Turkije is een toonaangevend voorbeeld geworden van een land dat afglijdt naar een gesloten autocratie. De hardline-regering heeft een ongekend feitelijk samenwerkingsverband opgebouwd met een wereldwijd socialemediabedrijf, Elon Musks X, waardoor de digitale ruimte van het land is veranderd in een proeftuin voor censuur. Journalisten, academici, ngo’s en dissidenten worden het zwijgen opgelegd op een schaal die elders zijn weerga niet kent.

Deze samenwerking is de afgelopen dagen in een stroomversnelling geraakt en treft een steeds grotere groep critici. Twitter, tegenwoordig X, blijft het belangrijkste platform waarop in Turkije nog enige ruimte voor vrijheid van meningsuiting bestaat.

De campagne begon in de zomer van 2024 te intensiveren, toen een provinciale rechtbank 82 X-accounts van journalisten en media blokkeerde op de absurde grond van ‘terroristische propaganda’. Eind 2024 had een tweede golf het totaal op 177 gebracht. Daarbij werden ook verbannen journalisten getroffen, onder wie Amberin Zaman, Erk Acarer, Hayko Bagdat en ikzelf – sommigen van hen zelfs meerdere keren.

In maart 2025 nam de omvang sterk toe, toen X bekendmaakte dat Turkse rechtbanken opdracht hadden gegeven om meer dan 700 accounts te blokkeren tijdens de protesten rond de burgemeester van Istanbul, Ekrem Imamoglu. In september 2026 werden nog eens 419 accounts geblokkeerd. Ditmaal waren lhbti+-groepen het doelwit, onder het voorwendsel dat ‘traditionele familiewaarden’ moesten worden beschermd.

Dit is niet langer een reeks op zichzelf staande gevallen. Er is sprake van een duidelijk en terugkerend patroon van digitale controle: politie-eenheden dienen klachten in en rechtbanken keuren die vrijwel automatisch goed. Door de omvang en frequentie ervan is deze praktijk genormaliseerd geraakt.

Het autoritaire karakter van Turkije is inmiddels algemeen bekend. De dringendere kwestie is echter de medeplichtigheid van X – de factor die deze crisis onderscheidt. Alleen al in de tweede helft van 2024 ontving X 11.107 verwijderingsverzoeken uit Turkije en zou het bedrijf aan bijna 90 procent daarvan gehoor hebben gegeven. Analisten hebben het bedrijf ervan beschuldigd ‘Turkse journalisten selectief het zwijgen op te leggen’. Opvallend is dat X eerder bij een Turkse rechtbank met succes een verwijderingsverzoek heeft aangevochten. Dat laat zien dat gehoor geven aan zo’n verzoek een keuze is en geen onvermijdelijke juridische verplichting.

De vaak vergaande medewerking van X verandert afzonderlijke rechterlijke bevelen in een landelijke censuurinfrastructuur. Wanneer Ankara een verzoek indient, lijkt de reactie van X bijna automatisch: het bedrijf werkt mee zonder de reden of reikwijdte van het bevel ter discussie te stellen, vaak zonder de eigenaar van het account te informeren. Bovendien heeft X, wanneer getroffen gebruikers hebben betaald voor een abonnement met een blauw vinkje, geen enkele intentie getoond om de abonnementskosten terug te betalen voor een dienst die door de eigen beslissing van het bedrijf onbruikbaar is geworden.

Wat gebeurt er vervolgens wanneer de druk op Turkse gebruikers toeneemt? De meeste geblokkeerde personen reageren automatisch: ze openen nieuwe accounts en roepen hun volgers op om mee te verhuizen, zonder teruggave te eisen van het geld dat zij betaalden voor een verificatie die inmiddels waardeloos is geworden. Daarbij verliezen ze een aanzienlijk deel van hun publiek, lopen ze het risico dat ook hun nieuwe accounts worden gesloten en krijgen ze geen compensatie. Het is zowel een schending van consumentenrechten als een ernstig verlies van een professioneel bereik dat in de loop der jaren is opgebouwd.

Meewerken aan de blokkades blijft voor het bedrijf goedkoop en zonder gevolgen

Deze stille verhuizing naar nieuwe accounts zorgt ervoor dat X niet ter verantwoording wordt geroepen; meewerken aan de blokkades blijft voor het bedrijf goedkoop en zonder gevolgen. In Turkije bestaat bovendien een opvallende gehechtheid aan X, waardoor veel kritische stemmen niet overstappen naar onafhankelijke platforms zoals Bluesky.

Sommige lokale organisaties, zoals de Vereniging van Hedendaagse Journalisten (ÇGD) in Ankara, beperken zich tot oproepen aan de Turkse autoriteiten om grondwettelijke rechten te respecteren en uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens na te leven. Dat zullen ze niet doen. Dat stadium zijn we allang voorbij. Toch bestaan er mogelijk nog manieren om X – en Musk – in westerse rechtsgebieden juridisch onder de loep te laten nemen.

Ilker Atamer, een Turkse juridisch deskundige die bekend is met de Amerikaanse wetgeving, stelt dat iedereen die in Turkije is geblokkeerd X Corp. in Californië zou kunnen aanklagen zonder Amerikaans staatsburger te zijn of in de Verenigde Staten te wonen, mits diegene een Amerikaanse advocaat inschakelt. Eisers zouden hun zaken kunnen bundelen en de kosten kunnen delen; organisaties als CPJ, RSF en Freedom House zouden ook kunnen proberen kosteloze juridische bijstand te regelen.

Atamers sterkste argument gaat over het overschrijden van de grenzen van rechterlijke bevelen. Turkse bevelen noemen doorgaans specifieke URL’s waarin een gebruikersnaam staat. Als die gebruikersnaam verandert, zou de toegang in principe moeten worden hersteld. X Turkije zou echter de onderliggende gebruikers-ID blokkeren, waardoor de beperking ook blijft gelden voor accounts waarvan de naam is veranderd en die nooit in een rechterlijke uitspraak zijn genoemd.

Hierdoor zou X mogelijk aansprakelijk kunnen worden gesteld, niet omdat het gehoor geeft aan een rechterlijk bevel, maar omdat het verder gaat dan dat bevel door de blokkade op eigen initiatief en mogelijk onrechtmatig uit te breiden. Dat is een afzonderlijke grond waarop een rechtszaak kan worden aangespannen – en wellicht de meest realistische basis voor een gezamenlijke juridische procedure.

Een tweede mogelijkheid betreft consumentenbescherming. De Digital Services Act van de EU verplicht platforms om interne klachtenprocedures aan te bieden en gebruikers toegang te geven tot onafhankelijke geschillenbeslechting bij beslissingen over accounts. Die rechten zijn mogelijk niet rechtstreeks van toepassing in Turkije, maar vormen wel een belangrijke juridische maatstaf. De EU-boete van 120 miljoen euro wegens misleidende verificatiepraktijken zou bovendien claims voor terugbetaling kunnen versterken van journalisten wier betaalde abonnementen waardeloos zijn geworden.

X is niet immuun voor kostbare schikkingen. De gemelde schikking met Donald Trump over de opschorting van zijn account in 2021 laat zien dat de contractuele vrijheid van het bedrijf in de praktijk grenzen kent wanneer de juridische en reputatiedruk groot genoeg wordt.

Realistisch gezien zouden de sterkste claims zich richten op het feit dat X op eigen initiatief verder gaat dan de precieze inhoud van Turkse rechterlijke bevelen, evenals op zijn verplichting om te goeder trouw om te gaan met betalende gebruikers – en niet op de formele bevoegdheid van de staat om beperkingen te eisen. Een gebundelde of collectieve rechtszaak is daarom mogelijk de meest kansrijke strategie.

Misschien kunnen collega’s en beroepsorganisaties in Nederland deel uitmaken van zo’n initiatief en zo de vrijheid van meningsuiting verdedigen op grond van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.