Wie denkt dat islam en democratie onverenigbaar zijn, heeft het volgens Khaled Chouket mis. ‘Fundamentele islamitische teksten benadrukken rechtvaardigheid, vrijheid en gelijkheid.’

Khaled Chouket (56) heeft in ruim een halve eeuw op deze aarde een meer dan gemiddelde carrière achter de rug. Geboren in Sfax, Tunesië, kwam hij in 1994 naar Nederland. Tot 2011 woonde hij in Rotterdam, waarna hij in navolging van de Arabische Lente terugkeerde naar Tunesië om naar eigen zeggen ‘bij te dragen aan het democratische transitieproces’ na de revolutie.

In Tunesië werd hij parlementslid, minister en woordvoerder van de islamistische Ennahda-regering, die later werd ontbonden nadat president Kais Saied in 2021 de macht naar zich toetrok. ‘Om familiale redenen ben ik sinds juli 2025 opnieuw in Rotterdam gevestigd, nadat mijn enige zoon student werd aan de Erasmus Universiteit’, zegt hij.

Ook heeft Chouket meer dan tien boeken op zijn naam staan, zoals De Democratische Moslim en de roman De Deugdzame Vrouw – Het Verhaal van de Duitse Non Christine Hein). Hoe ver staat de moslimwereld op het gebied van mensenrechten en democratische waarden?

Waar houdt u zich tegenwoordig vooral mee bezig?

‘Ik ben schrijver, romancier en onderzoeker. Veel denk- en schrijfwerk dus, maar daar zit ook veel empathiearbeid in. Je moet je in deze tijd verhouden tot de ander. In alles wat ik doe, houd ik me bezig met democratie, mensenrechten, vernieuwing en hervorming, evenals met de dialoog tussen culturen, beschavingen en religies.’

Interessant. Kunt u iets vertellen over uw persoonlijke en intellectuele achtergrond?

‘Aan de Mohammed I-universiteit in Oujda, Marokko heb ik rechten en internationale betrekkingen gestudeerd, met een specialisatie in politieke wetenschappen. Daarnaast heb ik altijd veel interesse gehad in islamitische studies. Ik beschouw mezelf als een democratische moslim. Ik zie de islam als een grootse religie die gelovigen kan helpen een evenwichtiger en gelukkiger leven op te bouwen. Tegelijkertijd beschouw ik de mensheid als een gezamenlijke verantwoordelijkheid, waarbij volkeren, beschavingen en culturen bruggen naar elkaar moeten slaan om een betere wereld te creëren.’

‘Er is nauwelijks een westerse stad zonder één of meerdere moskeeën’

Hoe heeft u het zogenoemde ‘debat over de islam’ in het Westen gedurende de afgelopen twintig à dertig jaar ervaren?

‘Ik heb dit debat altijd als een natuurlijk proces beschouwd. De aanwezigheid van moslimminderheden in het Westen is de afgelopen decennia namelijk sterk gegroeid en uitgegroeid tot een belangrijke maatschappelijke realiteit. Het is dan niet meer dan logisch dat dit vragen oproept en discussies losmaakt. De islam is tegenwoordig een van de belangrijkste religies in vrijwel alle grote westerse steden, naast de verschillende christelijke denominaties. Ook het aantal moskeeën is sterk toegenomen. Er is nauwelijks een westerse stad zonder één of meerdere moskeeën.

In het begin waren moslims vooral gastarbeiders, maar later besloten velen zich permanent te vestigen en burgers van hun nieuwe landen te worden. Tegenwoordig bekleden hun kinderen de hoogste functies binnen de staat. In Nederland heeft bijvoorbeeld een moslima (Khadija Arib, red.) het voorzitterschap van het parlement bekleed, en zijn moslims actief als ministers, burgemeesters, Kamerleden en gemeenteraadsleden.

Het is daarom begrijpelijk dat westerse samenlevingen verdeeld zijn over moslims. Sommigen zien hen als een verrijking, terwijl anderen hen met argwaan benaderen of zelfs als een bedreiging zien voor de westerse beschaving en haar joods-christelijke waarden.’

Zijn de westerse waarden ‘joods-christelijk’? Gelooft u daar echt in?

‘De joods-christelijke traditie heeft zonder twijfel een rol gespeeld bij het ontstaan van westerse waarden. Maar u heeft gelijk dat zij niet de enige bron vormt van die waarden. Veel ervan zijn voortgekomen uit kritische, hervormingsgezinde en seculiere bewegingen met een humanistisch karakter. Die putten uit het bredere menselijke erfgoed, waaronder de Griekse traditie, de Arabisch-islamitische beschaving en het islamitische erfgoed van Al-Andalus.’

Hier raakt u een gevoelige snaar. Veel westerlingen stellen namelijk dat islam en democratie niet met elkaar verenigbaar zijn en wijzen daarbij op het gebrek aan echte democratie in veel islamitische landen. Wat vindt u van deze stelling?

‘Ik beschouw democratie als een menselijk product en niet als een exclusief westers product. Alle beschavingen hebben op de een of andere manier bijgedragen aan de ontwikkeling ervan, totdat zij haar huidige vorm bereikte binnen de westerse beschaving.’

Bedoelt u dat in het Westen het toppunt van democratie is bereikt?

‘Nee, dat beweer ik niet. Een democratie die nog steeds verbonden is met imperialistische tendensen kan moeilijk als voltooid worden beschouwd. Bovendien staat de westerse democratie vandaag opnieuw onder druk van het populisme, een hardnekkige kwaal die haar voortbestaan kan bedreigen, evenals van de opkomst van extreemrechts en raciaal nationalisme.’

‘Persoonlijk beschouw ik de westerse democratische ervaring als bijzonder waardevol’

Het lijkt erop dat vooral westerlingen profiteren van westerse waarden, in die zin dat de vrijheid van meningsuiting vooral voor hen geldt. Wanneer niet-westerse westerlingen zich uitspreken, worden ze gecanceld, genegeerd of in het beste geval getolereerd. Veel columnisten van kleur houden het voor gezien.

‘Persoonlijk beschouw ik de westerse democratische ervaring als bijzonder waardevol, wellicht als een van de meest geavanceerde politieke prestaties die de mensheid tot nu toe heeft voortgebracht. Toch blijft de weg naar een duurzame en rechtvaardige democratie lang en veeleisend. Democratie is een universeel menselijk project waaraan alle culturen en beschavingen kunnen bijdragen. Ik ben ervan overtuigd dat de meest duurzame vorm van democratie zal voortkomen uit die mondiale wisselwerking.’

Hoe bedoelt u dat?

‘In wat wij als moslims de “rechtgeleide kalifaten” noemen, ontwikkelden moslims al vroeg het idee van een menselijke bestuurder die zijn legitimiteit ontleent aan de mensen en niet rechtstreeks aan God. Deze bestuurder kon worden gecontroleerd, ter verantwoording worden geroepen en zelfs worden afgezet. Ook ontwikkelden moslims het concept van shura, overleg, dat kan worden gezien als een vroege vorm van inspraak van burgers. Dit gebeurde in een periode waarin veel Europese heersers hun macht nog baseerden op het idee van een goddelijk mandaat.’

Er was dus ooit sprake van islamitische democratie, of althans van een democratische traditie binnen de islam?

‘Ja, daarom vind ik de bewering dat islam en democratie onverenigbaar zijn onjuist. Zij gaat voorbij aan de fundamentele islamitische teksten die rechtvaardigheid, vrijheid en gelijkheid benadrukken. Het ontbreken van democratische regimes in veel islamitische landen bewijst volgens mij niet dat islam en democratie onverenigbaar zijn. Veel moslims beschouwen deze autoritaire regimes juist als een erfenis van de koloniale periode, die in stand wordt gehouden door externe steun aan autocratische machthebbers. Zoals de Algerijnse denker Malik Bennabi ooit zei: “Het Westen exporteert zijn waarden niet buiten zijn grenzen.” Democratie lijkt volgens deze visie vaak voorbehouden aan westerse samenlevingen, terwijl elders autoritaire regimes worden gedoogd of gesteund.’

Zijn het Westen en democratie volgens u dan altijd met elkaar in overeenstemming?

‘Nee, niet altijd. Wanneer westerse staten handelen in strijd met internationaal recht of democratische beginselen, laat dat zien dat geopolitieke of economische belangen soms zwaarder wegen dan democratische waarden. De geschiedenis biedt verschillende voorbeelden van oorlogen en interventies die moeilijk te rijmen zijn met de idealen van vrijheid, zelfbeschikking en democratie. Dat betekent niet dat democratie geen belangrijke verworvenheid van het Westen is, maar wel dat de toepassing ervan buiten de eigen grenzen niet altijd consequent is geweest.’

‘Er zijn helaas veel landen in de islamitische wereld die worden bestuurd door autoritaire of sterk centralistische regimes’

Democratie voor ons (de witte westerling), dictatuur voor de rest (het mondiale zuiden), bedoelt u?

‘Er zijn inderdaad westerlingen die menen dat democratie per definitie een “witte” uitvinding is en daarom niet geschikt zou zijn voor andere volkeren. Dat zijn ideeën die geworteld zijn in raciaal superioriteitsdenken, dat vroeger werd gebruikt om kolonialisme te rechtvaardigen. Naar mijn mening zijn restanten van die mentaliteit nog steeds aanwezig in delen van de westerse samenlevingen. Een belangrijke opdracht voor de hedendaagse menselijke emancipatie is het Westen te helpen zich te bevrijden van eurocentrische denkpatronen en deze te vervangen door een werkelijk humanistische visie die erkent dat mensen tegelijkertijd gelijkwaardig én verschillend zijn.’

Welk islamitisch land beschouwt u vandaag als het meest democratisch?

‘In de islamitische wereld, waarvan veel landen pas na de Tweede Wereldoorlog onafhankelijk werden, zijn er verschillende voorbeelden van positieve democratische ontwikkelingen. In Aziatische landen zoals Indonesië en Maleisië, en in Afrikaanse landen zoals Senegal en Nigeria, zijn democratische instellingen relatief stevig verankerd geraakt. Het is daar moeilijker geworden voor politieke actoren om de democratische orde omver te werpen. Ook speelt het maatschappelijk middenveld een belangrijke rol bij het oplossen van crises en het beschermen van democratische processen.’

Welk islamitisch land beschouwt u als het minst democratisch?

‘Er zijn helaas veel landen in de islamitische wereld die worden bestuurd door autoritaire of sterk centralistische regimes. Deze regimes verschillen qua ideologische achtergrond: sommige beroepen zich op religie, andere op secularisme; sommige zijn pro-westers, andere anti-westers. Wat zij gemeen hebben, is hun autoritaire karakter. Maar dictatuur kent uiteindelijk geen religie of ideologie.’

Beschouwt u Nederland als een land dat lijdt aan islamofobie?

‘Hoewel islamofobie zeker bestaat binnen delen van de samenleving en onder sommige politieke en culturele elites, beschouw ik Nederland niet als een land dat in zijn geheel door islamofobie wordt gekenmerkt. Moslims in Nederland genieten, in vergelijking met veel andere landen, een hoge mate van vrijheid en rechtsbescherming. Zij beschikken over dezelfde burgerrechten als andere burgers. Bovendien worden islamitische scholen volledig door de Nederlandse staat gefinancierd, net als andere bijzondere scholen.’

‘Zij beschikken over dezelfde burgerrechten als andere burgers’

De Tweede Kamer stemde onlangs in met een PVV-motie die oproept tot een verbod op de Moslimbroederschap in Nederland. Voorstanders van die motie vrezen dat de beweging invloed probeert te krijgen in de samenleving en uiteindelijk een islamitische staat met shariawetgeving nastreeft. Ziet u dit als een voorbeeld van islamofobie?

‘De Moslimbroederschap is volgens mij een islamitische maatschappelijke beweging die geweld afwijst en democratische participatie ondersteunt. Ik ben van mening dat veel van de beschuldigingen die worden geuit juridisch en feitelijk onvoldoende zijn onderbouwd. Vanuit mijn perspectief staat haar gedachtegoed haaks op dat van gewelddadige extremistische organisaties zoals Al Qaida of IS.’

Toch worden zij gewantrouwd. Een moslimbroeder zou altijd meerdere loyaliteiten hebben. Dat geldt ook voor andere minderheden, maar bij moslims wordt het als bedreigender ervaren. Hoe ziet u dat?

‘De activiteiten van aan de Moslimbroederschap gelieerde organisaties binnen islamitische gemeenschappen in Europa kunnen volgens voorstanders bijdragen aan integratie, maatschappelijke participatie en democratische betrokkenheid. Daarom ben ik van mening dat een verbod op deze beweging niet in het belang is van de Nederlandse samenleving en zelfs averechts zou kunnen werken door gematigde stemmen te verzwakken ten gunste van radicalere stromingen.’