Op YouTube en Instagram is het fenomeen al springlevend, en vanaf nu is het ook in het museum te zien: modest fashion. Het Stedelijk Museum in Schiedam laat deze maanden zien wat een verhullende kledingstijl allemaal kan betekenen. ‘Ook niet-religieuze vrouwen willen zelf bepalen wat ze van hun lichaam laten zien.’

‘Ik laat niet veel van mijn lichaam zien, maar ik ben ook geen hijabi. Ik zit een beetje ongemakkelijk in het midden,’ zegt Aqeelah Harron in de introductievideo van haar serie Cover, Girl, te zien op haar YouTube-kanaal Fashion Breed. ‘En ik weet dat zovelen van jullie dat ook hebben, want jullie e-mailen me er de hele tijd over.’

Van tips voor verschillende manieren om tulbanden of hoofddoeken op te knopen tot aanbevelingen van ‘modest webshops’: Aqeelah, zelf moslima, laat zien hoe je zowel modest als modieus door het leven kunt gaan. Video’s als die van haar laten zien dat bedekkende kleding lang niet meer onesthetisch hoeft te zijn. Oftewel: ‘Er is een andere manier dan eruitzien en je voelen als een zak aardappelen.’

Modest fashion is online ontzettend populair, en niet alleen onder moslima’s. Ook beperkt het zich niet alleen maar tot stijladviezen. Twee christelijke zusjes vertellen vrolijk wanneer en waarom ze verhullende kleding zijn gaan dragen, een andere vrouw refereert weer aan de regels die ze voor zichzelf heeft opgesteld in een blogpost.

De commentaren op video’s zijn doorgaans positief: de tips zijn behulpzaam en vrouwen herkennen zich in elkaar. Soms wijzen ze elkaar op slordigheden. Een te strakke jeanslegging roept kritiek op: ‘Je bent er nog niet helemaal.’

Online platformen genereren een gespreksruimte waarin ervaringen worden gedeeld en de grenzen van wat kan en mag worden opgezocht. In het Stedelijk Museum in Schiedam wordt deze gespreksruimte naar binnen gehaald. In de eerste zaal van de expositie Modest Fashion wordt onder andere het Instagramaccount van de Rotterdamse Meryem Slimani getoond.

‘Mijn moeder heeft mijn Instagram overgenomen en nu neem ik alleen nog maar foto’s van haar,’ staat er bovenaan haar profiel. De meeste posts zijn inderdaad van haar moeder, gekleed in items die weliswaar modest zijn, maar voornamelijk kleurrijk, stoer en met een vette knipoog. Zo draagt ze soms een Nike-hijab of petje, sneakers of juist chique schoentjes met paarse sokken erin.

Modest fashion is een mondiaal fenomeen. Werken en makers vanuit de hele wereld komen samen in deze expositie, vertelt Catrien Schreuder, hoofd tentoonstellingen en collectie. Sommige werken zijn afkomstig uit Dubai of de Verenigde Staten, maar ook Rotterdamse en Schiedamse kunstenaars krijgen hier een podium.

Het is groot geworden in Arabische landen en via de islamitische cultuur: de kern van modest fashion draait om zowel het uiten van religieuze voorkeuren als het geven van expressie aan individuele identiteit. Vooral dat laatste is belangrijk. ‘Ook niet-religieuze vrouwen willen zelf bepalen wat ze van hun lichaam laten zien. Keuzevrijheid is het sleutelwoord.’

Maar waarom zou een niet-religieuze vrouw geïnteresseerd zijn in modest fashion? Schreuder wijst op de items van het Amerikaanse modelabel The Row die in de eerst zaal van het museum hangen. De oprichters van het label, Mary-Kate en Ashley Olsen, hebben een grote rol gespeeld in de opkomst van modest fashion als markt. Zij kozen voor een verhullende kledingstijl om de vele commentaren die zij op hun lichaam kregen – en seksualisering van het lichaam in het algemeen – af te wijzen. Modest fashion heeft dus niet alleen maar met religie te maken: het gaat hier om een intercultureel fenomeen.

Vierde feministische golf

Rajae ell Mouhandiz is één van de curatoren. El Mouhandiz, zelf gekleed in een T-shirt met princess Leia van Star Wars en een jasje van Ralph Lauren, beschrijft zichzelf als ‘van de generatie die naar musea gaat, maar ook veel bezig is met wat er online gebeurt’. Modest fashion speelt zich dan ook vooral online af: overal in de wereld zijn kunstenaars bezig met een nieuwe beeldtaal die niet zozeer zichtbaar is via de gangbare media.

‘Videomakers en andere kunstenaars brengen lagen en kleuren aan die voorheen ondenkbaar waren,’ vertelt ze. ‘In de media wordt er vaak in categorieën gesproken, alsof er allerlei typen mensen zijn. In de realiteit is dat helemaal niet zo: er is veel meer fluïditeit. Op YouTube en Instagram gebeuren dingen die pas later op straat en in musea te zien zijn.’ Behalve nu dus even in Schiedam.

Een voorbeeld van zo’n fluïde identiteit is het verhaal van Britse influencer Dina Torkia. Zij blogde jarenlang over modest fashion, schreef er zelfs een boek over en bracht samen met luxe warenhuis Liberty London een hijab-lijn op de markt. Toen besloot ze haar hijab alleen nog maar te dragen wanneer ze daar zelf zin in had.

De kritiek die ze daar op kreeg was overweldigend. Zo zou ze zichzelf volgens sommigen geen moslima meer mogen noemen. Er werd gezegd dat ze naar de hel zou gaan en bovendien dat ze lelijk was zonder hijab en zich daarom maar beter niet meer op het internet kon vertonen. Maar veel van haar volgers steunen haar juist ook in haar keuzevrijheid. Voor vrouwen die ernaar streven hun eigen voorwaarden te bepalen is ze een groot voorbeeld.

‘Er is een andere manier dan eruitzien en je voelen als een zak aardappelen’

Volgens El Mouhandiz zitten we middenin een vierde feministische golf. Deze is begonnen in Azië en het Midden-Oosten en kenmerkt zich door het ongeorganiseerde karakter. Het gaat vooral om een non-binair denken: het gedachtegoed manifesteert zich veel meer als een spectrum waarbij individuele levenshoudingen naast elkaar kunnen bestaan. Het nieuwe feminisme is organisch en universeel, en stelt zich kritisch op naar religie en politiek.

‘Vrouwen hebben het over één ding. We should all be feminists,’ citeert El Mouhandiz de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie. Die tekst verscheen ook op een T-shirt van Dior, waarvan een exemplaar in het museum te zien is.

Verbindt modest fashion ook verschillende religies? In principe wel, zeggen El Mouhandiz en Schreuder, al ligt de nadruk toch wel meer op de verbinding tussen vrouwen. Als je het over modest fashion hebt, heb je het even alleen maar over kleding, en dan blijken er overeenkomsten te zijn tussen individuele voorkeuren. Modest fashion is bijvoorbeeld een hype in de Biblebelt, maar ook in de Joodse community, en ook weer onder seculieren, vertellen ze.

Want dat is het ook echt: een hype. Er wordt hier geen nieuwe norm gepresenteerd: er wordt vooral een trend getoond die internationaal en online levendig is.

Toch is culturele uitwisseling niets nieuws: in het Stedelijk Museum zijn ook voorbeelden te zien van de bedekkende kleding van verschillende culturen die met elkaar in aanraking kwamen via handelsroutes. ‘Wat je ziet is dat de betekenis van verhullende kleding constant verschuift,’ vertelt Schreuder. ‘In elke context betekent het weer iets anders.’ Vanaf de zestiende eeuw droegen Nederlandse vrouwen bijvoorbeeld vaak een ‘huik’: een verhullend kledingstuk dat veel op de boerka lijkt.

Twee kleine fotootjes aan het begin van de tweede zaal laten zien wat Schreuder en El Mouhandiz ‘grootmoeder fashion’ noemen. El Mouhandiz’ oma en de betovergrootmoeder van Alexandra van Dongen, één van de andere curatoren, dragen daar verhullende kledingstukken die lichaam en haar bedekken. ‘De betekenis zal voor deze vrouwen net anders zijn geweest. Dat roept juist weer een gesprek op.’

Het gaat altijd om de context

Uit mode kun je dingen afleiden die via andere kanalen minder zichtbaar zijn. Eén van de ruimtes van de expositie is gewijd aan ‘de universele vrouw’. In elke religie heb je vrouwelijke archetypes: Maria, Madonna, de moeder, de non, de hoer… De ideale, universele vrouw ziet er overal anders uit. Verschillende beelden van de vrouw lopen als een rode draad door de geschiedenis, en inspireren ook nog steeds makers die hier worden geëxposeerd.

‘Mode zegt veel over trends en wat er leeft,’ zegt El Mouhandiz. ‘Het geeft aan dat wat we te horen en te zien krijgen vanuit de politiek, de media of Hollywood, niet het complete plaatje is.’

Daarnaast is het natuurlijk ook gewoon big business. ‘We hebben een echte Chanel,’ vertelt El Mouhandiz. Coco Chanel was de eerste echte influencer op het gebied van mode. Als een van de eerste vrouwelijke ontwerpsters in haar tijd brak zij met het korset en de zware rok voor vrouwen, omdat zij ook gewoon moesten kunnen werken en ademen.

Is El Mouhandiz ook wel eens bang dat de commerciële kant van mode juist belemmerend is? ‘Nee. Je ziet dat moslima-influencers die hijablabels op de markt brachten met grote warenhuizen er nu soms ook voor kiezen hun hijab weer af te doen. Het is geen propaganda voor ze. Online blijven zij nu ook het debat aangaan. Je ziet dat jongeren zich erg bewust zijn van identiteit en de lading eromheen, dat ze weigeren in een hokje te stappen – of erin te blijven.’

‘Je lichaam moeten laten zien voor waardering is óók onderdrukking’

Een veelgehoorde kritiek op verhullende kleding is natuurlijk de onderdrukking die het zou impliceren. ‘Dat kan,’ zegt El Mouhandiz. ‘Dat laten we hier ook zien. Het gaat altijd om de context.’ Schreuder noemt de situatie in Iran als voorbeeld.

‘Daar is bedekkende kleding verplicht, en heeft het inderdaad met onderdrukking te maken. Wat je daar vervolgens ziet is dat vrouwen de grenzen ervan opzoeken door middel van bijvoorbeeld ironie, en daar vrijheid bij ervaren. Ook in de context van onderdrukking zie je dat vrouwen zich hun manier van kleden toe willen eigenen. Met deze tentoonstelling willen we vooral de één-op- één relatie tussen bedekking en onderdrukking nuanceren.’

Een Iraanse maker is bijvoorbeeld Newsha Tavakolian, fotografe voor the New York Times, le Monde en het fotoagentschap Magnum. Ze is getrouwd met de Nederlandse correspondent Thomas Erdbrink. Zij en haar man hebben op dit moment moeite om zich vrij te kunnen bewegen in Iran, vertelt El Mouhandiz.

In het Stedelijk wordt Tavakolians serie Listen tentoongesteld: een aantal imaginaire CD-covers. In Iran is het verboden voor vrouwen om te zingen of dansen in het openbaar. Kunstenaars worden hier veel gecensureerd. Op de foto’s staat Tavakolians zus, gekleed in de sobere, zwarte outfit die daar de norm is voor werkende vrouwen. Maar telkens voegt Tavakolian een onverwacht element aan de foto’s toe, dat kenbaar maakt dat voor haar de strijd nog niet gestreden is.

Aan het einde van de expositie zien we filmpjes van Iraanse vrouwen die stiekem dansen op straat en daarmee arrestatie riskeren, met de hashtag #dancingisnotacrime. Eén van de vrouwen die we zien shuffelen is daadwerkelijk opgepakt. Ook het werk van de Iraanse beeldend kunstenares Shirin Neshat hangt in deze ruimte. Na de Iraanse revolutie vluchtte zij naar de Verenigde Staten, waar ze vanuit ballingschap kunst is blijven maken over de onderdrukking van vrouwen.

‘Onderdrukking is iets wereldwijds,’ zegt El Mouhandiz, ‘en vrouwen die op zoek gaan naar de ruimte die ze kunnen innemen ook. Je lichaam moeten laten zien om gewaardeerd te worden is óók een vorm van onderdrukking. Het gaat erom dat je zelf beslist. Op je eigen voorwaarden.’

De tentoonstelling Modest Fashion zal nog tot 9 februari 2020 te zien zijn in het Stedelijk Museum in Schiedam.

Wat hebben Kuifje in Afrika, Oki en Doki bij de nikkers, Mein Kampf, de Bijbel en de Koran met elkaar gemeen? Ze worden allemaal tentoongesteld in een expositie over ‘foute’ boeken.

In het Huis van het Boek in Den Haag is de tentoonstelling Foute Boeken? te zien. Boeken die in hun tijd populair waren, maar tegenwoordig door ‘voortschrijdend inzicht’ als ‘foute’ boeken gezien kunnen worden – want antisemitisch, racistisch, kolonialistisch of seksistisch. Maar wat zijn ‘foute’ boeken? En wat doen we ermee? Moet Jip en Janneke van Annie M.G. Schmidt verboden worden?

De tentoonstelling Foute Boeken? opent met de vijf meest gelezen en tegelijkertijd meest verguisde boeken ter wereld: de Bijbel, de Koran, het Rode Boekje van Mao, Mein Kampf en The Origin of Species van Darwin. De tentoonstelling laat zien dat religie, politiek en ook wetenschap voor controverse zorgen. Vooral kinderboeken blijken ideologisch getint.

Nikkertjes

Het ontdekken en koloniseren van een wereld buiten Europa leidde in het Westen tot allerlei fantasieën over de dieren én de mensen die de westerlingen aantroffen in deze verre gebieden. Naakte Afrikaanse vrouwen werden vrijelijk – en soms zelfs in pose – gefotografeerd. Aan de naaktheid van de mensen verbonden westerlingen veelal het idee van seksuele ongeremdheid.

Ideeën als deze mondden uit in pseudowetenschappelijke theorieën over de hoge (westerse) en lage (niet-westerse) beschaving en over het Arische ras. Het idee was dat het ‘Afrikaanse ras’ nog lang niet beschaafd was. Kinderboeken getuigden van dit denkpatroon.

In Twee vroolijke nikkertjes, Vijf nikkertjes op avontuur of Joko, het luie negerjongetje maken de ‘zwartjes’ steeds fouten, leren niets en werken zich telkens in de nesten. Het witte kind moet het zwarte kind telkens redden. Deze insteek maakte de kinderboekjes populair. Illustratoren leefden zich evenzo uit en verzonnen de Afrikaan als dansende kannibaal rond de kookpot met blank mensenvlees. ‘Blanke mensen smaken fijn’, zegt het opperhoofd in Oki en Doki bij de nikkers.

Zendingsdrift

Die ‘domme zwartjes’ konden misschien eeuwig gered worden door het christendom. Tijdens de koloniale periode togen missionarissen en zendelingen naar Afrika om de ‘heidense wilde’ te bekeren.

Deze zendingsdrift leidde tot een hausse aan jeugdboeken die op de zondagscholen werden verspreid. De witte jongeren leerden hierin hoe de ‘wilden’ bekeerd raakten en nette burgers werden. ‘Racisme werd de hoop voor een betere toekomst’, valt te lezen in de begeleidende tekst bij de vitrines.

Niet alleen de gekoloniseerden moesten bekeerd worden, ook de joden. De boekjes die over deze jodenbekering verhalen hebben veelal een antisemitische strekking, ontdekte Ewoud Sanders, (taal)historicus en NRC-journalist. De boekjes volgen een bepaald stramien: het bekeerde joodse kind krijgt te maken met geweld en verstoting, houdt toch vol en wordt een gelukkig mens.

Het boek De zoektocht van Lea Rachel van M.H. Karels-Meeuse staat vol stereotyperingen over joden, zag Sanders. Dit bracht hem ertoe om, gesteund door het CIDI, te protesteren tegen de uitgave ervan. Uitgeverij Den Hertog ging overstag en stopte in 2017 de publicatie.

Toch is Sanders in principe tegen het verbieden van boeken, zelfs van Mein Kampf. ‘Als er een boek is dat zo slecht en beledigend is, kun je naar de rechter stappen, hoewel dat moeilijk wordt omdat je vrijheid van meningsuiting hebt en die is buitengewoon belangrijk.’

Mein Kampf is nog steeds verboden in Nederland. Wat Sanders betreft kan het gewoon verschijnen, maar dan wel met annotaties zoals in Duitsland is gebeurd. De historicus maakt onderscheid tussen fictie en non-fictieboeken. In non-fictie is het devies: niet schrappen, maar uitleggen.

Het woord ‘neger’ zou hij bijvoorbeeld niet uit het Van Dale woordenboek willen schrappen, maar er moet wel een uitleg staan dat het woord een negatieve connotatie heeft en dat je het daarom niet meer gebruikt. Sanders: ‘Je moet een geschiedenis van stereotypering en uitsluiting niet weg willen schrappen. Dan pleeg je geschiedvervalsing.’

Van Jip en Janneke tot oom Tom

Als het om fictieboeken gaat, is Sanders wat flexibeler. Tekstuele veranderingen zijn toegestaan en Jip en Janneke zou daar wel voor in aanmerking kunnen komen, vindt Sanders, vanwege de stereotiepe rolverdeling tussen man en vrouw. ‘Jip doet stoere dingen en moeder maakt schoon en wast. Zo wil ik dat niet aan mijn kleinkinderen voorlezen.’

Sanders is strenger wanneer het om jeugdboeken gaat. Jeugdboeken blijken vaak drager van ideologische ideeën. ‘Ik vind het schadelijk om kinderen onjuiste denkbeelden voor te schotelen over andere geloven of culturen. Als je opgevoed wordt met boeken als Tien kleine negertjes of met die waarin stereotyperingen of foute denkbeelden over mensen met een huidskleur worden verteld, dan krijg je als kind rare ideeën. Die gaan in je hoofd zitten en om die eruit te krijgen wordt moeilijk.’

Zelf heeft Sanders als tiener met veel plezier Kuifje in Afrika gelezen, maar als hij het stripboek nu terugleest, dan krijgt hij daar een onaangenaam gevoel bij door de vele stereotyperingen die erin staan. ‘Die kriebels die je daarbij krijgt maken juist duidelijk hoe anders we daarover zijn gaan denken.’

Zo’n onaangenaam gevoel bekroop ook Afro-Amerikanen in de jaren zestig toen ze De negerhut van oom Tom (1852) van Harriet Beecher Stowe lazen. Zij schreef dit boek om de slavernij aan de kaak te stellen, wat uiteindelijk ook lukte. Maar ‘uncle Tom’ wordt inmiddels als scheldwoord onder Afro-Amerikanen gebruikt om iemand te duiden die ‘naar de pijpen van de witten danst’.

Beecher Stowe beschrijft in haar boek oom Tom als iemand die zijn slavenlot in alle nederigheid en dankbaarheid draagt tegenover zijn witte baas. Zo werd een goed boek ook een fout boek.

‘Een geschiedenis van stereotypering en uitsluiting schrappen is geschiedvervalsing’

Radicale boeken?

De islam is vertegenwoordigd in de tentoonstelling met boeken van de moslimgeleerde Ibn Taymiyya (1263-1328) en de salafist Bilal Philips (1946). Joas Wagemakers van de afdeling Islamitische en Arabische studies aan de Universiteit Utrecht, die de begeleidende teksten voor dit deel van de tentoonstelling controleerde, laat zich genuanceerd uit over deze boeken.

‘De keuze van de islamitische boeken op de tentoonstelling vond ik interessant omdat sommige teksten, in het bijzonder die van Ibn Taymiyya, op zeer diverse manieren worden geïnterpreteerd. Het is waar dat radicale islamisten vaak Ibn Taymiyya aanhalen om hun eigen betoog kracht bij te zetten, maar er zijn ook heel veel moslims die hier heel anders over denken en ook geïnspireerd zijn door hem en zijn werk. Zijn werk kan met recht controversieel genoemd worden, maar het is belangrijk om te onthouden dat de radicale interpretatie van zijn werk niet de enige is.’

De boeken van Taymiyya en Bilal Philips waren aanvankelijk te krijgen in de gevangenisbibliotheek op de terroristenafdeling in Vught, maar werden in de ban gedaan als niet bijdragend aan het de-radicaliseringsproces van de gevangenen. Wagemakers waagt zich niet aan een uitspraak of het verbod terecht is.

‘Dat is een kwestie van meningen en daar laat ik mij liever niet over uit. Wel is het goed om te weten dat Ibn Taymiyya een geleerde was die op veel verschillende geleerden invloed heeft gehad, terwijl Bilal Philips die invloed veel minder heeft.’

De verschillende interpretaties van de werken waren mogelijk de reden dat de boeken aanvankelijk waren toegelaten in de gevangenis, denkt Wagemakers: ‘zuiver’ in de leer, maar in potentie ook tegen radicale oplossingen.

‘Pillow talk’

Interessant zijn fictieboeken die zich schuldig maken aan racisme, antisemitisme of seksisme. Verbeelding moet je niet censureren, is de teneur. Wat te doen met boeken van Jan Wolkers, waarin vrouwen vaak als seksueel object worden benaderd (‘Ik naaide de ene meid na de andere’)? Zijn beroemde boek Turks fruit staat in een vitrine met een alinea die er qua seksisme niet om liegt.

Moeten we de populaire Bouquetreeks verbieden? In deze boeken worden vrouwen vaak met geweld ‘genomen’ (‘Je vraagt erom, meisje’) en zij geven zich na aanvankelijk tegensputteren gepassioneerd over (‘Tara vocht lichamelijk en mentaal maar moest het opgeven: hij was haar volledig de baas in al zijn arrogantie en vastbeslotenheid’).

In een tijd van #metoo-discussies en een Amerikaanse president die zijn pillow talk reduceert tot één handeling – ‘Grab them by their pussy’ – wordt met extra aandacht gekeken naar de positie van de vrouw in de maatschappij. Het reduceren van de vrouw tot lustobject is daarbij een steen des aanstoots.

Sanders ziet het aanpassen van fictieboeken als een vorm van beschaving. ‘Ik had bij het woord ‘neger’ nooit een ongemakkelijk gevoel, maar inmiddels heb ik dat wel. Omdat ik van anderen heb gehoord dat ze daar aanstoot aan nemen. Ik vind het een vorm van beschaving om dan te zeggen: ik ga dat woord niet meer gebruiken. Maar er is geen gouden regel voor wat wel of niet veranderd kan worden. De grens ligt bij stereotypering.’

De vraag is welke nieuwe boeken achteraf ‘fout’ blijken te zijn. Barbecue-boeken, zo voorspelt Ben Sliggers, gastconservator van de tentoonstelling.

‘Die kriebels die je krijgt bij ‘Kuifje in Afrika’  maken duidelijk hoe anders we nu denken’

Een gemiste kans is het ontbreken van aandacht voor hedendaagse stereotyperingen van groepen in Nederland zoals moslims. De tentoonstelling beperkt zich, conform de tijdgeest, tot de radicale vorm van de islam. Terwijl er genoeg publicaties verschijnen waarin moslims als achterlijk en terroristisch worden afgeschilderd en net als joden vroeger gezien worden als een vijfde colonne in de samenleving. Het is geen toeval dat moslims in politieke prenten vaak een haakneus krijgen.

Een controversieel boek dat niet wordt tentoongesteld is de dystopische roman Soumission (2015) van Michel Houellebecq, waarin de politieke islam de macht in Frankrijk overneemt. Veel moslims ervaren dit boek als stigmatiserend. Dat geldt ook voor Tegen de islamisering van onze cultuur (1997) van wijlen Pim Fortuyn. Ze hadden goed bij de tentoonstelling gepast.

De tentoonstelling Foute Boeken? is tot en met 1 maart 2020 te zien in het Huis van het Boek in Den Haag.