De voorzitter van de National Union of Students (NUS) in Groot-Brittannië heeft geweigerd om op een conferentie van de Conservatieve Partij in Manchester te spreken. De reden: ‘verontrustende islamofobie’.
NUS-voorzitter Zamzam Ibrahim zou tijdens twee sessies op de conferentie het woord voeren, maar heeft uiteindelijk besloten zich terug te trekken. Van twitteraars vernam ze dat de conferentie veelal draaide om de definitie van het begrip ‘islamofobie’, stelt ze.
Critici van het begrip zijn van mening dat de term ‘islamofobie’ moslimhaat en kritiek op de islam op één hoop gooit, met als doel critici van de islam monddood te maken. Ze zijn bang dat als het Britse parlement een al te brede definitie van ‘islamofobie’ gaat hanteren de vrijheid van meningsuiting in gevaar komt.
Ibrahim ziet dit anders. Volgens haar ontkent de Conservatieve Partij dat moslims dagelijks met vooroordelen en haat te maken krijgen. Ook zou er tijdens een paneldiscussie op dat congres ‘zeer verontrustende en openlijke islamofobie’ hebben plaatsgevonden.
Tijdens de paneldiscussie Challenging ‘islamophobia’ zei schrijver Trevor Phillips dat hij ooit eens was genomineerd voor de ‘Islamofoob van het jaar’-award. Mensenrechtenactivist Peter Tatchell antwoordde ironisch dat hij jaloers was. Ibrahim zag op Twitter dat hierover ophef was en voor haar was dat de druppel: ze besloot op het laatste moment om weg te blijven.
Als voorzitter van de NUS en als moslima kon ze niet met een goed geweten deelnemen aan zo’n conferentie, verklaarde Ibrahim. In reactie op alle ophef stelt Tatchell dat hij en de andere panelleden moslimhaat niet hebben verdedigd, maar zich zorgen maken over een al te brede definitie van het begrip ‘islamofobie’.
VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR heeft een rapport over de situatie van de Rohingya-moslims gepubliceerd. Daarin stelt zij dat veel Rohingya-moslims overlijden bij hun vlucht uit Myanmar.
Uit het rapport blijkt dat van elke 69 Rohingya die Myanmar nu ontvluchten via de zee er één omkomt of vermist raakt op zee. Die route op zee is dodelijker geworden dan in de periode 2013-2015. Toen kwamen, als gevolg van verscheidene conflicten in de Zuid-Aziatische regio, één op 81 vluchtelingen op zee om.
De zee zorgt nu voor de meeste doden onder Rohingya-vluchtelingen. In de voorgaande jaren waren mensensmokkelaars nog verantwoordelijk voor de meeste doden. Rohingya sterven als gevolg van molestaties, kogelwonden, honger en dorst. Daarnaast lopen Rohingya-vrouwen en meisjes een verhoogd risico op seksuele uitbuiting door mensensmokkelaars.
Volgens het rapport blijven Rohingya-moslims Myanmar ontvluchten zolang de achterliggende oorzaken van de crisis niet zijn opgelost. De VN roept de landen in de regio op voor veiligere vluchtroutes te zorgen, zodat er minder mensen omkomen.
Sinds augustus 2017 zijn meer dan 740.000 Rohingya Myanmar ontvlucht, vanwege het geweld dat eerder al door de VN als genocidaal werd aangemerkt. Myanmar is een overwegend boeddhistisch land, de Rohingya zijn moslim.
De Griekse regering wil duizenden vluchtelingen terugsturen naar Turkije. Ze komt met dit plan na een dodelijke brand die uitbrak in een overvol vluchtelingenkamp op het Griekse eiland Lesbos. Een vrouw kwam daarbij om, zeventien mensen raakten gewond.
Voor het einde van 2020 zouden tienduizend vluchtelingen naar Turkije moeten worden teruggestuurd, om op die manier de druk op overvolle vluchtelingenkampen te verzachten. Een belangrijke beleidsverandering van de nieuwe conservatieve premier Kyriakos Mitsotakis, die blijkbaar van de harde lijn is.
Onder het linkse Syriza, tot voor kort aan de macht in Griekenland, werden er 1.805 vluchtelingen teruggestuurd in een periode van vijf jaar. Mitsotakis wil ook dat de marine meer gaat patrouilleren in de Egeïsche Zee en de centra sluiten voor uitgeprocedeerde asielzoekers.
NGO’s zijn het niet met Griekenland eens. De oplossing ligt bij de EU, niet bij Turkije, zeggen zij. De EU-landen zouden moeten meer vluchtelingen opnemen. ‘Mensen die in Griekenland arriveren moeten naar veilige plekken over heel de EU worden verplaatst, niet worden gepropt in gevaarlijke plaatsen waar hun leven in gevaar is’, stelt Oxfam Novib.
De dissidente journaliste Hajar Raissouni is tot een jaar gevangenisstraf veroordeeld omdat ze een abortus en seks voor het huwelijk zou hebben gepleegd. In Marokko zijn beide praktijken strafbaar.Raissouni ontkent en zegt dat het proces politiek gemotiveerd is.
Raissouni werd een maand geleden opgepakt nadat ze een gynaecologische kliniek in de hoofdstad Rabat had verlaten. Volgens haar advocaat moest ze naar het ziekenhuis vanwege een interne bloeding. De aanklager geloofde dit niet en beschuldigde Raissouni, die ongetrouwd is, van abortus en seks voor het huwelijk.
De aanklager verklaart dat de detentie van Raissouni niets te maken heeft met haar werk als journalist. De advocaat van Raissouni stelt echter dat ze is opgepakt vanwege haar werk voor Akhbar al Yaoum, een Arabisch dagblad dat al langer op slechte voet staat met het regime. Raissouni zou zijn opgepakt voor een misdaad die ze niet heeft gepleegd.
Raissouni vertelde tijdens de rechtszaak dat ze tijdens het politieverhoor vragen kreeg over haar familie – waaronder ook haar oom die als columnist bij een krant werkt – en over haar eigen journalistieke publicaties. Daarnaast zou het medische onderzoek waaraan ze werd onderworpen een vernedering zijn die feitelijk op marteling zou neerkomen. Raissouni gaat tegen haar veroordeling in hoger beroep.
Taoufik Bouachrine, de eigenaar van Raissouni’s krant Akhbar al Yaoum, werd in november tot twaalf jaar gevangenisstraf veroordeeld omdat hij zich schuldig zou hebben gemaakt aan seksuele misdrijven op de redactie.
Akhbar al Yaoum wordt beschouwd als één van de weinige kranten die zich kritisch opstelt richting de Marokkaanse overheid. Ook is de krant gelieerd aan de islamistische beweging binnen Marokko.
Er gaan dan ook stemmen op dat de Marokkaanse overheid via het oppakken van Bouachrine en Raissouni de islamisten een loer wil draaien. De islamistische partij PJD won bij de laatste verkiezingen in 2016 en wordt sindsdien als een bedreiging gezien voor de relatief tolerante staatsislam die koning Mohammed VI voorstaat.
Dat Hajar Raissouni het nichtje is van geestelijke en PJD-ideoloog Ahmed Raissouni, speelt in deze theorie een belangrijke rol. Iemand uit zo’n vooraanstaande strenggelovige familie die zulk ‘onzedig gedrag’ tentoonspreidt – de overheid zou hiermee een vermeende hypocrisie willen blootleggen.
Migrantenouderen hebben vaker last van eenzaamheid, taalproblemen en onwetendheid, maar wie bekommert zich om hen? De Turks-Nederlandse Fatos Ipek, die zag dat haar eigen vader in de zorg tegen extra problemen aanliep, heeft de stichting Oudere Migranten aan Zet (OMAZ) opgericht. ‘Ik kom niet alleen voor de huidige generatie oudere migranten op. Ik ben ook de oudere van de toekomst.’
Fatos Ipek kwam op driejarige leeftijd vanuit de Turkse stad Izmir naar Roosendaal en groeide op tussen twee culturen. Ze was het enige meisje in het gezin, maar net als haar broers mocht ze een opleiding volgen. Het werd Europese studies aan de Haagse Hogeschool. Daar heeft haar moeder voor gevochten, vertelt ze.
‘Mijn moeder betaalde mijn huur van haar uitkering. Ik heb geen cent studieschuld, ook omdat ik in mijn studententijd heb gewerkt. Mijn ouders waren ontzettend trots op hun kinderen, welke opleiding ze ook voltooiden. Als het maar geen zwaar werk was. ‘Een diploma is als een gouden armband,’ werd er bij ons thuis gezegd.’
Aan de andere kant had haar moeder iets onderdanigs. ‘Als ik met haar meeging naar de dokter, dan mocht ik geen vragen stellen. Zoiets deed je niet. Je liet de dokter aan het woord zonder tegenspraak of onderbreking. Mijn moeder cijferde zichzelf weg. Haar gezin was nummer één.’
Toen Ipek ging trouwen, maakte ze een uitzondering. In Roosendaal zat een chique winkelpassage. Daar had ze een jurk gekocht en schoenen bij Gabor. Ze moest er mooi uitzien op de bruiloft van haar enige dochter. ‘Mijn moeder heeft tien jaar tegen kanker gevochten en stierf toen ze 53 jaar was als eerste moslima in een christelijk hospice.’
Van thuis kreeg Ipek mee dat ze zorgzaam en sober moest zijn. Haar man dacht daar anders over. ‘Eigenlijk begon ik pas te leven nadat ik getrouwd was. Ik kon bepaalde dingen eindelijk loslaten of doen. In Nederland kom je er niet als je je onderdanig opstelt. Ik wil meedoen op gelijkwaardige basis, zoals ik ben.’
‘Mijn vader zat op een open afdeling en is er een keer vandoor gegaan’
Mantelzorg, een beladen onderwerp
De generatie van de vader van Ipek is de eerste generatie die in de zorg terecht is gekomen in plaats van door hun kinderen verzorgd te worden. Het is niet in alle culturen en vooral niet in alle gezinnen een uitgemaakte zaak dat iemand die zorg nodig heeft naar een verpleegtehuis gaat.
‘Dit is vaak een zeer beladen onderwerp’, vertelt Ipek. ‘Ik ken het verhaal van een Turkse vrouw die de zorg voor één van haar ouders niet mee aankon. Na veel aarzelen was er toch sprake van een verpleegtehuis. Haar broer wil geen contact meer met haar, zo boos is hij dat zijn zus voor deze optie koos.’
Ipek kent gevallen waarbij het wel mogelijk is om mantelzorg vol te houden omdat er meerdere familieleden bij betrokken zijn. Ze geeft een voorbeeld: ‘Een lieve Marokkaanse dementerende moeder met zeven kinderen en de nodige kleinkinderen. Oma is nooit alleen. Zulke dingen zijn echter niet altijd te organiseren. Als je een baan hebt, een gezin én mantelzorger bent, dan kan dit onuitvoerbaar zijn.’ En de acceptatie hiervan is beslist niet bij alle migranten aanwezig, stelt ze. ‘Er is vooral druk op vrouwen.’
Eigen situatie
Ipeks eigen vader heeft Alzheimer en kon niet meer thuis blijven. Door haar werk, maar ook door haar eigen ervaringen merkte ze dat veel zorginstellingen helemaal niet klaar zijn voor ouderen uit andere culturen.
‘Mijn vader woonde eerst in een Turks verzorgingstehuis. Natuurlijk had dit voordelen. Het personeel was merendeels Turks, maar ze hadden beperkt verstand van dementie. Mijn vader zat op een open afdeling en is er een keer vandoor gegaan. Het is goed afgelopen, dat wel. Uiteindelijk is hij door een jong stel opgevangen en werd hij door de politie teruggebracht. Zelf vond hij het een prachtig avontuur, maar ik ben ontzettend bang geweest. Inmiddels verblijft hij in een zorginstelling vlakbij mijn huis. Het is voor mij het belangrijkste dat ik snel bij hem ben en hem vaak kan bezoeken.’
Bij anderstaligen zakt de tweede taal, die ze vaak op wat oudere leeftijd hebben geleerd, bijna helemaal weg. Zo ook bij Ipeks vader: hij is zijn Nederlands vergeten. Het personeel spreekt geen Turks. Daar komt bij dat bij Turkse ouderen dementie twee keer zo hard gaat als gevolg van eenzaamheid.
‘De verzorgers doen hun best, hoor’, zegt Ipek daarover. ‘Ze hebben een overzicht gemaakt met plaatjes van bepaalde handelingen, zoals wassen of eten. De Turkse woorden staan er fonetisch bij en ze hebben een paar woordjes Turks geleerd. Ze weten ook wat zijn aanspreektitel is: amca oftewel ‘oom’ in plaats van mijnheer Demir.’
Fatos Ipek samen met haar vader (Foto: Fatos Ipek)
Soms blijft het schuren, vertelt Ipek. ‘Mijn vader vindt het, net als veel mannen uit andere culturen, erg moeilijk om door vrouwen gewassen te worden. Hij voelt zich onbegrepen en ongemakkelijk, waardoor hij vaak gefrustreerd en agressief doet.’
Iets anders waar Ipek moeite mee heeft is de houding van de zorg ten opzichte van normen en waarden van haar vader. Ipek zag dat haar vader soep at met stukjes spek. Als moslim eet hij dat niet.
‘‘Ach, hij proeft dat toch niet meer,’ krijg ik dan te horen. ‘Daar gaat het niet om. Hij zou het nooit hebben willen eten. Van deze discussie ben ik zo moe, ik probeer het van me af te laten glijden. Ik richt mijn pijlen op zaken die ik belangrijker vind voor hem.’
Stichting OMAZ
Dit soort ervaringen deden haar inzien dat migrantenouderen vaak andere behoeften en inzichten dan autochtone ouderen hebben. ‘Wat mij ook ergert, is dat er al jaren óver migrantenouderen wordt gesproken en niet mét hen.’ Heel vaak hoort ze de kreet ‘We kunnen ze niet vinden’. Maar daar gelooft ze niets van.
‘Hoezo, we kunnen ze niet vinden? Het is wat lastiger omdat laaggeletterdheid vaak een rol speelt. Bovendien is lang niet iedere migrant aangesloten bij een zelforganisatie en het is een misvatting dat iedere oudere naar de moskee gaat. Verder leven veel migranten anders. Hun leven draait om hun kinderen en eventuele kleinkinderen. Hobby’s hebben ze meestal niet.’
‘Door een slechte beheersing van de Nederlandse taal weten migrantenouderen vaak niet van speciale uitjes voor ouderen. Bovendien zijn die uitstapjes niet altijd hun smaak’, vervolgt Ipek. ‘Wat heb je nu aan een Nederlandstalige toneelvoorstelling als je die taal niet of niet meer beheerst? En ga je op stap met mensen die je bijna niet kunt verstaan?’
Alleen al in Ipeks thuisbasis Den Haag wonen ongeveer 73.300 mensen van 65 jaar en ouder, waarvan bijna 21.000 een migratieachtergrond hebben. De drie belangrijkste niet-autochtone bevolkingsgroepen zijn Turkse, Marokkaanse en Surinaamse Nederlanders.
‘Ondanks dat Den Haag een ‘Age Friendly City’ is, zijn er een heleboel migrantenouderen die door taalproblemen weinig tot geen toegang hebben tot de stedelijke ondersteuningsmogelijkheden. Dit maakt hen onzichtbaar.’
Verhalen optekenen
Het zette Ipek vorig jaar aan tot het oprichten van het Stichting Oudere Migranten aan Zet (OMAZ), dat voor de belangen van migrantenouderen wil opkomen. Ze wil eerst op basis van groepsgesprekken en interviews met Turkse en Arabische ouderen in kaart brengen wat de wensen van migrantenouderen zijn. Ook wil ze bijeenkomsten organiseren en de positie van migrantenouderen agenderen en aanjagen.
‘Ik wil een brug slaan tussen ouderen en beleidsmakers, wetenschappers, zorgprofessionals en politici. Ik ben een luis in de pels en ik houd ze bij de les. Het is eigenlijk al vijf over twaalf. Laatst gaf ik een lezing voor zorgprofessionals. ‘Wat ga je vanavond al anders doen?’ vroeg ik aan de aanwezigen. Eén van hen zei dat er niets ging veranderen, want de directie moest er eerst mee instemmen.’
Vaak wil het verzorgend personeel wel meewerken, maar de leidinggevenden of directieleden niet. ‘Vorige week was ik voor een lezing in Brussel, een district waar 811 verzorgingstehuizen zijn. Er hadden er drie gereageerd om mee te doen aan een project.’
‘Er wordt al jaren óver migrantenouderen gesproken en niet mét hen’
Nog veel te doen
Af en toe verbaast zelfs Ipek zich nog. Ze vertelde een oudere Turkse dame dat er ergens in Den Haag een leuke activiteit was. De dame vroeg hoe ze daar kwam. Geen enkel punt, antwoordde Ipek: de bus stopt er voor de deur.
‘Toen bleek dat ze nog nooit in de bus had gezeten. Als ze ergens naartoe moest, dan reden haar zoons haar. Meer dan veertig jaar in Nederland wonen en niet weten hoe je met de bus of tram moet reizen… Misschien ga ik een keer met een groep ouderen naar de Haagse Tram Maatschappij om hen in hun eigen taal bij een kop koffie uit te leggen hoe je met de bus moet reizen en hoe het buslijnennetwerk in elkaar steekt.’
Het is duidelijk dat Ipek de ouderen niet wil pamperen, maar waar mogelijk zelfstandiger wil maken. Ze geeft toe dat vooral eenzame migrantenouderen lastig te vinden zijn, ook vanwege hun isolement als gevolg van ziekte, taalproblemen, analfabetisme of mantelzorg. Maar dat is voor haar geen reden om niet strijdbaar te blijven. ‘Het moet beter en het kan beter. Eens kijken of we deze eenzame ouderen kunnen vinden via hun kinderen.’
Sinds kort werkt Ipek acht uur per week bij de Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen (ANBO). Ze is trots dat ze vanuit een landelijke organisatie de belangen van migrantenouderen gaat behartigen en met projecten deze ouderen kan empoweren en hun participatie kan bevorderen. Ipek is bij de ANBO terecht gekomen omdat deze organisatie meer migrantenouderen wil bereiken. Dat is tot nu toe niet gelukt. De aanwezigheid van Ipek brengt daar hopelijk verandering in. Aan haar tomeloze energie zal het niet liggen.
Hoewel de Baltische staten sinds de val van de Sovjet-Unie nu bijna dertig jaar onafhankelijk zijn, zijn veel inwoners nog huiverig voor de grote Russische buurman – en de bezetting van de Krim in 2014 hielp bepaald niet mee.
Door de eeuwen heen hebben zich verschillende groepen Russisch sprekende minderheden in de Baltische staten gevestigd. Er zijn tijdens de Koude Oorlog, waarin de Baltische staten geannexeerd waren door de Sovjet-Unie, ook veel Russen naar de Baltische Staten gehaald. Velen van hen hebben nog geen nationaal Litouws, Lets of Ests paspoort.
Evelina (28) is werkzaam bij een postorderbedrijf en woont in Vilnius, de hoofdstad in Litouwen, in één van de buitenwijken waar ook veel Russisch sprekende mensen wonen. In Litouwen ligt het percentage Russen rond de vijf procent van de totale bevolking, 140.000 inwoners. Als we in haar wijk rondlopen wordt ze in het Russisch aangesproken. Of ze een vuurtje heeft. Ze antwoordt in het Litouws – en een beetje gepikeerd – dat ze die niet heeft.
‘Iedereen spreekt me hier in het Russisch aan. Ik snap het niet: ze wonen in Litouwen, maar spreken alleen maar Russisch. Ze denken dat ik ook Russisch ben, omdat ik hier woon.’ Toch vindt Evelina Rusland een mooi land. Ze is er een paar keer op vakantie geweest, onder andere naar St. Petersburg en Moskou. Maar de mooiste ervaring was met haar vader, vertelt ze.
‘We gingen een oude Russische liefde van hem opzoeken, die hij in zijn tijd in het leger in Moskou had ontmoet. We stonden ineens voor haar deur. Haar reactie was zo leuk: ze was heel erg verrast en herkende hem meteen, maar voelde zich tegelijkertijd ook een beetje ongemakkelijk. ‘Wat moet ik mijn man vertellen?’ zei ze. Toch zijn we uitgenodigd voor koffie en wat eten. Het was heel gezellig en bijzonder om mee te maken.’
Evelina kent niet zoveel Russen, maar op haar werk en in haar buurt hoort ze heel veel mensen Russisch praten, vertelt ze. ‘Ik vind dat Russen hier goed geïntegreerd zijn en veel mogelijkheden hebben, maar ik heb het idee dat ze bang zijn hun identiteit te verliezen en daarom misschien niet beter kunnen – of willen – integreren.’
Foto: Evelina
Dalia Grybauskaite was vanaf 2009 tot twee maanden terug de president van Litouwen en een uitgesproken criticus van Rusland. Zij bekritiseerde de afhankelijkheid van Litouwen van Russisch gas. Ook heeft ze de bezetting van Rusland in de Krim in 2014 sterk veroordeeld en waarschuwde ze vorig jaar nog voor een toekomstige Russische invasie in Litouwen. Dit viel niet bij alle Litouwers in de smaak. Ook Evelina vind deze retoriek wat overdreven.
‘Ze doet alsof we worden aangevallen door Rusland.’ Trots laat Evelina een grote orthodoxe kerk zien in haar wijk in Vilnius. ‘Deze kerk zit altijd vol tijdens de diensten.’ Eromheen staan overal auto’s met een Russisch kenteken.
Letland is de Baltische staat met relatief gezien de meeste Russen: 34 procent, bijna een miljoen Russisch sprekende inwoners. Er zijn Russische campings, wijken en winkeltjes. Sanita (40), werkzaam bij een non-gouvernementele organisatie uit Saulkrasti, heeft zelf Russen in haar vriendenkring en is genuanceerd over de aanwezigheid van de Russische gemeenschap.
‘Russen houden minder rekening met anderen’
‘Het ligt er heel erg aan wie je spreekt. Ik spreek zelf Russisch, ik heb geen problemen. Maar er zijn mensen die hun aanwezigheid in Letland niet kunnen waarderen.’ Toch heersen er stereotyperingen. Als er wordt gepraat over onbeschofte, veel te luide campinggasten, antwoordt Sanita: ‘Dat waren vast Russen. Die houden minder rekening met anderen. Letten zouden dat nooit doen.’
Maris (38) is freelance vertaler uit de Letse hoofdstad Riga. Hij heeft Russisch sprekende vrienden en in zijn woonwijk is ongeveer de helft Russisch. In zijn appartementencomplex wonen vooral vrouwen van in de zeventig.
‘De oudere Russisch sprekende inwoners zijn de zogenaamde ‘aliens’, dat is een zeer algemene vertaling voor mensen zonder burgerschap. Zij kunnen dus ook niet stemmen. Ze zouden kunnen naturaliseren door de taal te leren en de examens succesvol te behalen, maar de meesten zullen dat nooit doen. In theorie zijn we een Lets sprekend land, maar in de realiteit zijn er twee verschillende gemeenschappen.’
Foto: Maris
Mensen die na 1991 zijn geboren krijgen automatisch de Letse nationaliteit. De rest moet simpelweg de taal leren en slagen voor de examens, stelt Maris. Al is identiteit ook een groot deel van het probleem. ‘Als ik het even heel erg simplificeer, dan zijn Russen in de Sovjet-periode naar de Baltische staten gelokt met de belofte van werk en een huis, maar toen de Sovjet-Unie uiteen viel bleven ze met niets achter. Ze konden niet zo makkelijk terug en ze waren hier ook niet welkom. Russen uit Rusland behandelen hen als ‘Pribalti’, – Russische Balten – ook vanwege het accent.’
Maris vertelt dat de oudere generatie Russen weliswaar hier zal sterven, maar dat de jongere Russen vaak naar het buitenland vertrekken. ‘Maar we hebben nog steeds Russische kinderopvang. Vaak leren ze daarnaast ook Lets, ook vanwege gemengde families. Het falende integratieverhaal gaat meestal over de oudere generatie.’
‘Als Rusland nu Estland zou binnenvallen, dan is de vraag of de EU ook maar íets gaat doen’
In elk van de Baltische Staten zijn oude gevangenissen en martelkelders van de KGB veranderd in musea. Ook in Tallinn, de hoofdstad van Estland, wordt veel aandacht gewijd aan de donkere perioden van de Sovjet-overheersing. Zo is de oude Sovjet-gevangenis aan de haven veranderd in een veelbezocht museum en is ook het KGB-martelmuseum populair onder toeristen. Op veel plekken in Tallinn staat aangegeven wat er tijdens de oorlog of Sovjet-periode is vernield. In Estland ligt het aantal Russen rond de 325.000 en maken zij ruim 25 procent van de bevolking uit.
Piret (38) is designer in Tartu, een stad in Estland vlakbij de Russische grens. Ze ging vaak met haar familie in de zomer naar de Oostzee en kan zich de Sovjettijd nog goed herinneren. Geografisch gezien zijn Zweden en Finland buren van Estland en het land werd dan ook beïnvloed door de Scandinavische landen, vertelt ze, maar het was de taak van het Sovjetleger om de Esten te ‘beschermen’ tegen westerse invloeden.
‘Zo werden radiosignalen onderbroken en werd er bij de kust gepatrouilleerd, zodat niemand met de boot kon ontsnappen. De mensen die de tachtig kilometer naar Finland haalden werden meteen onofficiële helden.’ Piret bracht drie zomers door bij de kust naast een checkpoint. Ze mochten wel zwemmen in de Oostzee, maar de kaap was verboden terrein.
‘Jongens stonden daar met geweren, maar ik was nooit bang omdat er nooit serieuze incidenten plaatsvonden. Als er iets gebeurde, dan wist gewoon niemand er iets vanaf. We hielden afstand.’
Piret blijft altijd sceptisch tegenover Rusland. ‘Als Rusland nu Estland zou binnenvallen, dan is de vraag of de EU ook maar íets gaat doen – dat zie je aan wat er is gebeurd met Oekraïne. We kunnen nergens op rekenen.’ De geschiedenis heeft Estland geleerd om op haar hoede te zijn, zegt Piret.
Een kwart van de bevolking kwam om tijdens de Tweede Wereldoorlog en het land kreeg onder het communistische Sovjetregime een nieuw begin waar de Esten niet voor kozen. ‘Estland was een slagveld tussen Duitsland en Rusland. De bevolking heeft hier erg onder geleden. De Canadezen kwamen ons niet redden, zoals in Nederland. Wij werden ‘bevrijd’ door Stalin.’
Piret kan gefrustreerd raken over het feit dat buitenstaanders de Baltische staten vaak als één geheel zien. Ze legt uit dat het drie verschillende landen zijn met elk een eigen Russische minderheid. In Estland zijn er al acht verschillende soorten Russische minderheden. ‘Er zijn Russen die volledig geïntegreerd zijn en Russen die hier hun hele leven wonen maar geen woord van onze taal spreken. Er zijn Russen die Poetin als God beschouwen en Russen die zichzelf volledig als Esten zien.’ En je kunt beter geen gesprek beginnen zonder dát eerst uit te zoeken, waarschuwt ze.
De meerderheid van de Nederlandse moslims is zich de afgelopen vijf jaar minder veilig gaan voelen. Dat concludeert het burgerinitiatief Meld Islamofobie in een nieuw rapport.
In het onderzoek, uitgevoerd onder 337 Nederlandse moslims, geeft 91 procent aan in de afgelopen vijf jaren fysiek of verbaal te zijn bejegend vanwege hun moslim-zijn. Zij zeggen bijvoorbeeld geweld in het openbaar vervoer of opmerkingen op straat te hebben meegemaakt. 39 procent zegt alleen al vorig jaar meer dan vijf van dit soort situaties te hebben meegemaakt.
Van de 91 procent die zulk soort ervaringen heeft gehad, beweert driekwart zich in de afgelopen vijf jaar minder veilig te zijn gaan voelen. Ook stelt bijna de helft van deze moslims zich niet vrij te voelen om hun geloof te uiten. Daarnaast is een even groot deel bang dat hem of haar iets zal overkomen. Een stevige meerderheid maakt zich zorgen over de toekomst in Nederland.
Volgens NRC en Nieuwsuur heeft het Verwey-Jonker Instituut de dreiging vanuit de salafistische alFitrah-moskee in Utrecht onderschat. Het onderzoekscentrum verweert zich nu tegen de kritiek.
Het Verwey-Jonker Instituut bracht vorige week een rapport uit over koranlessen aan kinderen in de alFitrah-moskee, waarbij het melding maakte over lijfstraffen en het leren van kinderen om zich af te keren van de Nederlandse samenleving. Maar bij een eerder onderzoek naar alFitrah uit 2017 zou het instituut genoegen hebben genomen met de beperkte openheid die alFitrah biedt en heeft het deze zaken niet gemeld. Ook noemde het instituut de koranlessen toen nog ‘pedagogisch verantwoord’.
Het Verwey-Jonker Instituut reageert door te stellen dat NRC en Nieuwsuur de verschillen tussen de onderzoeken hebben ‘overdreven’. In het eerste onderzoek sprak zij al over een ‘dogmatische benadering’ in de koranlessen van alFitrah.
Ook hadden beide onderzoeken andere onderzoeksdoelen, zegt het instituut. Het eerste onderzoek ‘vormde een onderdeel van een traject van de gemeente en de moskee om een werkrelatie op te bouwen waarbij alFitrah meer openheid zou bieden.’ Bij het tweede onderzoek hoefde het instituut daar geen rekening meer mee te houden.
Daarnaast vindt het Verwey-Jonker Instituut dat er te weinig begrip is voor haar keuze om in het eerste onderzoek de beperkte openheid die alFitrah gaf te accepteren. Het instituut erkent dat er restricties zijn geboden aan ‘met open vizier het veld in gaan’, maar zegt dat zij niet anders kon. ‘In een context van wantrouwen ten opzichte van islamitische organisaties is het geen sinecure om het vertrouwen te winnen, binnen te komen en goed onderzoek te doen.’
De massamoorden op de Armeniërs, ook wel bekend als de Armeense Genocide, begonnen eerder dan we tot nu toe dachten, stelt de Turkse historicus Taner Akcam in een nieuw onderzoek. We spraken Akcam over zijn bevindingen, maar ook over de weigering van Turkije om de Armeense Genocide te erkennen.
Op 24 april 1915 arresteerden de Ottomaanse autoriteiten 235 vooraanstaande Armeniërs in Istanbul. Deze datum wordt traditioneel gezien als het startpunt van de Medz Vociri (Armeens voor ‘Een Grote Misdaad’). De schattingen van het aantal omgekomen Armeniërs lopen uiteen van 300.000 tot ongeveer 2 miljoen.
De Turkse historicus Altug Taner Akcam (1953) was één van de eerste wetenschappers in Turkije die deze gebeurtenis omschreef als een genocide. De afgelopen jaren publiceerde hij veelbesproken boeken waarin hij betoogt dat er een vooropgezet plan was om de Armeniërs te vernietigen, met titels als A shameful act (2006) en Killing orders (2018).
Deze zomer verscheen van zijn hand het artikel When was the decision to annihilate the Armenians taken? in de Journal of Genocide Research. Akcam stelt daarin, op basis van onderzoek in de Ottomaanse archieven, dat de massamoorden op de Armeniërs al eind 1914 begonnen in Oost-Anatolië, het oostelijke gebied in wat nu Turkije heet.
Ook schrijft Akcam dat het uiteindelijke besluit van de Ottomaanse regeringspartij Ittihat (‘Eenheid en Vooruitgang’) om alle Armeniërs uit te roeien tussen 15 februari en 3 maart 1915 moet zijn genomen. Dat is minimaal zeven weken voor 24 april 1915, de datum die in het collectieve geheugen van de Armeniërs als startdatum voor de genocide wordt gezien.
De Kanttekening sprak Taner Akcam, tegenwoordig woonachtig in de VS, over zijn onderzoek, het mislukken van de Turks-Armeense dialoog, de ‘maartgenocide’ in Azerbeidzjan en de vraag of Turkije in de toekomst de Armeense Genocide ooit zal erkennen.
U beweert in uw studies dat het Ottomaanse Rijk de Armeniërs doelbewust wilde uitroeien. Het was volgens u genocide. Hoe weet u dat zo zeker?
‘Ten eerste komt de term ‘genocide’ bij de Poolse jurist Raphael Lemkin vandaan, die zich vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw veel met de grote misdaad tegen Armeniërs had beziggehouden. Hij besloot een begrip te vinden die dit type misdaad goed zou duiden, en kwam in 1944 met de term genocide. Ook de Holocaust was volgens Lemkin een genocide. In zijn memoires schrijft hij bovendien letterlijk dat wat de Armeniërs overkwam genocide was. Ten tweede heb je de genocide-definitie die in 1948 door de Verenigde Naties is aangenomen. Een genocide onderscheidt zich van andere massamoorden dat er een intentie is om de slachtoffers uit te moorden. Zonder intentie is er geen genocide.
Wat betreft de Armeense Genocide, hiervoor is genoeg bewijs dat dit een intentionele massamoord was. Dit laat ik ook zien in mijn boeken A shameful act en Killing orders. We hebben zelfs meer direct bewijs dan bij de Holocaust. We hebben geen schriftelijke bewijzen dat Adolf Hitler opdracht gaf om de Joden uit te roeien, we weten dit alleen indirect via de dagboeken van Goebbels, de Wannseeconferentie en uitlatingen van Himmler. En daarnaast weten we dit dankzij het patroon: dat de Joden werden weggevoerd, dat hun bezittingen werden geconfisqueerd en dat ze werden vermoord.
De Ottomaanse autoriteiten hebben een deel van de documenten vernietigd en sommige belastende documenten worden door de Turkse overheid nog steeds verborgen. Maar ik heb een serie telegrammen gevonden van Talaat Pasja, de belangrijkste leider van de Ottomanen tijdens de Eerste Wereldoorlog, waarin hij direct het bevel geeft om de Armeniërs, inclusief vrouwen en kinderen, te vermoorden. Ook heb ik de authenticiteit aangetoond van de beruchte brief van 3 maart 1915 van Bahattin Sakir van het Centraal Comité van Eenheid en Vooruitgang, waarin hij aan een lokale partijfunctionaris in Adana onomwonden vertelt over het besluit van het Centraal Comité om ‘alle Armeniërs die in Turkije leven te vernietigen’. Bovendien, ook bij de Armeniërs spreekt het patroon voor zichzelf. Armeense mannen werden ontwapend, weggevoerd en vermoord, Armeense vrouwen en kinderen werden weggevoerd en kwamen op reis naar de Syrische woestijn om van de honger en de dorst, of werden vermoord door mensen die de karavaan overvielen.’
Turkse genocide-ontkenners zullen daar ongetwijfeld een andere uitleg aan geven.
‘Dat klopt, maar ook als je hun versie van de feiten voor waar aanneemt, dan is er sprake van genocide. Volgens de officiële Turkse geschiedschrijving kostten de deportaties tussen de 300.000 en 600.000 Armeniërs het leven. De Turkse geschiedschrijving laat de gebeurtenissen aanvangen in juni 1915, met december 1915 als einde. Dat betekent dat er maandelijks tienduizenden mensen omkwamen, bijna 100.000 als we uitgaan van 600.000 doden. Volgens de Verenigde Naties is een regime schuldig als men het resultaat van de acties weet, maar hier niets tegen doet. Dan is er ook sprake van genocidale intenties. Dus als we de logica van de Turkse historiografie volgen is er ook sprake van genocide, ondanks het feit dat men dit glashard probeert te ontkennen.
‘De Duitsers waren medeplichtig aan het ontkennen van de genocide’
Laatste punt: volgens de officiële Turkse verhalen waren het bandeloze Koerdische stammen die de konvooien aanvielen en de Armeniërs doodden. Het was oorlog en de regering zou niet in staat zijn de Armeniërs te beschermen en de Koerdische aanvallen te voorkomen. Dit excuus is niet alleen een totale leugen, maar kan ook niet verklaren waarom er tussen maart en december 1916 ongeveer 250.000 Armeniërs omkwamen in Syrië, waar geen Koerdische stammen en geen bergen waren. Het was een vlak landschap, onder volledige controle van de regering, en de meeste moorden werden uitgevoerd door regeringstroepen samen met Circassische (een Noord-Kaukasische etnische groep, red) milities die verbonden waren aan de ambtenaren van de lokale overheid. Ik ben zo bedroefd dat deze ongegronde argumenten van genocide-ontkenners nog steeds enige marktwaarde hebben.’
Je hoort daarentegen vaak dat Armenië zou niet meewerken door zijn archieven niet te openen.
‘De bewering dat de Armeense archieven in Armenië niet open zijn, is een domme, echt domme leugen. Alle Armeense archieven in Armenië staan open voor de onderzoekers. Degene die zo’n bewering doet, is misschien een keer na zes uur ’s avonds naar het archief in Yerevan gegaan. Er zijn twee andere belangrijke archieven over 1915-1918, één is het ARF-archief in Boston. Ze laten onderzoekers toe op basis van individuele aanvragen. Het tweede archief is het archief van het Armeense Patriarchaat in Jeruzalem, dat enkele documenten bevat over de militaire tribunalen in Istanbul in 1919-1922. Dit zijn ongeveer duizend documenten. Het Armeense archief van Jeruzalem staat open voor onderzoekers, maar ik heb al deze documenten over de tribunalen van Istanbul met toestemming van de Armeense patriarch online gezet.
U liet net al even ontvallen dat de Turkse overheid zelf niet al haar documenten openstelt. Hoe zit dat?
Ik zal twee voorbeelden geven. Ten eerste: de documenten met betrekking tot de militaire tribunalen van Istanbul uit 1919-1922. Er waren meer dan 63 rechtszaken, misschien rond de 130, 140 onderzoeken. Alle dossiers met betrekking tot deze rechtszaken – dit zullen tienduizenden documenten zijn – zijn nog steeds verzegeld. Niemand kan ze inzien. Ook weten we dat het Turkse archief honderden grootboeken heeft waarin alle geconfisqueerde Armeense eigendommen staan geregistreerd. Ook deze grootboeken zijn nog steeds verzegeld. Als de Turkse regering oprecht belang bij verzoening heeft, moet men beginnen deze documenten beschikbaar te stellen voor de onderzoekers. Dit zal een goed gebaar en een goed begin zijn.’
Wie was er precies verantwoordelijk voor de genocide?
‘Dat was het Centraal Comité van de partij van Eenheid en Vooruitgang van het Ottomaanse Rijk, die sinds 1908 aan de macht was en sinds 1913 onder leiding van het driemanschap Talaat Pasja, Enver Pasja en Djemal Pasja in dictatoriale richting was opgeschoven. Er was wel één groot verschil met de Holocaust, waar Duitse burgers niet direct bij betrokken waren: gewone Ottomaanse onderdanen deden in Oost-Anatolië mee aan de moordpartijen op de konvooien met Armeniërs, waartoe ze werden aangemoedigd door het regime. Ook vrouwen en kinderen waren betrokken bij de genocide, want zij gingen plunderen en roofden geld, kleren en Armeense kinderen.’
Maar waarom moesten de Armeniërs dan vermoord worden?
‘De Armeense genocide was het resultaat van verschillende factoren. Ik denk ten eerste dat de Armeniërs vermoord werden omdat zij christenen waren. In het Ottomaanse Rijk waren christenen eeuwenlang tweederangs burgers. Hun rechten werden niet erkend. Tussen de moslims en de christenen in het rijk bestond er een religieus conflict. Je zou de afkeer van christenen kunnen vergelijken met het antisemitisme in Europa. Het antisemitisme was niet de directe oorzaak van de Holocaust: Frankrijk was rond 1900 veel antisemitischer dan Duitsland, terwijl nazi-Duitsland de Holocaust zou uitvoeren. Maar het antisemitisme zorgde er wel voor dat Joden als ‘anders’ werden beschouwd. Ook de Armeniërs waren ‘anders’. Armeniërs vroegen gelijke rechten, deelname aan het bestuur en een zekere mate van autonomie in de regio waar ze woonden. Ottomanen wilden deze rechten niet geven, vanwege het trauma van de negentiende eeuw: de Ottomanen hadden hun territorium in Europa verloren als gevolg van een aantal hervormingsovereenkomsten die ze hadden ondertekend. De Ottomanen geloofden dat acceptatie van enige autonomie voor Armeniërs afscheiding zou betekenen en dat is wat ze niet wilden.
‘We kunnen nu met zekerheid zeggen dat Erdogan nooit verzoening wilde’
Een tweede factor was de Eerste Wereldoorlog. De Russische opmars in Oost-Anatolië triggerde de Armeense Genocide. In februari 1914, een half jaar voordat de Eerste Wereldoorlog uitbrak, werd het Ottomaanse Rijk door de grote mogendheden gedwongen om in Oost-Anatolië voor de Armeniërs twee semi-autonome provincies in te richten. De Ottomaanse autoriteiten wilden dit eigenlijk niet en zochten naar mogelijkheden om hier onderuit te komen. De Bulgaren, Grieken, Roemenen en Serviërs waren in de negentiende eeuw op precies dezelfde manier onafhankelijk geworden. Ze kregen eerst autonomie, wat een opstapje bleek naar onafhankelijkheid. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak werden de Armeniërs als verdachte natie beschouwd: ze zouden potentieel een alliantie met Rusland kunnen sluiten. Dat is de reden waarom de Ottomanen eerst preventieve maatregelen – volgens hun logica – namen in de vorm van arrestaties en lokale moorden, om een mogelijke samenwerking tussen Armeniërs en het Russische leger te voorkomen.
De moordpartijen op de Armeniërs begonnen in de oorlogszone, in Oost-Anatolische plaatsen als Bitlis, Erzurum en Van. Ik ontdekte onlangs in het Ottomaanse archief dat het eerste vernietigingsbesluit al op 1 december 1914 werd genomen. Het was een centrale beslissing van het Centrale Comité van de Ottomaanse geheime dienst, genomen in de Oost-Anatolische stad Erzurum. Het vernietigingsbesluit ging over de mannelijke Armeense bevolking in de provincies Bitlis en Van. Ik moest meteen denken aan de Holocaust, die niet in januari 1942 begon met de Wannseeconferentie, maar al in juni 1941 met Operatie Barbarossa: Einsatzgruppen gingen Joden vermoorden achter het front, waarvan gezegd werd dat ze mogelijk partizanen waren. De Ottomaanse logica was hetzelfde. Ze besloten Armeense mannen te vermoorden omdat die mogelijk in opstand zouden kunnen komen en moslims zouden aanvallen.’
Waarom werd het definitieve besluit om alle Armeniërs uit te roeien genomen?
‘De datum van het definitieve besluit, genomen tussen 15 februari en 3 maart 1915, heeft denk ik te maken met de nederlaag die het Ottomaanse Rijk leed bij Sarikamis in januari 1915 en de geallieerde aanval op Gallipoli, die op 19 februari 1915 van start ging. De Ottomaanse machthebbers vreesden dat ze de oorlog zouden verliezen en dat Istanbul binnen enkele weken in geallieerde handen zou vallen. Niettemin, ook voor de nederlaag bij Sarikamis, toen de Turken nog in opmars waren, waren er al grootschalige moordpartijen aan de gang.’
Kun je hierin een vergelijking met de Holocaust trekken? Veel historici menen dat het principebesluit om de Joden uit te roeien in de tweede week van december 1941 werd genomen, na de verloren slag om Moskou en de Japanse aanval op Pearl Harbor. Einsatzgruppen hadden in de tweede helft van 1941 al veel Joden vermoord, maar het principebesluit was er toen nog niet.
‘In de geschiedschrijving over de Holocaust heb je inderdaad het debat tussen de ‘intentionalisten’, die menen dat Hitler al lang van te voren had bedacht om de Joden uit te moorden, en de ‘functionalisten’, die denken dat de initiatieven afkomstig waren uit de lagere regionen van de nazi-bureaucratie en dat het proces is geradicaliseerd. Ik laat dit debat graag aan Holocaust-historici over. Maar bij de Armeense Genocide zie je enerzijds dat het oorlogsverloop een belangrijke factor was in de radicalisering, hoewel aan de andere kant het beleid om de Armeniërs te vermoorden al bestond voor de Ottomaanse nederlaag bij Sarikamis. Heel belangrijk is volgens mij de ideologische factor, het idee dat de Armeense natie een gevaar vormde voor het Ottomaanse Rijk.’
En, niet onbelangrijk, hoe zit het eigenlijk met de Duitse verantwoordelijkheid? In de Eerste Wereldoorlog trainden Duitse officieren het Ottomaanse leger en assisteerden zij de Ottomanen ook met hun oorlog tegen de Britten in het Midden-Oosten.
‘De Duitsers waren niet betrokken bij de besluitvorming, maar hielpen de Ottomanen wel in hun poging om de moordpartijen te verdoezelen. Ze waren medeplichtig aan het ontkennen van de genocide. Gelukkig hebben Duitse missionarissen, lagere officieren en diplomaten een heleboel informatie over de genocide verzameld waardoor we weten wat er gebeurd is, maar het Duitse leger en het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken ontkenden alles. En ook de Weimarrepubliek, die na het keizerrijk kwam, wilde niet graag aan de Armeense Genocide herinnerd worden. De rechtszaak tegen Soghomon Tehlirian, die in 1921 Talaat Pasja vermoordde in Berlijn, duurde maar twee dagen. Duitsland was bang op de eigen rol in de genocide te worden aangesproken.’
In hoeverre waren Adolf Hitler en de nazi’s geïnspireerd door de Armeense Genocide?
‘Hierover kun je veel speculeren, maar ik denk dat Adolf Hitler de Joden ook had willen vermoorden als de Armeense Genocide niet zou hebben plaatsgevonden. Je moet het belang van de Armeense Genocide voor de Holocaust dus niet overdrijven. Aan de andere kant: de nazi’s wisten ervan. Ze hadden dankzij de Duitse diplomaat en NSDAP’er Max von Scheubner-Richter informatie uit eerste hand. Belangrijk is vooral het idee van straffeloosheid. Het Ottomaanse Rijk kwam hier vrij gemakkelijk mee weg. Tijdens een toespraak die hij in augustus 1939 voor zijn generaals hield, aan de vooravond van de Poolse veldtocht, vroeg Hitler zich retorisch af: ‘ Wie herinnert zich de vernietiging van de Armeniërs?’ En in een interview in 1931 met een Duitse krant, toen hem gevraagd werd naar zijn toekomstplannen, sprak Hitler over deportaties uit de tijd van de Bijbel, de pogroms op de Joden in de middeleeuwen en de vernietiging van de Armeniërs. Ook had Hitler een enorme bewondering voor Kemal Atatürk, omdat hij erin was geslaagd om onder de vernederende Vrede van Sèvres van 1920 uit te komen. Hitler wilde op eenzelfde manier van de voor de Duitsers nadelige Vrede van Versailles van 1919 af.’
Turkije ontkent op dit moment de Armeense Genocide. Maar tien jaar geleden leek het nog goed te gaan met de Turks-Armeense verhoudingen, onder meer via vriendschappelijke voetbalwedstrijden tussen beide landen. Wat ging er mis?
‘We kunnen nu met zekerheid zeggen dat Erdogan nooit verzoening wilde. De voetbaldiplomatie was het initiatief van de toenmalige president Abdullah Gül, Erdogan heeft dit vakkundig de nek omgedraaid. Het is een historisch feit dat Erdogan elke toenadering tussen Armenië en Turkije in 2009 vermoordde met een toespraak in het Azerbeidzjaanse parlement. De rol van Azerbeidzjan, dat in conflict is met Armenië over de regio Nagorno-Karabach, is belangrijk. Turkije is afhankelijk van gas en olie uit Azerbeidzjan en moet dit land dus te vriend houden. En Azerbeidzjan wil niet dat Turkije en Armenië zich verzoenen.’
Spelen voor Azerbeidzjan de gebeurtenissen van maart 1918 een rol, toen de Armeniërs veel Azeri – Azerbeidzjanen – vermoordden?
‘De ontwikkelingen in de Kaukasus, in het bijzonder tussen Armenië en Azerbeidzjan, maken deel uit van een afzonderlijke geschiedenis. Tussen de Armeniërs en Azeri in het Russische Rijk bestonden al veel langer spanningen, en die kregen na de Russische Revolutie van 1917 een geheel eigen dynamiek. Dit heeft niets te maken met de Ottomaanse geschiedenis en met de Armeense Genocide. De claim dat de Armeniërs zich in maart 1918 schuldig zouden hebben gemaakt aan etnische zuiveringen, of aan genocide, is volkomen ongegrond. De moordpartijen in maart werden gepleegd door communisten. Hier sloten later ook sommige Armeniërs zich bij aan, maar natuurlijk waren lang niet alle Armeniërs communisten. De gebeurtenissen van 1918-1919 draaiden niet zozeer om etnische tegenstellingen, maar vooral om klassentegenstellingen. Zo vochten Armeense communisten met communistische Azeri tegen islamitische Azeri, waren er Turkse nationalisten – sommigen van hen hadden deelgenomen aan de genocide – die met bolsjewieken tegen Azeri-strijdkrachten vochten en waren er bovendien sommige Bolsjewistische Armeniërs, die samen met Turkse nationalisten tegen de Armeense regering streden. De geschiedenis van de regio in die periode is erg ingewikkeld en het gebruik van deze gebeurtenissen als tegenargument tegen het label ‘Armeense Genocide’ is een slechte poging om de geschiedenis te manipuleren. Bovendien moet je het ene misdrijf niet met het andere misdrijf rechtvaardigen.’
De Turks-Nederlandse journalist Sinan Can, die over de Armeense Genocide een documentaire maakte, denkt dat Turkije de Armeense Genocide in de toekomst zal erkennen, zo vertelde hij mij ooit. Denkt u dat ook?
‘Nee, ik behoor tot de school van de pessimisten. Turkije moet eerst een democratie worden. Op dit moment zitten er veel Turkse journalisten en politieke tegenstanders in de gevangenis. Pas als Turkije weer een vrij land is, een democratie, dan pas kan er erkenning komen.’
Verwacht u vanwege uw onderzoek naar de Armeense Genocide te worden gearresteerd als u een voet op Turkse bodem zet?
‘Dat weet ik niet. Ik was in 2016 voor het laatst in Turkije, ten tijde van de mislukte coup. Enkele dagen na de coup keerde ik weer terug naar de Verenigde Staten. Vanwege alle arrestaties durf ik nu niet naar Turkije terug te gaan. Een goede vriend van mij, de zakenman Osman Kavala, zit sinds oktober 2017 gevangen. Hij dacht dat hij veilig was omdat hij geen politicus of politieke activist is. Hij is een filantroop en zijn belangrijkste activiteit was het stimuleren van de culturele dialoog tussen Turken en Armeniërs. Maar zelfs deze beperkte activiteiten konden hem niet redden. Misschien zullen de Turkse autoriteiten mij met rust laten, als Amerikaanse professor. Maar misschien wil Erdogan mij juist gebruiken als gijzelaar om bij Donald Trump dingen gedaan te krijgen, wat hij bijvoorbeeld deed in het geval van de Amerikaanse dominee Andrew Brunson. Ik wil het risico niet nemen.’
Hoe staat het er momenteel, alweer bijna negen jaar na het uitbreken van de volksopstand in Tunesië, voor met de hoop op democratie en rechtsstaat in Arabisch Afrika? De vijf landen aan de zuidkust van de Middellandse Zee bieden inmiddels een zeer verschillend beeld.
In Libië is de situatie volslagen hopeloos: het land is na de val van Kadhaffi de facto in elkaar bestrijdende delen uiteengevallen, het aantal legeraanvoerders dat achtereenvolgens claimt de legitieme macht te vertegenwoordigen valt niet bij te houden, en de situatie oogt volslagen hopeloos. Noch de VN, noch Europa – dat in de vorm van vluchtelingen ook met de gevolgen ervan werd of wordt geconfronteerd – heeft enig idee wat te doen. Om eerlijk te zijn: ik ook niet.
In Egypte heerst de (voorlopige) stabiliteit van een dictatuur. Sisi treedt tegen oppositie veel harder op dan Mubarak ooit heeft gedaan, en daarmee is die de facto monddood. Washington vindt dat met Donald Trump prima – de huidige Amerikaanse president herkent in elke echte autocraat een jaloersmakende geestverwant – en omdat Brussel ook niet weet hoe het anders zou moeten, zwijgt Europa over de harde repressie eveneens.
Er is al voldoende onrust aan de buitengrens, graag niet alles tegelijk! De oorzaken voor de Egyptische opstand van 2011 zijn niet weggenomen, de onderhuidse onvrede is dus groot, alleen durft nu even niemand zijn mond open te doen. Laat Ursula von der Leyen, de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, dat wel doen.
Over Algerije hoor je de laatste tijd weinig. Na de val van de hoogbejaarde dictator Bouteflika in april dit jaar als gevolg van straatprotesten is een interim-president aangetreden, maar de toekomst is onduidelijk. De voor 4 juli geplande verkiezingen zijn voor onbepaalde tijd uitgesteld. Gaat het richting democratie of neemt het leger toch weer ‘omwille van de stabiliteit’ de touwtjes in handen? Daaraan mag Brussel dan niet stilzwijgend voorbijgaan.
In het nieuws zijn dezer dagen vooral de resterende twee landen in Noord-Afrika: Tunesië en Marokko. Het leger speelt hier politiek geen rol, en de laatste hoogbejaarde ex-dictator van Tunesië – wiens regime overigens niet met dat van Kadhaffi of Mubarak te vergelijken viel – is net in ballingschap overleden. Publieke emotionele taferelen onder gewezen aanhangers, zoals bij de dood van ex-tiran Mugabe in Zimbabwe, heeft dat bij mijn weten niet opgeleverd.
Belangrijker is dat er recent verkiezingen zijn gehouden die op normale wijze zijn verlopen. In dat opzicht lijkt de democratie in Tunesië ook bij de bevolking over een vrij solide basis te beschikken; wel blijft, door de nog steeds slechte economische situatie – hier zou Europa meer een helpende hand kunnen bieden – de toestand tegelijk labiel. Dat blijkt ook uit de vernietigende uitslag voor de partijen die de afgelopen jaren de dienst hebben uitgemaakt, waaronder het islamitische Ennadah, dat zich in die tijd in positieve zin heeft getransformeerd.
Mohammed VI is hooguit een mildere versie van de Saoedische kroonprins Bin Salman
Die drastische afrekening met de zittende machten via de stembus is overigens zeker niet iets wat exclusief aan ontevreden kiezers in jonge democratieën voorbehouden is. Oude Europese democratieën kunnen er inmiddels ook wat van.
Neem Nederland: een halve eeuw geleden gold het verlies van drie Kamerzetels al als fors. Inmiddels nadert het record reeds de dertig. Zelfs in het jarenlange toonbeeld van stabiliteit, Duitsland, zijn de twee grote oude volkspartijen ernstig verzwakt. In Italië doet na alle afsplitsingen en samenvoegingen inmiddels geen partij meer mee die tien jaar geleden dezelfde naam droeg.
In Frankrijk heeft Macron het bestaande partijensysteem bijna opgeblazen, zonder er tot nu toe veel voor in de plaats te stellen en in de binnenlandse slag president versus Gele Hesjes is de eerste zeker niet aan de winnende hand. Onovertroffen is de puinhoop bij de Britten, waar de Brexit – intussen meer een chronische ziekte dan een concreet proces – niet alleen de Tory’s, maar ook Labour welhaast door tweeën scheurt.
In dat opzicht doet Tunesië het niet slechter. En ook is het, anders dan bijvoorbeeld Brazilië, nog niet bezweken voor de lokroep van de sterke man. De twee winnaars, die nu in de tweede ronde tegen elkaar aantreden, zijn de conservatieve jurist Kaïs Saïed en de wat populistische mediamagnaat Nabil Karoui, die momenteel wegens belastingfraude in de gevangenis zit. Met alle geweld regeringsleider willen worden om zo uit de cel te komen of uit de cel te blijven – dat is niet alleen aan de Israëlische premier Netanyahu voorbehouden.
Erg uitnodigend is de keuze waarvoor zich nu twee derde van de Tunesische kiezers gesteld ziet (Saied en Karoui haalden samen maar 34,4 procent van de stemmen) helaas niet. Karoui bezit teveel zelfzuchtige Berlusconi-achtige trekjes om echt vertrouwen in te boezemen, ook al lijken zijn politieke opvattingen op zich niet onredelijk. En Saied is wel heel netjes, maar in sociaal-cultureel opzicht ook heel conservatief. Op de grondwet valt qua gelijke rechten voor iedereen niets aan te merken – maar wat blijft daarvan over als een president er zelf niet in gelooft?
Dan ten slotte Marokko. Dat is voor Nederland – net als Turkije – gezien het grote aantal immigranten bijna binnenlands nieuws. En dat nieuws is steeds minder opwekkend. Binnenlands regeert de zo modern ogende koning Mohammed VI, die na zijn brute vader een verademing leek, met steeds hardere hand, zoals de Berbers recent weer hebben ervaren. Hij is hooguit een wat mildere versie van de even ‘vlotte’ Saoedische kroonprins Mohammad bin Salman, al laat hij kritische journalisten nog niet in stukken zagen, maar sluit hij ze slechts op.
En buitenlands is de lange arm van Rabat nooit ver weg – zie nu de kwestie van de niet-opzegbare Marokkaanse nationaliteit. Hier zou Nederland, gezien de recente petitie, veel krachtiger voor de rechten van haar eigen landgenoten mogen opkomen, en dat het best ook – omwille van de effectiviteit – in Europees verband.
Onze site gebruikt cookies en vergelijkbare technologieën onder andere om u een optimale gebruikerservaring te bieden. Ook kunnen we hierdoor het gedrag van bezoekers vastleggen en analyseren en daardoor onze website verbeteren.
Deze website gebruikt cookies om uw gebruikservaring op deze website te verbeteren. Van deze cookies worden cookies aangemerkt als "Noodzakelijk" in uw browser bewaard, deze cookies zijn essentieel voor het functioneren van de website. Bijvoorbeeld het opslaan van uw keuze of u wel of geen cookies wilt hebben. Wij maken ook gebruik van cookies van derde partijen die ons helpen met het analyseren en begrijpen van de gebruik van deze website door u. Deze cookies worden alleen gebruikt als u daar toestemming toe geeft. U heeft ook de mogelijkheid om uzelf uit te sluiten voor deze cookies. Dit zal echter effect hebben op uw gebruikerservaring.
Noodzakelijke cookies zijn absoluut nodig voor het functioneren van de website. De cookies in deze categorie zorgen alleen voor de veiligheid en het functioneren van deze website . Deze cookies bewaren geen persoonlijke gegevens
Deze cookies zijn niet strict noodzakelijk, maar ze helpen de Kanttekening een beter beeld te krijgen van de gebruikers die langskomen en ons aan te passen aan de behoeftes van onze lezers. Hiervoor gebruiken wij tracking cookies. Bij het embedden van elementen vanuit andere websites zullen er door deze sites ook cookies worden gebruikt.
