Najib Elyandouzi is fietsenmaker en dichter. Zijn net verschenen dichtbundel is in zijn moedertaal, het Tamazight, die dreigt te verdwijnen. ‘Als ik niet in het Tamazight schrijf, wie gaat het dan doen?’

‘Mijn vader is al jaren overleden en ik mis hem heel erg. Ik heb zijn dood tot op de dag van vandaag niet kunnen accepteren.’ Met die woorden vat Najib Elyandouzi (53) samen wat zijn debuutbundel Islemd-ayi Baba eigenlijk is. Een eerbetoon aan zijn vader en een noodkreet om de Tamazight-taal onder druk staat. In een warm en vol buurtcentrum Oase in Utrecht-Zuilen vond onlangs de boekpresentatie plaats. Het werd een avond vol muziek, verrassingen en liveverbindingen met dierbaren.

Overdag staat Elyandouzi in de winkel en maakt hij fietsen. Gedichten schrijven doet hij niet op een vast moment. ‘De woorden schieten onverwachts binnen. Dat kan in de auto zijn of tijdens het boodschappen doen’, vertelt hij. ‘Mijn teksten komen geleidelijk. Ik schrijf over alles wat me persoonlijk raakt. Het kan over familie gaan, politiek of wat er in de wereld gebeurt. Eigenlijk alles wat te maken heeft met mensen.’

Voetstappen

De titel Islemd-ayi Baba betekent letterlijk: mijn vader heeft mij geleerd. ‘Het eerste wat mijn vader mij leerde, is dat ik gewoon in mezelf moet geloven en mezelf moet zijn. De teksten in het boek gaan daarover. Het boek is een kleine samenvatting van verschillende ervaringen en gevoelens’, vertelt Elyandouzi.

Op de cover staan grote en kleine voetstappen. De voeten van zijn vader en die van hemzelf. De eerste twaalf jaar bracht hij door in Tarbiaat, een dorp van de stam Aith Ourich, op twee kilometer van Anoual, op het platteland van de Rif. Daar ging hij naar de basisschool, en in de zomer volgde Elyandouzi een paar weken onderwijs in de moskee. Bij hem thuis was de Slag om Anoual, de grote overwinning van de vrijheidsstrijder Abd el-Krim op het Spaanse leger in 1921, altijd het onderwerp. ‘Toen mijn ouders nog op het platteland woonden, vertelden ze ons de verhalen. En over wat onze voorouders deden tijdens de strijd tegen de Spanjaarden. De verhalen brachten ons samen’, vertelt hij. Maar in de Rif was voor Elyandouzi geen perspectief en toekomst. Zijn vader wilde dat hij zich verder kon ontwikkelen en stuurde hem naar de stad Taza.

Daar overkwam hem iets wat hij nooit had verwacht. Voor het eerst merkte hij dat zijn taal, het Tamazight, buiten de Rif niet werd gesproken. Plotseling moest hij overschakelen naar Darija, Marokkaans-Arabisch, en uitleggen wie hij was en waar hij vandaan kwam. ‘In Taza startte het zoeken naar mezelf’, vertelt hij. Van Taza ging hij naar Rabat, vervolgens naar Tanger, Larache, Khmissat en uiteindelijk richting Europa.

‘Nu hij dood is, lijkt het alsof ik in de wildernis leef’

‘Waar de voetstappen van mijn vader stopten, moest ik eenzaam verder. Mijn vader heeft me bij de hand genomen tot het jaar 2004.’ Hij valt kort stil en vertelt verder. ‘Mijn vader is al jaren overleden en ik mis hem heel erg. Ik heb zijn dood tot op de dag van vandaag niet kunnen accepteren. Hij was mijn beschermmuur. Hij was er altijd voor me. Nu hij dood is, lijkt het alsof ik in de wildernis leef’, zegt Elyandouzi tegen het publiek in de zaal.

Dertig gedichten

De bundel bevat dertig gedichten die hij al vijfentwintig jaar wilde publiceren. ‘Ik heb de teksten gekozen die ik zelf mooi vind om te delen met de wereld. Een van de oudste gedichten heet Tif Itri, sterrenlicht. Ik heb het geschreven in het jaar 1994,’ vertelt hij, waarna hij het gedicht vol emotie voorleest aan de zaal.

Het schrijfproces is voor Elyandouzi een intense ervaring. ‘Mijn gedichten gaan over verlies, afscheid, hoop en liefde. Daarom laat elk gedicht bij mij een bepaalde emotie achter. Iedere keer als ik het opnieuw lees, voel ik weer iets anders. Het laat in lagen verschillende littekens bij mij achter.’

Zorgen om de Tamazight-taal

Elyandouzi beheerst de Nederlandse taal voldoende, toch kiest hij er bewust voor om in het Tamazight te schrijven. ‘Ik weet als geen ander wat het betekent om je taal niet te kunnen spreken, dat maakte ik mee als jongeman in Taza. Ik ben trots op mijn identiteit. Als ik niet in het Tamazight schrijf, wie gaat het dan doen? Ik voel me verantwoordelijk.’

Hij maakt zich ook grote zorgen over de toekomst van de taal. Niet alleen in Nederland, maar ook in Noord-Afrika, in Marokko. Tamazight heeft sinds het jaar 2011 een officiële status, maar in de praktijk gebeurt er nog te weinig, vertelt Elyandouzi. ‘Toen in 2004 mijn eerste kind geboren werd, moest ik de grootste moeite doen om de Amazigh-naam officieel te registreren. Alles wat met het Tamazight te maken had, was toen verboden. Nu is het officieel erkend, maar er zijn geen mogelijkheden. Je kunt denken aan het gebrek aan budgetten en initiatieven om echt verder te kunnen gaan.’

‘Taal is niet alleen een communicatiemiddel, het is ook gevoel’

Voor Elyandouzi gaat de taal ook verder dan alleen maar woorden. ‘Taal is niet alleen een communicatiemiddel, het is ook gevoel. Een emotie. Ik kan me gewoon beter uiten. Zelfs huilen in het Tamazight is anders dan in het Nederlands.’

‘Dit boek moet ooit een verrijking worden voor de Amazigh-bibliotheek, hier in Nederland en in Marokko. Als iemand de interesse heeft om het te vertalen, kunnen de Riffijnse jongeren via dit boek over onze cultuur leren. Veel Riffijnse jongeren in Nederland spreken de taal niet goed of nauwelijks meer’, vertelt Elyandouzi.

De verantwoordelijkheid legt hij bij de eigen gemeenschap. ‘Wij als ouders moeten gewoon veel meer gaan doen en ondernemen. Door bijvoorbeeld thuis met onze kinderen Tamazight te spreken in plaats van alleen maar Nederlands. We moeten onze kinderen ook leuke dingen blijven vertellen en meegeven over de Rif. We importeren vaak de cultuur van anderen en kleineren onszelf. Dat moeten we niet doen. Ik vind dat we onze eigen tradities levend moeten houden, naar voren brengen en omarmen, en die trots overdragen op onze kinderen. Leer hen van zichzelf houden.’

‘Ik vind dat we onze eigen tradities levend moeten houden’

Hij sluit af met een boodschap aan de jeugd. ‘Zorg dat je het eerst goed doet op school. En als je kennis hebt van wie je bent, ben je een verrijking.’

Na achtentwintig jaar in Nederland is zijn wens voor de toekomst net zo belangrijk als de voetstappen op zijn cover. ‘Mijn vader wilde dat ik op zoek bleef gaan naar mezelf en mijn kennis blijf vergroten, daarom hoop ik dat er over tien jaar in Nederland minimaal één cultuurcentrum is voor de Amazigh-gemeenschap. Een plek waar onze kinderen kunnen leren wie ze zijn, waar de taal wordt doorgegeven en waar we als gemeenschap trots op kunnen zijn. Want een gemeenschap zonder eigen plek, raakt zichzelf kwijt.’

De bundel is te bestellen via [email protected] of af te halen bij Rif Reizen van Moustafa Barbouche, gevestigd aan de Hoefkade 307B in Den Haag.