Schrijver Mohammed Benzakour raakte door een ontmoeting met een winterkoninkje geboeid door vogels. Die fascinatie bracht hem naar Bali, waar hij gevangen vogels probeerde vrij te kopen. Hij schreef er het boek Het lied van Agilouz over.

In februari 2011 kreeg Benzakour het pijnlijke nieuws dat het zware herseninfarct van zijn moeder had geleid tot het locked-in-syndroom. Dat hield in dat zijn levendige moeder nooit meer zou kunnen praten en verlamd zou blijven. Mensen die lijden aan het locked-in-syndroom zitten als het ware opgesloten in zichzelf. Hij verliet de instelling in Rotterdam-IJsselmonde waar zijn moeder verbleef. Na deze allesvernietigende mededeling ging hij het park in en zat voorovergebogen met zijn handen in zijn gezicht op een bankje. Hoe moest hij dit verwerken? Hoe moest hij dit aan de rest van de familie vertellen?

Plotseling hoorde hij een vogel fluiten. ‘Ik zag het dier niet meteen, maar het leek wel of dat gezang bedoeld was om me te troosten. Eindelijk kwam ze tevoorschijn. Thuis zocht ik op wat voor vogel dit was: een winterkoninkje. Eigenlijk een onjuiste benaming. Deze vogel kan niet tegen kou en is meer een winterpineut dan een koning van de winter. Ik dacht dat het een vrouwtje was en noemde haar Agilouz. Mijn moeder heette Zouliga, wat ik had omgedraaid. Volgens sommige kenners kon het geen vrouwtje zijn. Een vrouwelijk winterkoninkje zingt niet, en zeker niet in februari. Met andere woorden, Agilouz was een merkwaardig beestje. Mijn conclusie luidde dat het misschien geen vogeltje was, maar een engeltje. Dankzij Agilouz vergat ik heel even mijn verdriet. Door haar zag ik de magie van vogels.’

‘Een vrouwelijk winterkoninkje zingt niet, en zeker niet in februari’

Vanaf dat moment werd bij Benzakour de liefde voor vogels aangewakkerd. Hij had wel interesse in vissen en honingbijen, maar geen speciale band met vogels. Daar bracht Agilouz drastisch verandering in. Ze beurde hem op met haar gezang. Vanaf die dag ging hij, telkens als hij bij zijn moeder was geweest, naar het park. Alsof Agilouz op hem zat te wachten, zong ze haar mooiste lied voor hem. Soms nam hij zijn moeder mee in haar rolstoel. Ook voor haar gaf Agilouz een concert.

Toen zijn moeder het verpleegtehuis verruilde voor een aangepaste woning, nam Benzakour afscheid van Agilouz. ‘Ik kocht een vogelhuisje voor haar, dat ik heb gestoffeerd met een van de hoofddoeken van mijn moeder. Helaas heb ik haar nooit meer gezien.’

Vogel in kooien

Kort na de ontmoeting met Agilouz merkte Benzakour iets bij zichzelf op. ‘Als ik een vogel in een kooitje zag, kreeg ik bijna ademnood. Waarom? Na een tijdje begreep ik het. Een vogel die opgesloten zat in een kooitje deed me denken aan mijn moeder. Die zat door haar ziekte in zichzelf opgesloten.’

Steeds sterker leefde bij hem de gedachte dat het verkeerd is om vogels in kooien op te sluiten. Daar horen ze niet. Vogels horen in de natuur thuis. Hij ging met zijn verrekijker op pad in natuurgebieden en leerde vogelsoorten herkennen. Maar zijn studie ging verder. Wat was het verhaal achter de exotische vogels uit verre landen die in Nederland in een kooi terechtkwamen?

In zijn boek staat: ‘Tot de jaren negentig was Nederland een van de grootste importeurs van exotische vogels uit Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Maar sinds de EU in 2005 alle import van in het wild gevangen dieren verbood – om de verspreiding van vogelgriep tegen te gaan – is de vraag naar exotische vogels op de zwarte markt schrikbarend gestegen. Interpol rekende uit dat er jaarlijks tussen de 7 en 13 miljard dollar (!) wordt omgezet in de illegale handel in dier- en plantensoorten.’

En helaas is Nederland al eeuwenlang betrokken bij de handel in exotische vogels. Op de vraag of het verbod uit 2005 averechts werkt, antwoordt Benzakour dat het er niet beter op is geworden. ‘Er is ook relatief weinig handhaving. Het is volgens de Europese wet verboden om exotische vogels thuis te houden. Desondanks is de Rotterdamse haven een spil in de internationale vogelhandel. In Nederland bestaat ook een groot aantal vogelverenigingen. Veel mensen hebben thuis nog steeds exotische vogels. In Rotterdam is zelfs een Surinaamse vogelzangvereniging die wedstrijden organiseert. Wie wint, wordt bepaald met een puntensysteem.’

Wat nog verontrustender is, is de manier waarop deze vogels in de jungle worden gevangen. De nietsvermoedende vogels gaan op een tak zitten die is ingesmeerd met lijm van de maretak, waardoor ze niet meer weg kunnen. Als er twintig of dertig vogels aan een tak vastzitten, worden ze behandeld met een middel om hen los te weken. Daarna begint de lange reis naar onder andere Europa.

Op Bali

Tijdens zijn persoonlijke studie naar vogels ontdekte Benzakour ook dat er in Indonesië meer vogels in kooitjes zitten dan er vrij rondvliegen. Dat was voor hem de druppel. Langzaam ontstond een plan: naar Indonesië gaan om gevangen vogels te bevrijden.

Toen hij daarover met verschillende deskundigen sprak, kreeg hij min of meer te horen dat hij dat beter niet kon doen. Vogels die jarenlang in een kooi hadden geleefd, zouden niet meer kunnen overleven in de vrije natuur. Dat beschouwde Benzakour als onzin, simpelweg omdat die vogels ook konden overleven voordat ze werden gevangen. Vogels horen vrij te zijn en zo ver te vliegen als ze willen. Dat kan niet in een soms schandalig klein en vies kooitje.

Hij zette zijn plan door en kwam op Bali terecht. Daar stuitte hij al snel op een probleem. Voor veel mensen in Indonesië brengt een vogel in een kooi die buiten hangt geluk, vrede en goede energie voor het huis. Daarom reageerden ze niet altijd positief als Benzakour vroeg of de vogel te koop was. Of het zielig was dat die vogel opgesloten zat? Nee, de vogel was gelukkig. Daarom zong hij zo mooi.

‘Maar die vogel zingt niet. Die huilt.’

Hoe hij dat wist?

‘Ik heb vogelletterkunde gestudeerd.’

Daar hadden ze vaak niet van terug.

Nadat hij een vogel had vrijgekocht, ging hij er vaak mee naar een bos en liet hij hem daar los. Hij vertelde de verkoper niet altijd dat hij de vogel zou vrijlaten. In totaal gaf hij ongeveer honderd vogels hun vrijheid terug. Als ze wegvlogen, keken ze vaak nog even om en schonken ze hun bevrijder een dankbare blik.

Druppel op een gloeiende plaat

Zou hij anderen aanraden hetzelfde te doen?

‘De vogels die ik heb bevrijd zijn een druppel op een gloeiende plaat. Als veel meer mensen dat zouden doen, kwamen er meer vogels vrij. Iedereen die liefde heeft voor de planeet zou tijdens de vakantie een keer niet uit eten moeten gaan en voor dat geld een vogel moeten vrijkopen.’

‘Een hemel zonder vogels is als een firmament zonder sterren’

Tijdens zijn verblijf in Indonesië zag hij ook de wantoestanden rond de officieel verboden hanengevechten. De hanen worden in manden gestopt, waardoor ze agressief worden en feller vechten. Daarnaast krijgen ze scheermesjes aan hun poten gebonden, zodat er tijdens de gevechten meer bloed vloeit. Het is verboden, maar het gebeurt nog steeds. Dat het bezit van zo’n agressieve haan een bescheiden fortuin kan opleveren, helpt niet bij de bestrijding ervan. Armoede speelt hierbij een belangrijke rol.

Ondanks dit alles is de stijl van het boek lyrisch en poëtisch: ‘Een hemel zonder vogels is als een firmament zonder sterren.’

Stroperij

Hoe mooi de verhalen van deskundigen over het nut van vogels in dierentuinen ook zijn, Benzakour is er niet van overtuigd. ‘Het zou goed zijn voor educatie en er zijn fokprogramma’s om te voorkomen dat sommige vogelsoorten uitsterven. Dat is mooi, maar ik zie liever dat de stroperij wordt aangepakt. Dát is het echte probleem. Vogels horen niet in een kooi. Vogels die daar soms drie tot vijf jaar in hebben gezeten, vliegen verdwaasd maar tevreden weg. Ik heb liever dat ze daarna eventueel kort in vrijheid leven dan nog jaren opgesloten blijven in een kooitje. Geef dat geld voor educatie dan aan verenigingen die zich inzetten voor vogelbescherming.’

Sommige mensen vinden dat Benzakour hier en daar vogels heeft gestolen, maar daar is hij het niet mee eens. Hij heeft weleens stiekem een slot van een kooitje doorgeknipt als het kopen niet lukte, maar dan liet hij altijd geld achter. Bovendien is een vogel bevrijden iets anders dan iets stelen om er zelf beter van te worden.

‘De bevrijding van vogels gaat in essentie ook om de bevrijding van de mens’

Wel was het zo dat zijn acties ervoor zorgden dat hij niet lang op dezelfde plek kon blijven. Hoe dat allemaal in zijn werk ging, valt te lezen in Het lied van Agilouz. De helft van de opbrengst van het boek gaat naar vogelbeschermingsorganisaties.

Na afloop van het interview stuurt de schrijver nog een appje: ‘De bevrijding van vogels gaat in essentie ook om de bevrijding van de mens. Als metafoor roep ik met dit boek op dat we bij onszelf nagaan wie we willen zijn. Dat we vrijheid niet in de wereld om ons heen moeten zoeken, maar in onszelf. De uitbuiting  en uitmoorden van onder andere de Palestijnen en hun leiders is het finale failliet van de Westerse vrijheidsclaim.’

Het lied van Agilouz, Mohammed Benzakour, Cossee, 240 blz., € 23,99