Kunstenaar Emin Batman werkt aan een bredere betekenis van begrippen als huis, thuis en hoop. ‘Thuis is een plek waar jij je veilig voelt en veilig kunt zijn.’

‘Wat is thuis eigenlijk?’ De 26-jarige ras-Amsterdammer met Turkse wortels Emin Batman reageert niet meteen op deze vraag. Hij denkt. Niet omdat hij het antwoord niet weet, maar omdat hij woorden zoekt voor iets wat zich moeilijk laat vangen. ‘Overal kan thuis zijn’, reageert hij bedachtzaam. ‘Het is maar net waar je zelf jouw thuis maakt.’ Een opmerkelijk antwoord van iemand die architect is. Je zou verwachten dat juist hij over gebouwen, huizen en steden begint. Maar voor Batman is thuis nooit alleen een dak boven je hoofd. ‘Het begrip thuis zit in de mensen. In het samenzijn. In de vrijheid om jezelf te mogen zijn’, aldus Batman. ‘Thuis is een plek waar jij je veilig voelt en veilig kunt zijn.’ Misschien is dat ook wel de reden waarom nagenoeg al zijn kunstprojecten over hetzelfde gaan: hoe mensen elkaar kunnen vinden, juist wanneer de wereld hen uit elkaar lijkt te drijven.

Emin Batman is architect, filmmaker, fotograaf en beeldend kunstenaar. Zijn werk was onder meer te zien in het Van Gogh Museum, het Van Eesteren Museum en nu in het Haagse museum Escher in Het Paleis. ‘Ik wil met mijn werk laten zien wat we gemeenschappelijk hebben’, verklaart hij. ‘We kijken voortdurend naar verschillen: wij en zij, links en rechts, Nederlander of Turk. Terwijl ik juist nieuwsgierig ben naar wat ons samenbrengt, waar we elkaar kunnen ontmoeten.’

Die overtuiging kreeg een bijna pijnlijke lading toen in februari 2023 een zware aardbeving het zuiden van Turkije en Syrië trof. ‘Ik hoorde het nieuws en dacht meteen: wat kan ik doen?’ Batman plaatste een oproep op Instagram. ‘Ik spreek meerdere talen en ik zou kunnen tolken tussen de getroffenen en de hulpverleners.’ Kort daarna werd hij gebeld door een hulporganisatie. Ze konden hem gebruiken als tolk tussen internationale reddingsteams en Turkse hulpverleners. ‘Nadat ik dit bericht had gekregen, vond ik het eerlijk gezegd doodeng.’

Zoeken naar overlevenden

Emin Batman lacht voorzichtig. ‘De dag voordat ik zou vertrekken, heb ik zelfs mijn ticket geannuleerd’, vervolgt hij. ‘Ik dacht: misschien moet ik dit toch maar niet doen.’ Een dag later boekte hij opnieuw. ‘Ik voelde dat ik spijt zou krijgen als ik niet ging.’

Via Istanbul en Adana bereikte hij de eeuwenoude stad Antakya, het voormalige Antiochië. Drie dagen na de ramp. Daar vertaalde hij tijdens reddingsoperaties en hielp hij bij het zoeken naar overlevenden. ‘We hebben mensen levend onder het puin vandaan gehaald. Meer dan 72 uur nadat gebouwen waren ingestort. Dat waren onvergetelijke momenten.’

Batmans gezicht verandert wanneer hij verder vertelt. ‘We vonden ook veel mensen die het niet hadden gered’, verklaart hij geëmotioneerd. ‘Er was zoveel verdriet bij zoveel families. Dat draag je met je mee.’ Na terugkomst in Nederland volgden maanden waarin hij nauwelijks plezier of geluk kon voelen. ‘Ik had geen levenslust meer. Ik moest eerst begrijpen wat ik daar allemaal had gezien.’

Zoals hij al eerder deed, werd kunst voor hem een manier om de werkelijkheid een plek te geven. Hij maakte een documentaire, een fotoserie en de video-installatie Memento Diem, die in het Van Gogh Museum werd getoond. ‘Memento Mori betekent: gedenk te sterven. Carpe Diem: pluk de dag. Voor mij kwamen die twee uitdrukkingen ineens samen’, aldus de kunstenaar.

‘Nederlanders hebben een grote mond. In de Turkse cultuur is juist bescheidenheid belangrijk’

Dat zoeken naar ruimte tussen twee werelden vormt een motto in zijn oeuvre. Zijn eerste solotentoonstelling heette Tussen Tompouce en Baklava. ‘Ik hoef niet te kiezen of ik Nederlands of Turks ben’, zegt hij. ‘Soms heb ik een tompoucepet op en soms een baklavapet.’ Batman glimlacht. ‘In Nederland leer je jezelf zichtbaar te maken. Nederlanders hebben een grote mond. In de Turkse cultuur is juist bescheidenheid belangrijk. Ook hierbij kies ik niet voor de een, noch voor de ander. Ik neem het mooiste uit beide werelden mee.’

Portiekflat

Misschien ontstond die houding al in zijn jeugd, bedenkt Emin zich. Hij groeide op in een sociale huurwoning in Amsterdam Nieuw-West en was de eerste uit zijn familie die naar de universiteit ging.

‘Op de TU Delft, afdeling Bouwkunde, moesten we ons ouderlijk huis presenteren’, vertelt hij. ‘Toen ontdekte ik dat bijna al mijn klasgenoten uit villa’s of grote koopwoningen kwamen. Weet je wel, zo’n twee-onder-een-kapwoning. Ik was de enige uit een portiekflat.’

Er rust geen bitterheid in zijn verhaal. ‘Ik heb wel hard moeten werken’, geeft hij aan. Hij gebruikte zelfs het geld dat eigenlijk bedoeld was om zijn rijbewijs te halen voor een zomercursus wiskunde en natuurkunde. Hiermee kon hij zich aanmelden bij de TU Delft. ‘Wie architect wil worden, heeft die exacte vakken nodig. Daarnaast had ik niemand die mijn motivatiebrief kon nakijken of een stageplek voor me kon regelen. Ik moest het echt allemaal zelf uitvinden.’

Juist daarom vindt hij ook kansengelijkheid een belangrijk onderwerp. ‘We beginnen niet allemaal vanaf hetzelfde startpunt. Hoe mooi zou het zijn als dat wel kan.’ Naast zijn studie bouwde Emin aan een indrukwekkend portfolio van tentoonstellingen, films en maatschappelijke projecten. Dat leverde hem de landelijke ECHO Award op, een prijs voor studenten die maatschappelijke impact combineren met academische prestaties.

Hij richtte zich telkens op vragen als: ‘Kan iemand zich thuis voelen zonder huis?’ Een woning is noodzakelijk, meent Batman, ‘maar thuis is iets wat je vanbinnen voelt.’ Daarnaast is hij ervan overtuigd dat een dak boven je hoofd de basis is om opnieuw te kunnen beginnen. ‘Als je iedere nacht ergens anders slaapt, hoe kun je dan bouwen aan je toekomst?’

Tiny houses

Hij noemt het Housing First-principe logisch: eerst een veilige plek, daarna pas de rest. Volgens Batman ligt de oplossing overigens niet alleen bij de overheid. ‘We leven in een steeds individualistischere maatschappij. We leven langs elkaar heen, terwijl we mét elkaar zouden moeten leven.’

Wat hem misschien nog wel het meest raakt, is dat dakloosheid vaak onzichtbaar blijft. ‘Wij mensen kijken erlangs en willen er niets van weten. Hoe mooi zou het zijn als we bijvoorbeeld met tiny houses op verschillende plekken meer mensen sneller onderdak zouden kunnen bieden.’

‘Ik vraag gewoon: waarmee kan ik je helpen?’

Wanneer iemand hem op straat om geld vraagt, loopt hij liever mee naar de supermarkt of haalt hij samen iets te eten. ‘Ik vraag gewoon: waarmee kan ik je helpen?’ Voor Batman begint hulp met aandacht. Dat is wellicht wat hij met zijn werk wil laten zien. Niet dat verschillen verdwijnen, maar dat een mens zich pas echt thuis voelt wanneer hij zich gezien weet. Door een ander. Door een gemeenschap. Of, zoals Emin het zelf zegt: ‘Er is altijd licht aan het einde van de tunnel. Durf hulp te vragen. De meeste mensen willen echt helpen.’

Als hij morgen zijn huis zou moeten verlaten en maar één ding mocht meenemen, wat zou dat zijn?

‘Mijn gebedskleed’, antwoordt hij zonder aarzeling. ‘Waarom, vraag jij je misschien af. Omdat ik tijdens het bidden thuis ben. God is er altijd. De wereld is mijn thuis. Een plek waar ik mij veilig wil voelen.’

Mozaïektegels en bogen

Onlangs opende de expositie Escher & Islamic Art: 20 Perspectives in het Haagse museum Escher in Het Paleis. Samen met negentien andere kunstenaars reflecteert Batman op het grafische en soms duizelingwekkende werk van de wereldberoemde kunstenaar M.C. Escher. Escher reisde veel en ging onder andere graag naar het Alhambra in Zuid-Spanje. De mozaïektegels en bogen van het middeleeuwse Moorse fort in Granada inspireerden hem. Hij was beslist niet de enige kunstenaar die werd geprikkeld door het Alhambra.

Order | disorder, zo heet het kunstwerk van Emin Batman dat in de expositie te zien is. Het is een drieluik, met verf op hout en een reliëf in een vlakverdeling. ‘Telkens als je ernaar kijkt, ziet het er anders uit vanwege de schaduwwerking’, reageert hij.

‘Ik wilde architect worden’

De tentoonstelling toont dertig werken van twintig nationale en internationale kunstenaars. Een groot deel is voor het eerst in Nederland te zien. De enorme variëteit aan kunstwerken staat centraal: van objecten en foto’s tot schilderijen en zelfs een volledig ingerichte ruimte in het museum. Kunst is wat hen samenbrengt. Escher in Het Paleis zoekt de rode draad – de eenheid in verscheidenheid.

Afgelopen jaar is Emin afgestudeerd aan de TU Delft. ‘Al jong had ik een droom: ik wilde architect worden.’ Met een goed stel hersens was hij welkom op de afdeling Bouwkunde. Naast zijn studie begon hij voortvarend met Studio Batman en vele projecten.

Een van die projecten is Kervan. De Kervan heeft het uiterlijk van een tiny house en vormt een plek om elkaar te ontmoeten, ervaringen te delen en van elkaar te leren. Centraal staat de vraag: ‘Wat is thuis en hoe ervaart iemand het gevoel van thuis?’

De aanleiding voor deze vraag ontstond bij Batman na de aardbeving in februari 2023 in Turkije en Syrië. Inwoners van dit gebied verloren niet alleen hun eigen huis, maar ook hun dierbaren en hun stad. Een plek die verbonden is aan herinneringen en mensen, werd van de ene op de andere dag verwoest. Toen Emin Batman zich als vrijwillige vertaler in het rampgebied bevond, besloot hij dat hij zich duurzaam wilde inzetten voor onze samenleving.