9.9 C
Amsterdam
Home Blog Pagina 3

Astrofysicus Heino Falcke: ‘Ik raad iedere gelovige aan natuurkunde te studeren’

0

Heino Falcke is niet alleen een vooraanstaand astrofysicus, maar ook een overtuigd christen. Zijn wetenschappelijk werk heeft zijn geloof alleen maar verdiept, vertelt hij in een interview naar aanleiding van zijn nieuwe boek.

De Duitse astrofysicus Heino Falcke, verbonden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, werd wereldberoemd als een van de grondleggers van het project dat in 2019 de eerste afbeelding van een zwart gat opleverde. Onlangs verscheen zijn nieuwe boek Tussen oerknal en apocalyps, waarin hij de geschiedenis van het heelal, onze aarde en de mens in een breed perspectief plaatst. Wat leert die kosmische geschiedenis ons over onszelf, de toekomst van de aarde en de grenzen van kennis?

In 2019 werd de eerste foto van een zwart gat gepubliceerd. Wat betekende dat moment voor u?

‘Voor mij was dat bijzonder omdat we daarmee letterlijk een fundamentele grens van onze kennis zagen. Het zwarte gat bestond lange tijd vooral in natuurkundige theorieën, in sciencefictionfilms en -romans. Het had bijna iets mythisch. Met deze foto werd iets wat jarenlang alleen in theorie bestond, nu ineens werkelijkheid.’

Maar het gat zelf zag je niet, alleen het felle licht eromheen…

‘Correct. We zagen op deze foto de grens van wat waarneembaar is. Het licht rondom het zwarte gat wordt namelijk afgebogen door de enorme zwaartekracht van het zwarte gat. En juist in die donkere kern zit het geheim verborgen. Dat maakt die afbeelding zo fascinerend.’

U beschrijft in uw nieuwste boek de geschiedenis van het heelal, van de oerknal tot een mogelijke kosmische dood. Wat zegt die immense tijdschaal over de betekenis van een mensenleven?

‘Op die enorme schaal lijkt de mens misschien onbeduidend, want we zijn maar een klein onderdeel van een gigantische kosmos. Maar zonder druppels is er geen zee, en zonder individuele mensen is er geen geschiedenis. De mens is dus tegelijkertijd ongelooflijk belangrijk en ongelooflijk onbeduidend. Onze betekenis zit uiteindelijk niet in wat wij produceren of bereiken, maar in wie wij zijn. Ik geloof dat ieder mens van waarde is, ook als hij niet productief is.’

Hoe bedoelt u dat?

‘Dat mensen intrinsieke waarde hebben, is geen wetenschappelijk feit. Dat is een overtuiging, een geloof. Onze grondwetten en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens veronderstellen dat elk mens waardevol is, maar dat kun je niet uit natuurkundige wetten afleiden. En dat laat meteen ook een belangrijke grens van de wetenschap zien. Want de wetenschap kan veel verklaren, maar niet alles.’

Het heelal ontstond 13,8 miljard jaar geleden dankzij de oerknal. Denkt u dat we ooit zullen weten wat er vóór de oerknal was?

‘Ik vermoed dat we hier tegen een fundamentele grens aanlopen. In onze vergelijkingen verschijnt een singulariteit, een punt waarop onze huidige natuurkunde vastloopt. Zelfs als we ooit begrijpen wat er vóór de oerknal gebeurde, blijft de diepere vraag bestaan: waarom bestaat er überhaupt iets? Stel, er bestaat inderdaad een kwantumveld dat voortdurend nieuwe universa voortbrengt, wat de theoretici van het multiversum geloven. Maar dan heb je de vraag waar dat veld vandaan komt nog steeds niet beantwoord.’

‘Sommige modellen stellen zelfs dat tijd zelf pas met de oerknal ontstond. Maar hoe stel je je voor dat geen tijd ineens tijd wordt? Dat blijft een enorm raadsel.’

Wel heel interessant. Maar even fast forward naar het einde. Hoe ziet volgens de huidige natuurkunde het einde van het heelal eruit? Dooft alles langzaam uit? Of komt er een big crunch, een implosie, gevolgd door een nieuwe big bang?

‘De huidige modellen wijzen erop dat het heelal steeds sneller uitdijt door wat wij donkere energie noemen. Als dat proces doorgaat, wordt het universum uiteindelijk steeds kouder en leger, totdat alle sterren zijn uitgedoofd. Maar we weten niet zeker of dat ook werkelijk gebeurt. Misschien zitten er grenzen aan die uitdijing. Misschien bestaan er processen die we nog niet kennen.

‘De mens is tegelijkertijd ongelooflijk belangrijk en ongelooflijk onbeduidend’

Er zijn zelfs theorieën waarin het zogeheten Higgsveld ooit van toestand verandert, waardoor alle materie plotseling zou verdwijnen. Dan zijn we er, en dan zijn we er opeens niet meer. Dat is een theoretische mogelijkheid, geen voorspelling. Maar wat we in ieder geval wel weten, is dat niets in het huidige heelal eeuwig lijkt te zijn. Tegelijkertijd heeft de geschiedenis van de kosmos ons geleerd dat er steeds weer onverwachte ontwikkelingen plaatsvinden.’

Sommige natuurkundigen denken dat er naast ons heelal nog andere universa bestaan. Is dat serieuze wetenschap of toch vooral sciencefiction?

‘Aan de randen van de wetenschap moet je nieuwe ideeën koesteren. Het is goed dat mensen hierover nadenken. Maar ook als je een multiversum aanneemt, blijft de oorsprongsvraag bestaan, waar ik het eerder over had. Want waar komt dat multiversum vandaan? Je hebt het probleem dan eigenlijk alleen maar verplaatst.

Een multiversum vind ik niet vanzelfsprekender dan één heelal. Eén universum is natuurkundig al verbazingwekkend. Een oneindig aantal universa is niet automatisch waarschijnlijker.’

Heino Falcke op het dak van de sterrenwacht in Nijmegen

In uw boek laat u zien hoe afhankelijk ons bestaan is van allerlei toevalligheden, zoals het inslaan van de planeet Theia op de aarde, waardoor de maan kon ontstaan. Is de mens uiteindelijk een kosmisch ongelukje?

‘Zonder de maan zou onze planeet een onherbergzame, tollende wereld zijn geweest waar complex leven waarschijnlijk nooit had kunnen ontstaan. Maar ik zou de mensheid niet een kosmisch ongelukje noemen, eerder een kosmisch gelukje. We vormen een ongelooflijk klein onderdeel van het heelal, maar tegelijkertijd gebeurt er iets bijzonders: in ons mensen begrijpt de oerknal zichzelf. Want wij kunnen nadenken over het ontstaan van het heelal, over wat er na de oerknal gebeurde.

‘Dat de aarde ongeveer zesduizend jaar oud zou zijn, is in strijd met alles wat we weten’

De geschiedenis van het universum is geen rechte lijn geweest. Er waren botsingen, ook met kometen en asteroïden die voor massa-extincties zorgden, denk aan de dinosauriërs, en andere toevalligheden. Maar uit die gebeurtenissen ontstond steeds weer iets nieuws.

Wij dragen die hele geschiedenis met ons mee. Ook al ben je niet religieus, dan nog kun je erkennen dat de mens iets uitzonderlijks is. Voor zover wij weten, zijn wij het meest complexe wezen in het universum – tenminste in ons kleine deel van het universum.’

Hadden er, als de evolutie anders was verlopen, ook andere intelligente soorten kunnen ontstaan? Bijvoorbeeld intelligente insecten of reptielen?

‘Misschien wel, maar dat weten we niet. De geschiedenis, zoals die is verlopen, heeft in ieder geval geleid tot een vorm van complexiteit die echt opmerkelijk is. Want ons vermogen om het heelal te begrijpen gaat veel verder dan dat van andere dieren die we kennen.’

Hoe waarschijnlijk acht u buitenaards intelligent leven?

‘Ik sluit het zeker niet uit. De ontdekking van buitenaards intelligent leven zou groot nieuws zijn. Maar ik vermoed dat mensen er verrassend snel aan zouden wennen.

De moeilijkheid is dat er op het evolutiepad naar intelligent leven ontzettend veel kan misgaan. Misschien zijn wij daarom de enige intelligente wezens in het universum. Maar misschien ook niet. Ik verwacht niet dat complexe beschavingen ontstaan op iedere planeet waar in theorie leven mogelijk is.’

Kunnen we ooit sneller reizen dan het licht en andere beschavingen bezoeken? Ik denk aan de film Star Trek: First Contact?

‘Dat is erg lastig, vrees ik. De natuurwetten lijken daar duidelijke grenzen aan te stellen. In theorie bestaan er modellen waarin de ruimte zelf wordt vervormd of ‘opgevouwen’, maar daarvoor zou exotische materie nodig zijn waarvan we niet weten of die überhaupt bestaat. Sciencefiction blijft voorlopig vooral fictie, al blijft het natuurlijk een mooie droom.’

Helaas, helaas. Iets anders: u bent zowel een topwetenschapper als een gelovige, een christen. Wat heeft uw wetenschappelijke werk met uw geloof gedaan?

‘Ja, mijn geloof is hierdoor echt verdiept. Des te dieper ik de complexiteit van de wereld en het universum begrijp, des te groter mijn verwondering over dit alles wordt. Ik zie hoe abstracte natuurwetten uiteindelijk hebben geleid tot het ontstaan van leven, tot bewustzijn, tot zaken als liefde en schoonheid. Dit vervult mij met diep ontzag. En voor mij persoonlijk wijst het uiteindelijk naar het bestaan van een goede Schepper. Wetenschap maakt mijn geloof dus rijker. Sterker nog, ik zou iedere gelovige aanraden natuurkunde te studeren.’

Waar ligt volgens u de grens tussen wetenschap en geloof?

‘Er is geen harde grens. Wie het heelal volledig wil begrijpen, moet op een bepaald moment altijd aannames doen. De natuurwetenschap onderzoekt de fysische werkelijkheid. Maar vragen over betekenis, bewustzijn en zingeving vallen daar niet zonder meer onder.

‘Je kunt God niet begrijpen zonder ook de natuur te bestuderen’

Tegelijkertijd moet geloof rekening houden met wat de wetenschap ontdekt, vind ik. Je kunt God niet begrijpen zonder ook de natuur te bestuderen en je kunt God niet met natuurkunde alleen begrijpen. Een boek kun je natuurkundig analyseren op papier, inkt en chemische samenstelling. Maar daarmee begrijp je het verhaal nog niet. Zo is het ook met de werkelijkheid.’

Je hebt ook christenen die zeggen aan wetenschap te doen, maar geloven dat de aarde maar zesduizend jaar oud is, het zogenoemde jongeaardecreationisme. Hoe gaat u daarmee om?

‘Er bestaat geen christelijk brood, zeg ik weleens, maar wel een christelijke bakker. Als die christelijke bakker slecht brood bakt, ga ik naar de atheïstische bakker. Hetzelfde geldt voor wetenschap. Er bestaat geen christelijke wetenschap, maar er zijn wel wetenschappers die christelijk zijn. Goede wetenschap moet voor iedereen overtuigend zijn, ongeacht wat je levensovertuiging is.

Dat de aarde ongeveer zesduizend jaar oud zou zijn, is simpelweg in strijd met alles wat we weten. Over de ouderdom van de aarde en het heelal zijn de foutmarges tegenwoordig zeer klein. Als iemand mij vraagt hoe groot de kans is dat de aarde toch zesduizend jaar oud blijkt te zijn, dan zeg ik: nul procent.’

Bent u optimistisch of pessimistisch over de toekomst van de mensheid?

‘Optimistisch en pessimistisch. Om met het pessimisme te beginnen: ik denk namelijk niet dat we alle catastrofes zullen vermijden. Klimaatverandering vormt echt een grote uitdaging die we serieus moeten nemen. Maar tegelijkertijd hebben mensen zich altijd aangepast aan veranderende omstandigheden en ik geloof dat we dat weer gaan doen.

Wij mensen zijn de eerste diersoort die beseft dat we zelf invloed uitoefenen op het klimaat. Misschien zitten we nu nog in de kleuterschoolfase van de mensheid en leren we nu pas hoe we verantwoord met onze planeet moeten omgaan.

Ik geloof dat mensen uiteindelijk willen samenwerken met elkaar. De democratie staat tegenwoordig onder druk, maar is het beste politieke systeem, omdat het competitie én samenwerking tussen mensen op een verantwoorde manier stimuleert. Dat geeft mij hoop.’

Ten slotte, als u nog één vraag over het universum beantwoord zou willen zien, welke zou dat zijn?

‘Welnu, ik zou graag willen weten wat er gebeurt in het centrum van een zwart gat. Want daar botsen onze twee belangrijkste natuurkundige theorieën op elkaar, de relativiteitstheorie en de kwantummechanica. We weten dat ze allebei succesvol zijn in het verklaren van het universum, maar op dat punt spreken ze elkaar tegen. Dus als we dat raadsel oplossen, dan komen we waarschijnlijk ook dichter bij een antwoord op de vraag hoe het heelal zelf is ontstaan.’

Heino Falcke, Tussen oerknal en apocalyps, Prometheus, 464 blz., € 35,00

Eeuwenoude verhalen over de profeet Mohammed bieden rust

0

Momenteel lees ik stukje bij beetje uit een Turkse vertaling van de Umdat al-Qari fi Sharh Sahih al-Bukhari van Badraddin al-Ayni (1361-1451). Dit is een commentaar op het grote hadithbronboek Sahih al-Bukhari van imam Muhammed ibn Ismail al-Bukhari (810-870).

Hadithverzamelboeken zijn belangrijk. Veel gedragingen die moslims dierbaar zijn of die ze doorgaans als goed of fout beschouwen, vinden hun oorsprong in deze boeken. Hapsnap-hadiths, al dan niet betrouwbaar, komen op sociale media vaak langs. Maar een moslim die zichzelf beter wil begrijpen, kan in de hadithboeken duiken. Dan zie je context en structuur.

Verder geven ze een kleurrijk beeld van het leven en de gesprekken van profeet Mohammed (s.a.s.). Adviezen over gebed, eten en drinken, gezin, familie, het onderhouden van contacten, zieken bezoeken, oorlog en vrede, en ga zo maar door. Alsof eigenlijk bijna alles de revue passeert. De metgezellen hebben duidelijk geprobeerd alles voor het nageslacht te noteren.

Commentaarboeken laten ook duidelijk zien dat ze in andere tijden zijn geschreven. Het vluchtige van onze tijd is er niet. Met geduld wordt een hadith woord voor woord ontleed en becommentarieerd. Echt monnikenwerk.

In tegenstelling tot de hadith, die veelal bijna tijdloos is, kun je zien dat het commentaar wel tijdsgebonden is. Zaken die tot in detail bediscussieerd worden, leven nu totaal niet meer. Dezelfde hadith zou je nu ook anders kunnen becommentariëren.

Alle bullebakken waar we ons vandaag druk om maken, zijn er over een paar jaar niet meer

Wat wel fijn is aan het lezen van werk uit vervlogen tijden, is dat je even kunt vluchten uit de waan van de dag. Alle bullebakken waar we ons vandaag druk om maken, zijn er over een paar jaar niet meer.

Maar er zullen weer nieuwe bullebakken opstaan. Net als onkruid. In je tuintje kun je het wieden. Maar in de natuur is het onbegonnen werk.

De hadith geeft tools om je aandacht te richten op je eigen leven en je band met je naasten en je omgeving. Meer focus daarop zal het geluk dichterbij brengen.

Franse schrijver Houellebecq verdacht van aanzetten tot haat tegen moslims

0

De Franse schrijver Michel Houellebecq is door een onderzoeksrechter in verdenking gesteld van medeplichtigheid aan het aanzetten tot discriminatie, haat of geweld. Dat meldt de Vlaamse omroep VRT. De zaak draait om uitspraken die hij eind november 2022 deed in een interview met filosoof Michel Onfray in het tijdschrift Front Populaire.

In dat gesprek stelde de auteur moslims voor als een bedreiging voor de veiligheid van de autochtone Franse bevolking. Hij voorspelde ook omgekeerde Bataclans, als tegenhanger van de jihadistische aanslagen in Parijs in november 2015. De Unie van Moskeeën van Frankrijk diende begin 2023 een klacht in tegen Houellebecq, Onfray en de directeur van het blad.

Houellebecqs advocaten betwisten dat er sprake is van een strafbaar feit. Volgens hen roept de schrijver nergens op tot geweld en vallen de uitspraken onder de vrijheid van meningsuiting. Zij vinden het betreurenswaardig dat intellectuele debatten steeds vaker voor de rechter belanden.

De auteur zelf keerde later terug op de uitspraken in een boek over die periode. Hij noemde ze onhandig en schreef dat hij het slachtoffer was geworden van eigen naïviteit en van mensen die munt wilden slaan uit zijn bekendheid.

Houellebecq (70) is een van de meest gelezen en vertaalde Franse schrijvers. Hij brak door met de nihilistische roman Elementaire deeltjes en won in 2010 de Prix Goncourt. Controverses over de islam zijn hem niet vreemd. Eerdere aanklachten eindigden met vrijspraak op grond van de vrijheid van meningsuiting.

Meer dan de helft van de vrouwen voelt zich ’s avonds onveilig op straat

0

Bijna zestig procent van de vrouwen voelt zich ’s avonds onveilig op straat en vermijdt daarom bepaalde routes, schrijft Binnenlands Bestuur. Onder mannen ligt dat percentage op ongeveer een derde. Dat blijkt uit onderzoek van ingenieursbureau Arcadis, waaraan 6.831 mensen deelnamen.

Het onderzoek laat zien dat vrouwen zich vooral in de avonduren minder veilig voelen in de openbare ruimte. Overdag is het verschil tussen mannen en vrouwen vrijwel afwezig. Respondenten konden op een kaart aangeven welke plekken zij liever mijden en waarom.

Volgens Arcadis-onderzoeker Dennis van Sluijs kunnen gemeenten met relatief eenvoudige maatregelen de veiligheid en toegankelijkheid verbeteren. Denk aan betere straatverlichting, het snoeien van hoge heggen en het herstellen van kapotte stoepen. Ook mensen met een rolstoel of rollator ervaren problemen met voetpaden en obstakels op looproutes.

Negentien gemeenten hebben actief meegewerkt aan de monitor en ontvangen een rapport met specifieke verbeterpunten. Arcadis pleit ervoor om bij de inrichting van de openbare ruimte vaker ervaringsdeskundigen, onder wie vrouwen en mensen met een mobiliteitsbeperking, te betrekken.

Politie bezorgd over verdwijnen van contacten met de wijk

0

De politie maakt zich grote zorgen over het verdwijnen van cruciale contacten in de wijk, die door de jaren heen met veel toewijding zijn opgebouwd en belangrijk zijn voor de veiligheid van Nederland. Dat schrijft de Gelderlander op basis van onderzoek van de Politieacademie, onder leiding van Sara Stronks.

Voor het onderzoek zijn vier superdiverse wijken onderzocht: Amsterdam Geuzenveld-Slotermeer, Den Haag Schilderswijk-Transvaal, Rotterdam Bospolder/Tussendijken-Spangen en Utrecht Kanaleneiland. De onderzoekers concluderen dat de kernwaarde ‘verbindend’ een structurele plek verdient binnen het politieonderwijs, de basisteams en de politieorganisatie. Positieve contacten tussen politie en inwoners dragen bij aan meer vertrouwen, een betere informatiepositie, de-escalatie en effectiever en legitiemer politiewerk.

Het belang van verbinding tussen politie en inwoners komt ook naar voren in de actuele discussie over politie-iftars. Het organiseren van deze iftars was een manier voor de politie om contact te leggen met specifieke gemeenschappen. Inmiddels zijn deze niet meer toegestaan. Voorstanders van het schrappen van de iftars wijzen op de noodzaak van strikte neutraliteit en het focussen op de kerntaken van de politie. Tegenstanders benadrukken juist dat dit soort ontmoetingen belangrijk zijn om vertrouwen op te bouwen en de drempel tussen de politie en specifieke gemeenschappen te verlagen.

Door jarenlang te investeren in contacten met inwoners wist de politie wat er speelde in de samenleving. Daardoor konden spanningen en dreigende conflicten eerder worden gesignaleerd en kon tijdig worden ingegrepen. Verbinding is dan ook geen bijzaak, maar een belangrijk onderdeel van het politiewerk. ‘Of het nu gaat om de handhaving van de openbare orde, het voorkomen van onveilige situaties of het bestrijden van criminaliteit: de politie kan het niet alleen’, zegt Stronks tegen de Gelderlander.

Was Rob Jetten op de juiste plek?

0

Waar was Rob Jetten? Dat is een vraag die deze week wel vaker klinkt. Dezer dagen concreet in Den Haag, waar zijn kabinet dreigt te vallen door de totale onhandelbaarheid van de VVD, die zich in electorale doodsnood volledig radicaal-rechts heeft ingegraven en liever met de Joodse extremist Gidi Markuszower bondjes sluit dan met Pro.

Het geldt niet alleen concreet voor het belastingdossier. Het geldt ook voor al die andere zaken waarvoor hij, nog buiten het Torentje, onder het overkoepelende motto ‘Het kan wel’ pal stond: onverkorte afwijzing van racistische remigratiepartijen, een serieus klimaatbeleid en de omgang met het Onheilige Land. In deze coalitie kan dat kennelijk allemaal niet.

Waar is Rob Jetten? Ik heb het afgelopen zondag in allerlei bewoordingen gezien op spandoeken bij de Rode Lijn-demonstratie. In letterlijke zin is die afwezigheid begrijpelijk: de demonstratie richtte zich vooral tegen zijn regeringsbeleid inzake Israël, of liever het uitblijven daarvan. Dan is het inderdaad een beetje raar om zelf mee te lopen.

Maar het was ook overdrachtelijk bedoeld: ruim een jaar eerder, nog in de oppositie, deelde Jetten trots beelden van hem als demonstrant op sociale media. Ook het gebruik van het woord genocide voor Gaza schroomde hij niet. Sinds zijn aantreden is dat niet meer het geval – wat zonder twijfel met de samenstelling van de coalitie samenhangt. Lees: met een verbod daarop door de VVD, die op dit vlak geheel in de greep van rabiate zionisten verkeert.

Het zondag meelopende D66-Kamerlid Mpanzu Bamenga stelde ter verontschuldiging: ‘Jetten is premier, geen alleenheerser. Hij moet uitdragen wat een meerderheid van de Kamer wil dat hij uitdraagt. Als de Kamer niet wil dat hij het over genocide heeft, dan is het ondemocratisch dat toch te doen.’

Ruim een jaar eerder, nog in de oppositie, deelde Jetten trots beelden van hem als demonstrant op sociale media

Dat is, met een mooi Duits woord, Quatsch. Dat was inderdaad de houding van Jettens voorganger Dick Schoof, als u nog weet wie dat was. Die bleef op de gang wachten tot de vier fractieleiders van de coalitie uitonderhandeld hadden wat hij moest vinden en doen. En bij allerlei praktische kwesties, zoals een belasting- of een stikstofplan, is dat best verdedigbaar, al zou ook dan meer zichtbaar leidinggeven niet misstaan.

Maar bij morele vraagstukken als Gaza ligt dat fundamenteel anders. Daar moet een zichzelf respecterende premier zich niet door een benepen Kamermeerderheid laten dicteren wat hij vinden mag. Daar dient hij de moed te hebben zélf voor een zaak te staan. Anders wordt Jetten een tweede Rutte, die – oudejaarsvuurwerk en Zwarte Piet – pas iets durfde te vinden als de meerderheid dat eindelijk ook vond. De kern van moreel leiderschap is echter om ook essentiële zaken tegen de meerderheid in te verdedigen, ondanks persoonlijke loopbaanrisico’s.

Juist als dat moeilijk is. Juist als dat politiek ongemakkelijk is. Juist dan komt het op openlijke stellingname aan. Want anders worden al die hoogdravende verklaringen bij al die jaarlijkse herdenkingen gratuit.

Zoals bij de herdenking van de Kristallnacht, meteen daags na de demonstratie. Daar was Rob Jetten wél, terwijl de voorzitter van het Centraal Joods Overleg, Chanan Hertzberger, zijn rede misbruikte om de Rode Lijn-demonstranten als antisemitische vijfde colonne van Hamas weg te zetten. Ook sprak hij van een ‘genocideleugen’ en verwees hij naar de zogenaamde ‘wapenstilstand’ die elke strafmaatregel tot een doortrapte aanval op Israëls bestaansrecht zou maken.

Dat die wapenstilstand voortdurend door Israël geschonden wordt, dat het twee miljoen Gazanen in een steeds kleiner gebied van verregende tentenkampen samendrijft, dat in illegaal bezet Oost-Palestina SA-achtige kolonistenmeutes met spijkerstokken op Palestijnse boeren inslaan terwijl het leger wegkijkt, dat enkele Israëlische ministers openlijk de totale verdrijving van de Palestijnen propageren: daarover geen woord.

Bij de huidige overvloed aan evident bewijsmateriaal inzake de abjecte intenties van het Netanyahu-regime gaat deze obstinate mentaliteit van moedwillige onnozelheid langzaamaan over in morele medeplichtigheid aan massamoord. Het herinnert aan de manier waarop anderen Poetins slachting in Oekraïne wegwuiven, of, tegelijk dichterbij én verder van huis, aan het langdurig bagatelliseren van de zogeheten ‘politionele acties’.

Ruim tweehonderd oud-ministers, diplomaten en hoge ambtenaren, tezamen goed voor vele duizenden jaren internationale ervaring, ondertekenden op 2 september over de gaande genocide in Gaza een brandbrief aan het kabinet. Maar Chanan Hertzberger weet het beter.

Bekijken we Spanje door een té roze bril?

0

Spanje heeft volgens sommigen een progressief imago, ook als het om migratie gaat. Maar hoe zit het met de Spaanse enclaves Ceuta en Melilla?

Spanje kiest een opvallende koers waar het gaat om belangrijke Europese thema’s als migratie, defensie of de betrekkingen met Israël. Deze zomer kwam het zelf echter onder een vergrootglas te liggen toen duizenden migranten illegaal de grens overstaken naar Ceuta, een Spaanse enclave in Noord-Afrika. Bekijken we Spanje door een té roze bril? We vragen het aan Itamar Mann, onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam en deskundige op het gebied van internationaal recht.

Het was een van de Europese landen die zich het nadrukkelijkst uitspraken tegen het Israëlische optreden in Gaza. Spanje verkocht ook nee aan Donald Trump toen die Amerikaanse militaire bases en het Spaanse luchtruim nodig had voor de aanvallen op Iran. En toen de Spaanse regering in april een uitzonderlijke regularisatieregeling voor honderdduizenden migranten aankondigde, was het beeld voor velen compleet: Spanje heeft oog voor de minderbedeelden in deze wereld.

Dat beeld kantelde deze zomer. In minder dan 48 uur staken ongeveer 72.000 mensen vanuit Marokko de grens met Ceuta over. De meesten zwommen naar de Spaanse enclave, aangemoedigd door berichten op sociale media dat de grens openstond. De gebeurtenissen legden de kwetsbaarheid van de Spaanse grensbewaking bloot. Ook de reactie van de Marokkaanse regering was opmerkelijk. Marokko maakt namelijk nog altijd aanspraak op Ceuta en beschouwt de stad als historisch Marokkaans grondgebied.

Hoewel er officieel geen sprake is van een Spaanse bezetting, kun je je afvragen hoe ver weg het Europese koloniale verleden werkelijk is, zegt Mann. ‘Dat neemt niet weg dat kritiek op Israël terecht is. Je moet je altijd blijven uitspreken tegen genocide in de meest krachtige bewoordingen.’

Dit laatste vindt hij belangrijk te benoemen. Mann-Kanowitz is zelf afkomstig uit Israël, maar uitgesproken kritisch over de huidige regering. Naast zijn werk als onderzoeker heeft hij deelgenomen aan diverse mensenrechteninitiatieven, waaronder initiatieven die betrekking hebben op Israël.

Eerst even over de positie van Spanje ten opzichte van Israël. In hoeverre wijkt dit af van de rest van Europa?

‘Ik zou zeggen dat het standpunt van Spanje binnen Europa niet heel uitzonderlijk is. Er zijn een aantal landen, waaronder Ierland en Noorwegen, en in zekere mate België en Slovenië, dat een uitgesprokener standpunt inneemt over Israël, de bezetting van de bezette Palestijnse gebieden en de genocide.

Dat komt op verschillende juridische manieren tot uiting. Spanje heeft bijvoorbeeld geïntervenieerd in de zaak Zuid-Afrika tegen Israël bij het Internationaal Gerechtshof (ICJ) en heeft een hardere lijn gekozen als het gaat om de wapenhandel. Spanje werkt niet met Israël samen op het gebied van wapenhandel, terwijl sommige andere Europese landen dat nog wel doen. Spanje heeft zich ook uitgesproken voor een boycot van producten uit de nederzettingen. Spanje gaat op dit terrein sneller dan veel andere Europese landen, maar het staat niet alleen.

Aan de andere kant van het spectrum staat waarschijnlijk Duitsland, dat zichzelf vanuit een gevoel van verantwoordelijkheid voor de Holocaust niet toestaat Israël te bekritiseren.’

Hoe valt deze voortrekkersrol van Spanje te verklaren?

‘Er zijn wel verschillende verklaringen. Een daarvan is de eigen fascistische geschiedenis van Spanje, waardoor liberale en linkse gemeenschappen wellicht alerter zijn op zaken die aan fascisme doen denken. Dat is precies wat er momenteel in Israël gebeurt.

Een andere verklaring valt te bezien in de historische band tussen Spanje met Noord-Afrikaanse en Arabische landen en met de grote Arabische gemeenschap in Spanje. Spanje voelt zich mogelijk iets meer verwant met de Arabische wereld dan andere Europese landen.’

Toch is Marokko niet blij met de Spaanse enclaves Ceuta en Melilla. Het noemt dit Spaanse bezetting en een overblijfsel van de koloniale tijd. In hoeverre is dit terecht?

‘Het belangrijkste punt is dat de inwoners van Ceuta en Melilla de Spaanse nationaliteit hebben. Ze hebben politieke rechten — ze mogen bijvoorbeeld stemmen tijdens de Spaanse verkiezingen — dus dan is er geen sprake van een bezetting. Dit is het territoriale bereik van Spanje, dat bovendien internationaal wordt erkend. We hebben het dan over een verdrag uit de vijftiende eeuw, toen de Spaanse controle over het gebied werd vastgelegd. Melilla werd Spaans grondgebied in 1497 en de Spaanse soevereiniteit over Ceuta werd officieel gemaakt in het Verdrag van Lissabon in 1668.

‘Veel Europese landen hebben nog altijd koloniale banden met gebieden overzee’

Dat geldt natuurlijk niet voor de inwoners van Gaza, of van de Westelijke Jordaanoever. Dit wordt door het internationaal recht erkend als Palestijns grondgebied. Het Palestijnse volk heeft recht op zelfbeschikking, en dat recht heeft betrekking op de Westelijke Jordaanoever en Gaza. Ik vind de vergelijking tussen de Israëlische bezetting en Ceuta dan ook te simplistisch.’

Er is dan misschien geen sprake van bezetting, we zien wel de erfenis van een koloniale verleden terug in plekken als Ceuta en Melilla.

‘Klopt. Maar ook hierin is Spanje niet uniek in Europa. Veel Europese landen hebben nog altijd koloniale banden met gebieden overzee. Frankrijk bestuurt Guadeloupe, Martinique, Frans-Guyana, Réunion en Mayotte als overzeese departementen. Frans-Polynesië is een overzeese gemeenschap, terwijl Nieuw-Caledonië een eigen status heeft en in mei 2024 te maken kreeg met gewelddadige onrust. Het Verenigd Koninkrijk heeft nog veertien overzeese gebieden, van Gibraltar en de Falklandeilanden tot Bermuda en de Kaaimaneilanden. Het heeft ook het verdrag uit 2025 over de overdracht van de soevereiniteit over de Chagosarchipel aan Mauritius nog niet geratificeerd. Het Koninkrijk der Nederlanden omvat Aruba, Curacao en Sint-Maarten, en het Deense koninkrijk omvat Groenland en de Faeröer. Spanje heeft Ceuta en Melilla aan de Noord-Afrikaanse kust en Portugal de Azoren en Madeira.’

Jonge migranten worden opgepakt door de Spaanse politie in Ceuta. Beeld: Antonio Sempere/AFP

We lijken ons in Europa weinig bewust van deze koloniale erfenissen. Waardoor komt dat?

‘Daar zijn heel duidelijke materiële redenen voor. Als je het kolonialisme ongedaan wilt maken, moet je ook de controle over bepaalde gebieden en de natuurlijke hulpbronnen opgeven. Europeanen praten hier wel over, maar als ze daadwerkelijk de rekening moeten betalen, wordt het lastiger. Materiële verandering is veel lastiger te realiseren dan politieke verandering.

Op het gebied van vertegenwoordiging is er wel iets veranderd. Veel Europese landen hebben aanzienlijke aantallen migranten opgenomen en het is niet toevallig dat die vaak uit de voormalige koloniën komen. In Frankrijk wonen veel Senegalezen, in het VK veel mensen uit het Caribisch gebied en Nigeria. In Nederland konden mensen uit Nederlandse overzeese gebieden, zoals het Caribisch gebied, heel lang naar Nederland verhuizen en hier wonen. Tegenwoordig is er weliswaar een omslag in de acceptatie van migranten, maar jarenlang was er in zekere zin sprake van erkenning van het feit dat deze mensen gekoloniseerd waren geweest.’

Ook hierin is Spanje anders dan andere Europese landen. De Spaanse regering had tot nu toe een relatief ruimhartig beleid ten opzichte van migranten.

‘Ik zou niet per se zeggen dat Spanje altijd liberaal is op het gebied van migratie. Onder de huidige regering staat Spanje open voor de opvang van migranten, maar er staan mogelijk grote politieke veranderingen voor de deur gezien de stijging van Vox in de peilingen.

‘Er is sprake van een soort ‘grensapartheid’’

Daarnaast is er, ook in Spanje, sprake van geweld aan de grens. Tot voor kort was ik voorzitter van de organisatie Border Forensics. We deden onderzoek naar grensgeweld in verschillende delen van de wereld, waaronder Nador en Melilla. Hier documenteerden we zeer ernstig staatsgeweld tegen migranten uit Sub-Sahara-Afrika die Spanje proberen binnen te komen. Er is sprake van een soort ‘grensapartheid’, ontstaan rondom Nador, maar waarvoor Spanje zeker niet onverantwoordelijk is. Het doel is om mensen af te schrikken, buiten te houden en duidelijk te maken dat de grens hard en meedogenloos is. Het hangt er dus vanaf hoe je ernaar kijkt. Maar ik zou niet zeggen dat Spanje op het gebied van migratie volledig liberaal is.’

Is dit niet ook een vorm van neokolonialisme — Europese landen die beslissen wie er in Afrika de grens over mag?

‘Ja, en ook hierin is Spanje niet uniek. De afgelopen twee à drie decennia heeft de Europese Commissie relaties opgebouwd met Afrikaanse landen, maar ook met bijvoorbeeld Turkije. Die relaties leiden tot wat in de literatuur ‘externalisering’ wordt genoemd: het naar buiten verplaatsen van de grenzen.

Het doel is om de verantwoordelijkheid voor het tegenhouden van migratie naar het buitenland te verplaatsen, in ruil voor iets. Dat kan bijvoorbeeld ontwikkelingsfinanciering zijn, hulp bij capaciteitsopbouw of infrastructuur. Deze landen moeten een rol vervullen om in onze behoeften te voorzien op het gebied van grensbewaking.

Dat is in de kern een koloniale dynamiek, omdat die berust op een zeer sterke economische hiërarchie en op rollen die worden verdeeld op basis van zeer duidelijke machtsverhoudingen. Dat zie je bijzonder duidelijk in de relatie tussen Italië en Libië in de afgelopen jaren, gedurende ongeveer de laatste twee decennia, en vooral in de periode vóór en na de val van het regime van Kadhafi in 2011.’

Ondanks deze inspanningen bleek de grenscontrole in Ceuta deze zomer niet op orde. Spanje wees naar Israël als de boosdoener. Hoe duidt u dit?

‘Er was geen enkel bewijs — afgezien van een paar tweets hier en daar — dat Israël betrokken was bij deze massamigratie. Dat was volslagen onzin, antisemitische propaganda.’

Waarom antisemitisch?

‘Ik geloof dat er binnen sommige linkse gemeenschappen in het Westen wel degelijk sprake is van antisemitisme. Het bouwt voort op stereotypen over joden die achter de schermen de wereld zouden beheersen en aan onzichtbare touwtjes zouden trekken. Dit sentiment is al heel oud, maar heeft nu eigenlijk plaatsgemaakt voor beschuldigingen aan het adres van Israël voor dit soort gebeurtenissen.

‘Ik geloof dat er binnen sommige linkse gemeenschappen in het Westen wel degelijk sprake is van antisemitisme’

Dit neemt niet weg dat Israël de afgelopen drie jaar enorme misdaden heeft begaan tegen het Palestijnse volk. Er is alle reden om Israël verantwoordelijk te houden voor die misdaden. Maar zodra je verder gaat en Israëliërs of doden de schuld geeft van zaken waarmee zij niets te maken hebben, ondermijn je ook je eigen geloofwaardigheid wanneer je Israël bekritiseert om wat het daadwerkelijk heeft gedaan. Hetzelfde geldt voor het tonen van solidariteit voor de Palestijnen. Het is belangrijk om dit te doen in de meest krachtige woorden, niet door de Israëlische regering verantwoordelijk te houden voor zaken in jouw eigen land of geschiedenis.’

De Israëlische regering zegt regelmatig dat Europese landen met twee maten meten en hun eigen morele tekortkomingen uit het oog te verliezen. Zit daar wat in?

‘Ik vind het heel belangrijk om Israël te bekritiseren, omdat Israël een buitengewoon brute campagne voert. Wat er in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever gebeurt, is een gruweldaad die zich dag in, dag uit voltrekt. Tegelijkertijd vind ik dat die kritiek hand in hand moet gaan met Europese zelfreflectie over het eigen koloniale verleden.

Wat Israël op de Westelijke Jordaanoever en in Gaza doet, en wat het historisch gezien het Palestijnse volk heeft aangedaan, steunt in veel opzichten op koloniale tradities. Dat geldt zelfs voor de wetten die Israël heeft ingevoerd om deze projecten uit te voeren, zoals de verdrijving van bevolkingsgroepen. Daarbij is expliciet gebruikgemaakt van Britse wetgeving die na het einde van de Britse koloniale overheersing in 1948 van kracht bleef. In zekere zin heeft Israël zich juridisch in de positie van de kolonisator geplaatst om te kunnen uitvoeren wat het doet.

Als een Brit Israël nu bekritiseert zonder na te denken over de eigen rol bij het mogelijk maken hiervan, vind ik dat wel problematisch.’

Israëlische aanval op ziekenhuis in Gaza doodt zes mensen, onder wie chirurg en kind

0

Bij een Israëlische luchtaanval op het Nasser-ziekenhuis in Khan Younis, in het zuiden van Gaza, zijn donderdag zeker zes mensen om het leven gekomen. Onder de slachtoffers bevinden zich een chirurg, een kind en een patiënt met een beperking. Zeker twintig mensen raakten gewond.

De aanval vond in de vroege ochtend plaats en trof de operatieafdeling van het ziekenhuis. Volgens het Palestijnse ministerie van Volksgezondheid was de 53-jarige chirurg Rizq Abu Shaira op dat moment bezig met het behandelen van patiënten. Ook de intensivecareafdeling en andere delen van het ziekenhuiscomplex raakten zwaar beschadigd. De operatieafdeling heeft haar werkzaamheden moeten stilleggen.

Het Israëlische leger zegt dat het met de aanval een hoge Hamas-commandant en andere strijders heeft willen uitschakelen. Volgens het leger gebruikte Hamas het ziekenhuis als commandocentrum en opslagplaats voor wapens. Israël maakt deze aantijgingen vaker, hoewel er vaak geen bewijs voor is.

Het Nasser-ziekenhuis is een van de laatste grote medische voorzieningen die nog functioneren in het zuiden van Gaza. Sinds het begin van het staakt-het-vuren in oktober 2025 zijn volgens Palestijnse gezondheidsautoriteiten meer dan 1.600 Palestijnen omgekomen bij Israëlische aanvallen.

Tweede seizoen populaire Netflix-serie Bir Baskadir van start

0

Het tweede seizoen van de Turkse hitserie Bir Baskadir (letterlijk: ‘anders dan de rest’ of ‘iets anders, unieks’) gaat vandaag van start op streamersdienst Netflix. Het eerste seizoen trok een miljoenenpubliek aan en raakte een gevoelige snaar in de Turkse maatschappij en daarbuiten.

Volgens de trailer lijkt de relatie tussen de seculiere psycholoog en de conservatieve patiënt het hoofdonderwerp te blijven. En dat is in Turkije een van de grootste politieke kwesties sinds de oprichting van de Turkse Republiek. Bir Baskadir is een van de weinige producties die alle lagen van de seculier-islamistische tweestrijd weet te adresseren en daarbij ook nog eens de Koerdische kwestie benoemt.

In de dagelijkse omgang is het laveren geblazen om ‘de andere kant’ van Turkije niet voor het hoofd te storen. Zo ook in een gesprek, te zien in de trailer, tussen een taxichauffeur en een passagier over ‘de staat van het land’. De klagende taxichauffeur acht die beneden alle peil, terwijl, vermoedelijk, de nieuwe conservatieve elite er niks van lijkt te merken en daar zijn schouders over ophaalt.

Ontvangst en recensies

Sinds de release in 2020 is Bir Baskadir internationaal geprezen om zijn gelaagde verhaal, cinematografie en acteerwerk. De serie wordt vaak omschreven als een ‘slow burn’, die de kijker dwingt om eigen vooroordelen te heroverwegen.

Bir Baskadir was wonder boven wonder gewoon in Turkije te zien op Netflix. De vraag is of dat ook bij seizoen twee zo blijft met de toenemende censuur in het land.

Oeigoeren vragen aandacht voor een onafhankelijk Oost-Turkestan

0

Zaterdag staan Oeigoeren op de Dam in Amsterdam stil bij de Dag van de Republiek Oost-Turkestan. Daarmee willen ze laten zien dat hun verlangen naar een eigen staat nog altijd leeft, aldus Abdurehim Gheni Uyghur.

Sinds 23 juni 2018 protesteer ik in mijn eentje op de Dam in Amsterdam om de wereld te informeren over de genocide die de Chinese overheid pleegt in ons bezette vaderland Oost-Turkestan. Wat toeristen uit de hele wereld het meest verbaast, is niet de genocide op de Oeigoeren, maar dat China hun vaderland heeft veranderd in een koloniaal gebied, de soevereiniteit heeft ontnomen en het heeft gereduceerd tot een autonome regio en een minderheidsnationaliteit.

Zelfs toeristen uit de meest afgelegen uithoeken van de wereld weten dat China Tibet heeft geannexeerd. Toch hebben velen nog nooit van Oost-Turkestan gehoord, het buurland en de lotgenoot van Tibet, laat staan van de Oeigoeren, het volk aan wie dit land toebehoort.

Daarom laat ik tijdens mijn vreedzame protesten eerst een kaart van Oost-Turkestan zien. Wanneer ik uitleg dat China het vaderland van de Oeigoeren heeft bezet en omgedoopt tot ‘Xinjiang’, een koloniale benaming, zijn de toeristen met stomheid geslagen.

Vervolgens laat ik hun mijn poster ‘Oeigoerse geschiedenis’ zien, met een overzicht van het Hunnenrijk tot de laatste twee Republieken Oost-Turkestan. Ze staan met open mond te kijken. Sommigen vertellen dat ze de Oeigoeren kennen als een strijdbaar maar beschaafd volk. Dat vervult me met opwinding. Zulke momenten beleef ik tijdens mijn protesten in Amsterdam regelmatig.

Tegenwoordig is het gevoel van verbondenheid onder moslims verdwenen

Hoe kunnen we onze nationale geest doen ontwaken? Hoe kunnen we het idee van een eigen staat versterken? Over die vragen heb ik diep nagedacht. Als Oeigoeren maken wij deel uit van de ummah, de wereldwijde moslimgemeenschap. Maar tegenwoordig is het gevoel van verbondenheid onder moslims verdwenen. De Chinezen weten dat maar al te goed. Daarom durven zij ons openlijk aan te vallen, voor de ogen van de moslimwereld.

Wat vormen nu de waarde en het fundament van ons bestaan? Nationaal bewustzijn en een nationale staat. Allah heeft ons als Oeigoeren geschapen en ons Oost-Turkestan als land gegeven. De eigenheid van elke natie is een teken van Allah en het beschermen daarvan is een vereiste van het geloof.

Het land van de Oeigoeren en de eigendomsrechten daarop behoren toe aan de Oeigoeren. Dat besef vormt onze leidende ideologie. We moeten onafhankelijkheid realiseren in onze ziel, onze gedachten, onze geest en onze daden.

Daarvoor moeten we alles doen wat in onze macht ligt. Allereerst moeten we deze informatie wereldwijd verspreiden. Dat kan op verschillende manieren, waarvan de jaarlijkse herdenking van de Dag van de Republiek Oost-Turkestan een van de belangrijkste is.

Twee republieken

Het volk van Oost-Turkestan heeft twee keer een Republiek Oost-Turkestan gesticht: op 12 november 1933 in Kashgar en op 12 november 1944 in Ghulja. Deze twee heilige republieken, gesticht ten koste van het warme bloed van duizenden van onze martelaren, worden al jarenlang door ons volk als één geheel gekoesterd. Elk jaar op 12 november wordt onze Republiekdag in het buitenland herdacht.

Met deze herdenking laten we zien dat de Oeigoerse natie naar vrijheid streeft, zichzelf kan besturen en een sterk democratisch bewustzijn heeft. Tegelijkertijd tonen we de wereld hoe groot het verlangen naar vrijheid is onder het volk van Oost-Turkestan.

Beide republieken staan symbool voor de nationale onafhankelijkheid van ons vaderland Oost-Turkestan. De ervaringen, lessen en strijdbare geest die zij hebben achtergelaten, vormen een leidraad en inspiratiebron voor de onafhankelijkheidsbeweging die wij vandaag de dag voortzetten. Het is onze nationale en morele plicht om deze republieken te blijven herdenken en hun geest levend te houden.