De aanhoudende protesten en rellen in Frankrijk laten zien hoe verdeeld het land is, stellen historicus Niek Pas en journalist Marijn Kruk.

Al weken berichten de kranten over de protesten en rellen in Frankrijk. Maar volgens historicus Niek Pas en journalist Marijn Kruk leggen de gebeurtenissen diepere spanningen bloot die al jaren door de Franse samenleving lopen. Over de oorzaken en verantwoordelijken verschillen zij deels van mening, maar beiden zien een land dat steeds verder polariseert en waarin het vertrouwen in politiek en instituties onder druk staat.

Volgens historicus Niek Pas zijn de protesten niet los te zien van een bredere maatschappelijke onvrede die al jaren groeit. De stijgende kosten van levensonderhoud, hogere energieprijzen en frustratie over het beleid van president Emmanuel Macron vormen volgens hem de directe aanleiding voor de huidige onrust. Die recente problemen stapelen zich op bovenop een langer bestaande teleurstelling in de politiek.

Pas spreekt van een typisch Franse paradox. ‘Enerzijds bestaat er een diep wantrouwen tegenover de overheid, anderzijds verwachten burgers juist dat diezelfde overheid maatschappelijke problemen oplost. Wanneer dat niet gebeurt, kan onvrede snel omslaan in massaal protest.’

Volgens Pas moet de huidige situatie bovendien worden gezien binnen een lange Franse traditie van demonstraties, opstanden en revoluties. Toch waarschuwt hij voor al te snelle historische vergelijkingen. Vooral de vergelijking met de roemruchte studentenprotesten van mei 1968 vindt hij problematisch.

‘Waar 1968 een groeicrisis was, is de huidige situatie eerder een krimpcrisis’

‘De context van toen verschilt fundamenteel van die van vandaag. In de jaren zestig kende Frankrijk een periode van economische groei. Studenten en arbeiders eisten een groter aandeel in de welvaart en keerden zich tegen autoritaire maatschappelijke verhoudingen. Het land was toen nog relatief conservatief en katholiek. Nu is er sprake van een heel andere situatie. Waar 1968 een groeicrisis was, is de huidige situatie eerder een krimpcrisis. Het gaat minder om de verdeling van groeiende welvaart en meer om de vraag hoe om te gaan met schaarste, koopkrachtverlies en economische onzekerheid. In die zin lijken de protesten eerder op klassieke broodoproeren uit de vroegmoderne tijd dan op een revolutionaire studentenbeweging.’

Pas ziet daarnaast een belangrijke rol voor radicaal-linkse groepen bij de escalatie van protesten. Volgens hem zijn anarchistische en antikapitalistische activisten van het zogenoemde Black Bloc nadrukkelijk aanwezig. Dit zijn zwart geklede demonstranten die maskers ophebben om niet te worden herkend. ‘Deze groepen zijn klein in aantal, maar kunnen door hun geweld een grote invloed hebben op het verloop van demonstraties.’

Daarnaast onderscheidt hij een tweede categorie deelnemers aan de ongeregeldheden. ‘Je hebt ook jongeren die niet handelen vanuit een ideologische overtuiging, maar gebruikmaken van de chaos om winkels te plunderen.’ Pas verwijst in dit verband naar het fenomeen van ‘proletarisch winkelen’. ‘Veel scholieren die vreedzaam demonstreren, raken daardoor op de achtergrond.’

Ook over de rol van Jean-Luc Mélenchon en zijn radicaal-linkse partij La France Insoumise is de historicus kritisch. ‘Mélenchon en zijn medestanders hebben de protesten actief aangewakkerd. Hij is een demagoog die steeds radicaler opereert en zich nadrukkelijk richt op jongeren en kiezers met een migratieachtergrond.’

Eigen wereldbeeld

Waar Pas vooral kijkt naar de maatschappelijke en politieke oorzaken van de onrust, richt journalist Marijn Kruk zich meer op de manier waarop de gebeurtenissen worden geïnterpreteerd. ‘Je hebt de gebeurtenis en je hebt de manier waarop ernaar gekeken wordt’, stelt hij. Volgens Kruk is er sprake van een soort metagebeurtenis. ‘De interpretatie van de rellen zegt minstens zoveel over de huidige samenleving als de rellen zelf.’

In de nationale en internationale discussie ziet hij hoe verschillende politieke kampen de gebeurtenissen inpassen in hun eigen wereldbeeld. ‘Vooral radicaal-rechtse stemmen presenteren de onrust als bewijs van mislukte immigratie en integratie. Dat sommige relschoppers een migratieachtergrond hebben, geldt voor hen al snel als bevestiging van hun grote gelijk.’

Kruk ziet daarin een ontwikkeling die de afgelopen jaren steeds sterker is geworden, vooral sinds de vluchtelingencrisis van 2015. ‘Veel mensen zijn maatschappelijke problemen meer en meer gaan bekijken door een etnische of culturele bril. Daardoor worden beelden van rellen vrijwel automatisch gekoppeld aan discussies over migratie, islam en natuurlijk de beruchte omvolkingstheorie van de Franse schrijver Renaud Camus.’

Tijdens de jaren als correspondent in Frankrijk zag Kruk een samenleving die aan het veranderen was, in negatieve zin. ‘Frankrijk kampt met een steeds hogere staatsschuld, terwijl de kwaliteit van publieke voorzieningen afneemt en burgers steeds meer het gevoel hebben dat de overheid niet naar hen luistert.’

Tegelijkertijd ziet hij hoe een deel van rechts deze onvrede vertaalt naar een identitair verhaal. ‘Neem conservatieve media als CNews, die consequent een verband leggen tussen migratie, islam en maatschappelijke problemen.’

Hierdoor ontstaat een sterk vertekend beeld van de protestbeweging, terwijl de werkelijkheid veel complexer is. ‘Op straat bevinden zich veel verschillende groepen: studenten, vakbondsleden, zorgmedewerkers, docenten, brandweerlieden, jongeren uit de banlieues, anarchisten en opportunistische plunderaars. Je kunt die niet over één kam scheren of alleen naar de extremisten wijzen.’

‘La France Insoumise wordt ook gedemoniseerd’

Over de rol van radicaal links is hij minder negatief dan Pas. Kruk erkent dat groepen als Black Bloc bestaan en soms nadrukkelijk aanwezig zijn. ‘Sinds ongeveer 2012 zijn zij geregeld zichtbaar tijdens demonstraties. Toch wordt hun invloed regelmatig overdreven in de media.’

Een vergelijkbare kanttekening maakt hij bij het omstreden begrip ‘islamogauchisme’, de al dan niet vermeende samenwerking tussen radicaal links en islamistische groepen. ‘Zulke contacten bestaan er wel degelijk, maar het gaat om een relatief beperkt verschijnsel dat door politieke tegenstanders enorm wordt uitvergroot. En dat is niet terecht.’

Ook ten aanzien van de radicaal-linkse partij La France Insoumise kiest Kruk voor een andere invalshoek. ‘Het zijn zeker geen lieverdjes, maar ze worden óók gedemoniseerd, en dit tekent een situatie waarin iedereen in de Franse politiek verbeten naar elkaar wijst.’ De definitiemacht ligt momenteel vooral bij rechts, zegt hij. ‘Rechts slaagt erin de gebeurtenissen grotendeels vanuit zijn eigen frame te presenteren.’

Politieke flanken winnen terrein

Toch zijn Pas en Kruk, ondanks hun verschillende analyses, het over één ding wel helemaal eens: Frankrijk bevindt zich nu inderdaad in een diepe politieke crisis. Het vertrouwen in overheid en politieke instellingen neemt af, het midden verzwakt en de politieke flanken winnen terrein.

Pas blikt vooruit op de presidentsverkiezingen, die in 2027 zullen worden gehouden op 18 april, de eerste ronde, en 2 mei, de tweede ronde. ‘Het politieke midden verkeert in zwaar weer’, zegt hij. ‘De traditionele centrum- en sociaaldemocratische partijen hebben veel van hun invloed verloren, terwijl de flanken steeds sterker worden. Vooral het radicaal-rechtse Rassemblement National van Marine Le Pen profiteert van die ontwikkeling.’

‘Een confrontatie tussen Le Pen en Mélenchon zal veel gematigde kiezers in een lastig parket brengen’

Volgens Pas is Rassemblement National vrijwel verzekerd van een plaats in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. De grote vraag is wie het tegen radicaal rechts zal opnemen. ‘Een confrontatie tussen Marine Le Pen en Mélenchon zal veel gematigde kiezers in een lastig parket brengen. Ik verwacht dan een scenario met veel blanco stemmen, ongeldige stemmen en mensen die thuisblijven. Mijn hoop is daarom gevestigd op een gematigde kandidaat die alsnog het politieke midden kan vertegenwoordigen, al is het centrum momenteel sterk versnipperd. Maar die kandidaat moet nog opstaan.’

Kruk gaat in zijn diagnose nog een stapje verder dan Pas. ‘In Frankrijk heb je nu de Vijfde Republiek. Elke republiek ontstond naar een grote crisis: de revoluties van 1789 en 1848, de Franse nederlaag bij Sedan in 1870, het einde van Vichy-Frankrijk in 1945 en in 1958 tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. Nu president Macron het traditionele politieke landschap grotendeels heeft opgebroken en de spanningen blijven oplopen, rijst de vraag of Frankrijk uiteindelijk opnieuw voor zo‘n fundamentele herschikking komt te staan. De huidige onrust gaat dieper dan afzonderlijke protestgolven als de Gele Hesjes of zelfs de studentenprotesten van 1968. Daarom wil ik de vraag stellen of Frankrijk zich op termijn niet richting een Zesde Republiek beweegt. Dus wat we eigenlijk zien, is een crise de régime.’