De doodstraf is wereldwijd op haar retour, maar tegelijk zichtbaarder en gruwelijker dan in jaren. In de VS hebben de mislukte executie van Christa Pike en de plannen om de executie van legerpsychiater Nidal Hasan live uit te zenden het debat opnieuw aangewakkerd. In Nederland wil alleen de SGP de doodstraf opnieuw invoeren.

Wereldwijd is de doodstraf de afgelopen tien jaar verder teruggedrongen, vertelt Amnesty-woordvoerder Elke Kuijper. Ongeveer twee derde van alle landen heeft de straf afgeschaft in wet of praktijk. In Europa is Belarus het enige land dat nog de doodstraf uitvoert, met een nekschot. Het gebeurt sporadisch en in stilte. Familieleden worden niet ingelicht en lichamen van geëxecuteerden worden niet teruggegeven.

Landen als Libanon en Nigeria hebben wetsvoorstellen ingediend om de doodstraf af te schaffen, terwijl Indonesië al tien jaar geen executies meer heeft voltrokken. Tegelijkertijd is er ook een tegengestelde trend. Een klein aantal landen voert juist steeds meer executies uit. Het gaat onder andere om Singapore, waar dit jaar al negentien mensen zijn opgehangen, en om Saoedi-Arabië en Iran, waar het aantal executies per jaar in de honderden loopt. Myanmar is in 2022 opnieuw begonnen met executies, na een pauze van meer dan dertig jaar. Het Israëlische parlement heeft dit jaar een wet aangenomen om straks Palestijnse ‘terroristen’ op te kunnen hangen en Algerije heeft recent de doodstraf ingevoerd voor mensen die moedwillig een bosbrand veroorzaken.

Intimidatie

Volgens Amnesty International is dat geen toeval. Autoritaire leiders gebruiken de doodstraf vaak om macht te tonen en angst te zaaien, zegt Kuijper. ‘Het is een politiek instrument, geen rechtvaardige straf. Dat wordt zichtbaar in landen waar executies publiek worden uitgevoerd, zoals Iran en Afghanistan, en in moderne varianten daarvan, zoals livestreaming.’ De aankondiging van het Pentagon dat de executie van Nidal Hasan, de legerpsychiater die in 2009 dertien collega’s doodschoot op Fort Hood, live zal worden uitgezonden, past volgens Kuijper in die logica. ‘Het is bedoeld om te intimideren, om te laten zien hoe sterk de staat is.’

De zaak van Christa Pike (50) laat zien hoe de doodstraf in de praktijk vaak neerkomt op langdurige marteling. Pike zit al dertig jaar in een dodencel in Tennessee, veroordeeld voor een moord die ze als 18-jarige pleegde. Eind september probeerde de staat haar te executeren met twee doses van een dodelijke injectie, maar dit mislukte. Pike overleefde de toediening van pentobarbital, raakte ernstig gewond en werd behandeld in het ziekenhuis. Inmiddels is ze weer enigszins opgeknapt en teruggebracht naar de gevangenis waar ze eerder zat.

Voor Kuijper is Pikes situatie exemplarisch. ‘Het wachten op de voltrekking van een doodvonnis is op zichzelf al een vorm van wrede en onmenselijke behandeling. Maar dertig jaar in een dodencel, gevolgd door een mislukte executie, is een opeenstapeling van leed die geen enkele rechtsstaat zou mogen veroorzaken.’

De mislukte executie heeft in de Verenigde Staten een fel debat losgemaakt. Sommigen pleiten ervoor Pike vrij te laten, omdat de staat haar niet meer op humane wijze kan executeren. Anderen zoeken naar alternatieve executiemethoden, omdat de dodelijke injectie steeds vaker faalt. Maar afschaffing van de doodstraf lijkt in de VS niet nabij. Sinds de herinvoering in 1976 is de straf diep verankerd in het Amerikaanse systeem. Onder president Donald Trump zijn de federale executies hervat. De geplande executie door het leger van Hasan is de eerste militaire executie in decennia. De laatste vond in 1961 plaats, onder president John F. Kennedy.

Zwarte verdachten krijgen vaker de doodstraf

Hasan zal, als het aan het Pentagon ligt, publiekelijk worden geëxecuteerd, via een livestream. Dit past volgens Kuijper in een bredere trend, waarin het strafrecht wordt ingezet als politiek theater. In de VS is de doodstraf bovendien sterk verweven met raciale ongelijkheid, benadrukt de Amnesty-woordvoerder. Zwarte verdachten krijgen vaker de doodstraf dan witte verdachten, vooral wanneer het slachtoffer wit is. Als je in de staat Louisiana een moord pleegt op een wit persoon, dan is de kans dat de verdachte de doodstraf krijgt 97 procent groter dan wanneer het slachtoffer een zwart persoon is. Ook dat maakt de doodstraf volgens Amnesty onverenigbaar met een eerlijk rechtssysteem.

‘Er is geen situatie waarin een staat het recht heeft om een mens te doden’

Amnesty International is in alle gevallen tegen de doodstraf. De organisatie wijst op de schending van het recht op leven, het risico op gerechtelijke dwalingen, het ontbreken van een afschrikkend effect, discriminatie in de rechtspraak, oneerlijke processen en het politieke misbruik van de straf. Voor Kuijper is het simpel. ‘De doodstraf is altijd een wrede, onmenselijke en vernederende straf. Er is geen situatie waarin een staat het recht heeft om een mens te doden. Amnesty ziet levenslange opsluiting zonder perspectief als een schending van internationale mensenrechten en een vorm van wrede, onmenselijke en vernederende behandeling.’

Derde van Nederlandse kiezers wil herinvoering doodstraf

Uit een onderzoek van Ipsos uit 2024 blijkt dat een derde van de Nederlandse kiezers voor de herinvoering van de doodstraf is. 59 procent van het SGP-electoraat en 57 procent van het PVV-electoraat wil de doodstraf opnieuw invoeren, evenals 43 procent van het BBB- en FvD-electoraat. De SGP is echter de enige partij in Nederland die de doodstraf officieel wil herinvoeren. De PVV en ook FvD hebben hiervoor (nog) niet gepleit.

Jan Schippers, directeur van het wetenschappelijk bureau van de SGP, legt uit dat zijn partij altijd voor de doodstraf is geweest. Maar het standpunt wordt nu minder robuust uitgedragen dan vroeger. In het verleden verwees de SGP direct naar Romeinen 13:4: ‘de overheid draagt het zwaard niet tevergeefs’. Nu is de partij terughoudender. ‘De doodstraf is geen speeltje voor campagnedoeleinden, evenmin een middel om wraak te nemen.’ Schippers benadrukt dat de SGP zich wil onderscheiden van populistische partijen die de doodstraf inzetten als retorisch wapen. ‘Hoe harder populisten roepen, hoe voorzichtiger wij moeten zijn’, zegt hij. ‘We willen niet in dat vaarwater terechtkomen.’

De SGP wil de doodstraf tegenwoordig alleen nog toepassen bij meervoudige moord of moord met een terroristisch motief, en alleen wanneer er zekerheid is over de schuld, vast te stellen door de Hoge Raad. Enkelvoudige moord, drugsmisdrijven, geloofsafval en andere categorieën vallen daar niet onder. Openbare executies of spektakel wijst Schippers af als ongepast. ‘De partij heeft zich nooit uitgesproken over de methode van executie, ook omdat wraak als motief moet worden vermeden.’ Humane uitvoering is volgens Schippers in zekere zin een contradictio in terminis, maar wel een noodzakelijke voorwaarde.

‘De SGP heeft het standpunt ooit tijdelijk uit het verkiezingsprogramma gehaald’

Schippers erkent dat herinvoering in Nederland praktisch vrijwel onmogelijk is. Het zou een grondwetswijziging vereisen, het opzeggen van internationale verdragen en mogelijk zelfs een vertrek uit de Europese Unie. ‘De SGP heeft het standpunt ooit tijdelijk uit het verkiezingsprogramma gehaald vanwege die praktische bezwaren, maar het staat er inmiddels weer in. We hoeven ons niet aan te passen aan meerderheidsstandpunten, maar we zijn wel realistisch. Dit verandert niet snel.’

Toch blijft het onderwerp voor de partij principieel belangrijk, benadrukt hij. ‘Het gaat de SGP om bescherming van het leven. Een mensenleven heeft hoge waarde. Wie een ander het leven ontneemt, moet weten dat dat een uiterst zware consequentie heeft. Dit hangt ook samen met onze overtuiging dat proportionele vergelding óók een doel van het strafrecht is. We zijn daarom bij extreme misdrijven voor de doodstraf, maar de straf mag nooit zwaarder zijn dan de misdaad. We moeten altijd oppassen voor een spiraal van wraak.’