Na een half uur Zomergasten rol je toch even van je stoel. Sigrid Kaag (64) had zomaar secretaris-generaal van de Verenigde Naties kunnen worden. Zo’n tien jaar geleden vroegen de Amerikanen Nederland om haar beschikbaar te stellen. Maar Nederland dong naar een zetel in de VN-Veiligheidsraad en liet het lopen.
Kaag werkte ruim twintig jaar bij de VN voordat ze in 2017 minister werd. Ze weet dus hoe beperkt de macht van de hoogste baas kan zijn. Verwacht niet te veel van de huidige secretaris-generaal Guterres, is haar boodschap. ‘De politieke macht ligt bij de lidstaten.’ Als die het laten afweten, ‘kun je als secretaris-generaal hoog en laag springen, maar dan kom je echt niet veel verder.’
Ook over de democratie maakt democraat Kaag zich weinig illusies. Na beelden van JD Vance op de Munich Security Conference en Carney op het World Economic Forum in Davos zegt ze: ‘De waardengemeenschap die wij zijn, staat zwaar onder druk.’ Wegkijken kan niet meer. ‘Je moet zeker niet de zwijgende meerderheid blijven.’
Kaag vertelt presentator Janine Abbring dat ze opgroeide in een flat in Zeist, met een grote vleugel midden in de kamer. Haar ouders letten scherp op het stem- en taalgebruik van Sigrid en haar zus. Later zou ze er als minister om worden bekritiseerd. Haar ouders waren er juist zeer tevreden over.
Zorgeloos was haar jeugd niet. Haar vader kampte met zware depressies en haar moeder kreeg een hersentumor. Bij de operatie verloor ze het zicht aan één oog, werd ze doof en raakte ze zwaar verlamd. De kinderen gingen tijdelijk naar pleeggezinnen.
Misschien koos Kaag juist daardoor al jong haar eigen ver-weg. Ze studeerde Arabische taal- en letterkunde in Utrecht, maar wilde meer: politicologie en economie erbij, met taal als middel. Daarvoor vertrok ze naar Caïro, in haar ogen een prachtige stad in de jaren tachtig. We zien een scène uit de Egyptische film The Yacoubian Building, waarin een arme jonge vrouw met een welgestelde heer praat over de grote sociale problemen van het leven in Egypte, terwijl ze dansen op muziek van Edith Piaf. Ook Kaag had in die tijd niet veel geld en was zich bewust van haar kwetsbare positie als vrouw in de Egyptische metropool.
‘O, je was dus vooral bezig met voorzichtig zijn’, zegt Abbring. ‘Ik dacht: misschien komen er nog spannende verhalen over het uitgaansleven.’ Die komen er wel degelijk. Abbring heeft uitgezocht in welke gelegenheden in de jaren tachtig tot diep in de nacht werd gedanst. En jawel: Kaag kwam er ook. Ze zong er zelfs Franse chansons, waar ze zo van hield. Het nachtleven in Caïro was geweldig, vertelt ze. Je reed zo naar de piramides, waar je toen nog makkelijk naartoe kon.
Op haar 31ste werkte Kaag als diplomaat voor Buitenlandse Zaken en ontmoette ze haar man, een Palestijnse tandarts en vredesactivist uit Jeruzalem. Hun volgende afspraakje was in Londen en ze besloot met hem te trouwen. Een lucide droom speelde daarbij een bijzondere rol: ze droomde dat ze naar Londen zou vertrekken en als een ander mens zou terugkomen. En zo gebeurde het.
Kaag vertelt dat ze haar hele leven al voorgevoelens en dromen heeft die uitkomen. Haar moeder en zus hebben dat zesde zintuig ook. Opvallend voor een vrouw die, verborgen achter een grote bril, zo rationeel en evenwichtig overkomt.
‘Het is prima als je oerconservatief wil zijn, maar geef dat dan toe’
Haar carrière is verbluffend. Ze onderhandelde met wereldleiders en terroristische organisaties, was ondersecretaris-generaal van de Verenigde Naties, is commissaris bij een Australisch mijnbouwbedrijf en geeft les in conflictonderhandelingen aan een Parijse universiteit. En dan is ze ook nog onbezoldigd en onafhankelijk lid van de adviesraad voor Gaza, die voortkomt uit een VN-resolutie. Wat die raad precies inhoudt, weet eigenlijk niemand. Trump-vertrouwelingen Jared Kushner en Steve Witkoff zitten erin, maar de raad is nog nooit bij elkaar gekomen.
Waarom zit Kaag er dan in? Als ze ook maar iets kan betekenen voor de Gazaanse bevolking, die in erbarmelijke omstandigheden probeert te overleven, bijvoorbeeld bij de toegang tot hulp en steun voor kinderen, doet ze dat. Tegelijkertijd laat ze doorschemeren dat er een moment kan komen waarop het voor haar klaar is.
Dan volgt een scène uit de film Caramel, over een schoonheidssalon in een christelijke wijk in Libanon. ‘Dit is ook het Midden-Oosten’, zegt Kaag. Een mozaïek van verschillende culturen en geloven, met ondanks de burgeroorlog een grote mate van tolerantie. Juist dat trof haar in de drie jaar dat ze in Libanon woonde.
Heel anders was haar terugkeer naar Nederland. Haar tijd als vicepremier en politiek leider van D66 werd een koude douche. ‘Nederland is kleiner geworden. Ik denk dat we, toen ik jonger was, toch een opener blik op de wereld hadden.’ Ze kreeg een stortvloed aan kritiek en beledigingen over zich heen en moest zelfs worden beveiligd als ze boodschappen deed bij de Albert Heijn om de hoek. Op een gegeven moment was het genoeg. ‘Weer een doelwit zijn in een tijdperk waarin de politieke gekte nog niet is uitgeraasd, waarom zou ik het doen? Ik had een heel politiek leven achter de rug, ik hoefde niets te bewijzen.’
Had ze heimwee naar een ander Nederland? ‘Misschien. We zijn veel kwijtgeraakt. Dat progressieve zelfbeeld dat we hebben, dat is er al lang niet meer. Het is prima als je oerconservatief wil zijn, maar geef dat dan toe.’
Deze zomer was Kaag weer in Libanon. Heimwee naar dat land dan? Ook niet. Heimwee vindt ze niet zo positief. ‘Daar moet je niet in verzanden, zeker niet op een bepaalde leeftijd.’
De avond eindigt met het prachtige Les cèdres, over Libanon en de beelden die je met je meedraagt, ook als je ver van huis bent. Een zanger en zangeres zingen het samen, begeleid door een trompettist. Een passend slot. Kaag toont deze avond haar grote kennis van en liefde voor de Arabische cultuur. Ze lijkt inderdaad niet meer helemaal te passen in het Nederland dat ze eerder op de avond beschreef. Drie uur lang neemt ze ons mee in een veel grotere wereld. En tilt ze ons een klein beetje op.
