Sinds oktober 2023, na de aanvallen van Hamas, zijn al 150.000 Israëli’s naar het buitenland verhuisd, een enorme stijging ten opzichte van eerdere jaren. Voor het eerst vertrekken meer mensen uit Israël dan ernaartoe verhuizen. Staat Israël aan de vooravond van een massale exodus?
Volgens een rapport van het Israëlische CBS pakten vorig jaar bijna 70.000 Israëli’s hun koffers in om permanent of voor langere tijd naar het buitenland te verhuizen. De trend kwam langzaam op gang na het aantreden van de huidige ultra-rechtse regering eind 2022. Progressieve Israëli’s keerden zich toen tegen de plannen van premier Netanyahu om het rechtssysteem ingrijpend te hervormen.
De trend kwam in stroomversnelling na 7 oktober 2023, na de aanvallen van Hamas. In dat jaar steeg het aantal vertrekkende Israëli’s naar bijna 83.000, een toename van 44 procent ten opzichte van het jaar ervoor. Het nieuwe rapport laat zien dat deze uittocht niet tijdelijk was, maar doorzet. In de afgelopen twee jaar zijn er al zo’n 150.000 inwoners vertrokken uit Israël.
‘Ze zijn teleurgesteld in de politiek’
Volgens recente statistieken van de Israëlische overheid wordt de emigratie veroorzaakt door verschillende factoren zoals politieke polarisatie, de hoge kosten van levensonderhoud, de gevolgen van de oorlogen in Gaza en Libanon, en veiligheidszorgen na de grote Hamas-aanval.
‘Slecht humeur’
‘De bevolking van Israël is chagrijnig, is in een slechte bui, zoals ik het noem’, zegt socioloog Shlomo Fischer van het Jewish People Policy Institute. ‘Ze zijn niet blij met de politieke situatie. Ze dachten dat Israël een soort onderdeel van Europa zou worden, dat het uiteindelijk echt als westers land gezien zou worden. Dat lijkt binnenkort niet te gaan gebeuren. Ze zijn teleurgesteld in de politiek en dan is er natuurlijk de oorlog.’
De 24-jarige Saphira Mikkelsen herkent dat slechte humeur. Ze verhuisde twee weken geleden naar Amsterdam en woonde daarvoor in Israël. ‘7 oktober heeft alles veranderd. De situatie was nooit echt normaal, omdat we altijd vijanden hebben gehad, maar sinds 7 oktober zijn mensen in paniek, ze zijn depressief. Op mijn werk merkte ik dat mensen altijd een slecht humeur hadden.’ Zelf had Mikkelsen vooral last van angst. ‘Ik dacht altijd dat mensen naar Israël kwamen omdat het veilig is. Daar voel je je veilig als jood. Maar dan is er zo’n oorlog en ineens voel je je helemaal niet veilig.’
De oorlog is ook volgens Fischer een belangrijke reden dat mensen in een ‘slechte bui’ zijn. Ook als ze zelf niet direct door de oorlog in Gaza zijn getroffen, is het vertrouwen in de politiek laag. In oktober van dit jaar zijn er verkiezingen, maar het grootste probleem is volgens de socioloog dat Israëli’s niet geloven dat er iets zal veranderen. Daar komt bij dat de mensen die vertrekken vaak een bepaald profiel hebben: hoogopgeleid en werkzaam in aantrekkelijke industrieën. ‘Ze werken in hightech, zijn onderdeel van de elite en hebben misschien ook een Europees paspoort. Ze hebben veel mogelijkheden in het buitenland’, zegt Fischer.
Eerdere emigratiegolven
Het is niet de eerste keer dat Israël te maken heeft met een grote emigratiegolf. De economische crisis in de jaren 60 was ook zo’n moment. En ook het gevoel van onveiligheid heeft eerder meegespeeld. De schok was bijvoorbeeld groot na de Jom Kippoeroorlog in 1973, een militair conflict tussen Israël en een Arabische coalitie, waaronder Syrië en Egypte. De oorlog begon abrupt en Israël had, volgens deskundigen, de oorlog niet op tijd zien aankomen.
Yitzhak Rabin noemde de vertrekkende emigranten ‘nutteloze zwakkelingen’
In de jaren voor de Jom Kippoeroorlog verhuisden er zo’n 40.000 joden vanuit de VS naar Israël. In het jaar na de oorlog vertrokken er ongeveer 30.000 weer. Het Israëlische leiderschap vreesde voor ‘het einde van het zionisme’ en premier Yitzhak Rabin noemde de vertrekkende emigranten ‘nutteloze zwakkelingen’.
In het begin van de jaren 2000 werd emigratie opnieuw een grote kwestie in het Israëlische publieke debat toen Israëliërs massaal begonnen te vertrekken tijdens de Tweede Intifada, een grote Palestijnse opstand. Het waren vooral jonge, seculiere inwoners uit de midden- en bovenklasse die vertrokken. De emigratie werd daarom met name toegeschreven aan culturele en economische factoren, en een braindrain genoemd. De regering begon naast bestaande campagnes om Joden uit andere landen naar Israël te halen, ook een campagne om Israëlische emigranten terug te halen.
‘Einde van een tijdperk’
Toch lijkt de huidige emigratiegolf anders dan op eerdere momenten. 2025 is het tweede jaar op rij dat er meer mensen uit Israël verhuisden dan er naartoe. Sinds het bestaan van Israël is de bevolking alleen maar gegroeid, maar met deze nieuwe emigratietrend lijkt die groei te stagneren. ‘We zien dat cultureel en demografisch dit echt een keerpunt is. Dit is mogelijk het einde van een tijdperk’, zegt onderzoeker Daniel Staetsky, auteur van een Israëlisch migratierapport van het Institute for Jewish Policy Research, in een interview met the Guardian. ‘De oprichters van de staat Israël hadden zich nooit kunnen voorstellen dat Israël de Joodse gemeenschappen in Europa nieuw leven zou inblazen, in plaats van andersom.’
‘We zien dat cultureel en demografisch dit echt een keerpunt is’
Volgens socioloog Fischer is de huidige emigratie nog geen crisis of massale exodus te noemen. ‘De situatie in Israël is eigenlijk nog verrassend goed. De economie gaat goed, de shekel staat er goed voor. Ondanks dat Israël een soort pariah state is geworden, zijn er nog steeds veel buitenlandse investeringen en ook de politieke en economische samenwerking met Europa gaat door.’ Toch zou het uiteindelijk wel een crisis kunnen worden, zegt Fischer. ‘Er zijn zoveel factoren die meespelen: wat komt er uit de verkiezingen? Wat gaat Trump doen? Hoe gaat het verder met Iran? Het zal allemaal invloed hebben op hoeveel mensen vertrekken en terugkomen. Het is moeilijk te voorspellen hoe dit zich gaat ontwikkelingen.’
Joodse gemeenschap in Nederland
De meeste emigranten uit Israël gaan naar de VS, maar ook de Joodse gemeenschappen in Europa krijgen een boost door de emigratie. Sommige gemeenschappen die juist al decennia lang krimpen, onder andere door een hoog sterftecijfer door ouderdom en laag geboortecijfer, nemen nu juist weer toe. In Nederland wonen er inmiddels al 12.000 mensen uit Israël, ruim 20 procent van alle Nederlandse Joden.
Onder wie dus Mikkelsen, die het tot nu toe naar haar zin heeft in Amsterdam. ‘Ik heb familie in Nederland en mijn Israëlische vriend woonde al in Amsterdam, dus het was een logische keuze om hierheen te verhuizen.’ In Nederland voelt Mikkelsen zich veiliger, maar ze durft niet aan iedereen te vertellen dat ze Israëlisch is. ‘Je weet niet altijd hoe mensen zullen reageren.’
Voorlopig gaan Mikkelsen en haar vriend niet terug naar Israël. ‘We willen kinderen en door de oorlogen, en ook door de economie, is Nederland een beter land voor kinderen om op te groeien. Tegelijkertijd wil je ook dat je kinderen begrijpen wat het jodendom is en wat Israël is, dus daar blijf ik wel mee bezig. Uiteindelijk wil ik terug, misschien als ik gepensioneerd ben.’
