Overwinningen van extreemrechts versterken elkaar: elke overwinning geeft de volgende beweging legitimiteit, momentum en een kant-en-klaar draaiboek. Als deze voorspelling uitkomt, zijn we mogelijk getuige van een aanzienlijke wereldwijde verschuiving in de politieke scheidslijnen en een verdere toename van de steun onder de bevolking voor autocratische regimes.

Momenteel pakken donkere wolken zich samen boven vier democratieën tegelijk. Op 25 oktober neemt president Lula het in de tweede ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen op tegen Flávio Bolsonaro, die na een felle eerste ronde een kleine voorsprong heeft. Twee dagen later gaat Israël naar de stembus voor verkiezingen waarbij veel op het spel staat. Het politieke overleven van Benjamin Netanyahu hangt af van een steeds verder verhardende extreemrechtse coalitie, terwijl Itamar Ben-Gvir terrein wint onder jongere kiezers.

Vervolgens krijgt Donald Trump op 3 november te maken met de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen. Als beide eerdere verkiezingen in het voordeel van rechts uitvallen, zal Trump die resultaten aangrijpen als bewijs dat het wereldwijde politieke tij in zijn voordeel keert.

De Italiaanse politiek analist Nathalie Tocci waarschuwde onlangs dat de politieke verscheidenheid in Europa plaats dreigt te maken voor een somberder ontwikkeling: een kettingreactie waarbij elke overwinning van extreemrechts de volgende legitimeert en aanmoedigt. Ze schreef dat extreemrechtse leiders ‘elkaar zouden stimuleren en radicaliseren, gesteund door het MAGA-Amerika en de algoritmen van Silicon Valley’. Dat is het mechanisme achter het domino-effect: geen identieke programma’s, maar overwinningen, retoriek en omstandigheden die elkaar versterken en steeds meer ruimte bieden aan extreemrechts.

Een Spaanse regering van de Partido Popular (PP) en Vox, een Franse politieke ineenstorting waarvan Le Pen profiteert, en verdere opmars van de AfD zouden het gevoel versterken dat liberale terughoudendheid de uitgeputte taal is van een verdwijnende orde.

Tocci richt zich op Europa, maar de trend is breder en reikt veel verder dan de grenzen van het oude continent. Als Netanyahu aan de macht blijft en Lula verliest, zullen de gevolgen veel verder reiken dan deze twee nationale verkiezingen. Het zou een ideologische impuls geven op drie continenten: een gesterkt Israëlisch ultra-nationalisme, een heropleving van het bolsonarisme dat het Braziliaanse Congres in handen heeft, en een Witte Huis dat er nu al op gebrand is autoritaire leiders te steunen.

Een snelle opeenvolging van zulke uitslagen verschuift het Overton-venster

Trump heeft geen formele bondgenootschappen nodig om van zo‘n internationale eensgezindheid te profiteren. Hij teert op momentum, applaus en de illusie van historische onvermijdelijkheid. Een politieke comeback in Israël voedt een politiek van permanente noodtoestand. Een overwinning van Bolsonaro laat zien dat zelfs een duidelijke democratische afwijzing ongedaan kan worden gemaakt.

Europa zou de schokgolven vooral voelen op de kwetsbaarste plekken. Eind november staan in Spanje parlementsverkiezingen op het programma. Als Pedro Sánchez verliest en de Partido Popular samen met Vox gaat regeren, wordt Europa’s theoretische ‘blokkerende minderheid’ een politieke realiteit. Eén afzonderlijke verkiezingsuitslag valt nog op te vangen, maar een snelle opeenvolging van zulke uitslagen verschuift het Overton-venster, de grenzen van wat politiek aanvaardbaar wordt geacht. Anti-immigratieretoriek, het tegenwerken van klimaatbeleid en aanvallen op liberale instituties lijken dan niet langer radicaal, maar worden voorgesteld als gezond verstand.

Frankrijk en Duitsland zouden zich midden in de gevarenzone bevinden. De politieke kwetsbaarheid van Frankrijk dreigt tot verdere parlementaire verlamming te leiden, waardoor Marine Le Pen de kans krijgt te betogen dat alleen een nationalistische koerswijziging de orde kan herstellen. Ondertussen biedt Duitsland geen geruststellend tegenwicht: de doorbraak van de AfD in Saksen-Anhalt heeft al schokgolven veroorzaakt tot aan de andere kant van de Rijn.

De Amerikaanse tussentijdse verkiezingen vormen hierin zonder twijfel een belangrijk onderdeel. Je kunt aanvoeren dat Trumps populariteit in verschillende grote peilingen op of rond een historisch dieptepunt ligt, terwijl de Democraten in de aanloop naar de verkiezingen van 3 november duidelijk voorstaan in landelijke peilingen over de Congresverkiezingen. Maar politiek draait niet alleen om cijfers: ze weerspiegelt ook de stemming onder de bevolking. Een comeback van Netanyahu, een overwinning van Bolsonaro en een Europese kettingreactie van Madrid via Parijs naar Oost-Duitsland zouden het trumpisme alsnog precies kunnen bieden wat het in eigen land mist: het schouwspel van internationale erkenning, de bewering dat de geschiedenis zijn kant op beweegt en de emotionele versterking van een politieke beweging die leeft van het idee van een wereldwijde opstand.

Alles bij elkaar gaat het om een grensoverschrijdende neerwaartse spiraal, waarbij elke overwinning de volgende kandidaat de taal, het zelfvertrouwen en het draaiboek aanreikt. Als Israël, Brazilië, de Verenigde Staten en Spanje kort na elkaar omvallen, zullen ze samen een klimaat van democratische vermoeidheid en een groeiend verlangen naar autoritair bestuur bevorderen. Het politieke midden in Europa ontdekt mogelijk te laat dat het niet te maken heeft met afzonderlijke binnenlandse crises, maar met een gecoördineerde wereldwijde machtsconsolidatie, verkiezing na verkiezing.