens christelijk wordt, zal die waarschijnlijk de Bergrede herontdekken.’

Onderzoek laat volgens Paas zien dat de uiterste rechterflank gemiddeld juist sterker geseculariseerd is dan de rest van de bevolking. Regelmatige kerkgangers stemmen zelden radicaal rechts. Zij kiezen eerder voor confessionele partijen, ook als zij inhoudelijk conservatief zijn. Voor veel gelovigen gaan PVV-achtige partijen simpelweg te ver. ‘Dat verklaart ook de koele reactie vanuit de hoek van het Reformatorisch Dagblad op Duks initiatief. Men is het op sommige punten misschien eens met de Telegraaf-journalist, maar voelt weinig behoefte om na zijn oproep meteen in de houding te springen.’

‘Rechts heeft namelijk al een enorme media-infrastructuur’

Heeft een conservatieve beweging in Nederland dan kans van slagen? Paas is uitgesproken pessimistisch. ‘Volstrekt kansloos’, zegt hij. ‘Wat resteert is vooral een kring van gelijkgestemden die het gezellig met elkaar hebben, maar politiek weinig toevoegen. Rechts heeft namelijk al een enorme media-infrastructuur. Denk aan de Telegraaf, WNL, Ongehoord Nederland, Nieuws van de Dag, Vandaag Inside.

Daar komt bij dat het Nederlandse politieke systeem juist ruimte biedt aan nuance en versplintering, vervolgt Paas. ‘Anders dan in een tweepartijenstelsel hoeft niemand hier te kiezen tussen twee uitersten. Dat maakt polarisatie minder dwingend, maar ook ideologische mobilisatie lastiger dan in een land als de Verenigde Staten.’

Paas benadrukt tot slot dat het christendom zich principieel slecht laat vangen in links-rechts-schema’s. ‘De traditie is te rijk, te tegenstrijdig zelfs. Het christendom staat voor radicale sociale gerechtigheid, maar ook voor scherpe morele grenzen, bijvoorbeeld over abortus. Als je geloof voor een politiek karretje spant, doe je het geloof tekort.’