Journaliste en schrijfster Anet Bleich (75) is al jaren kritisch betrokken bij de Israëlische politiek. Volgens Bleich staan de komende Israëlische verkiezingen in het teken van een fundamentele keuze: zet het land de koers voort van premier Benjamin Netanyahu en zijn extreemrechtse bondgenoten, of kiest het voor een gematigder alternatief onder leiding van oud-generaal Gadi Eisenkot?

Hoe kijkt u naar de huidige politieke situatie in Israël?

‘Heftige politieke taferelen zijn in Israël eigenlijk niets nieuws. Wat wel nieuw is, is dat sinds eind 2022 extreemrechtse partijen deel uitmaken van de regering en zich hebben verenigd in een stevig rechts blok. Zij hopen opnieuw een meerderheid te behalen bij de volgende verkiezingen.

‘De aanval van Hamas op 7 oktober 2023 heeft bovendien een enorm trauma veroorzaakt onder de Israëlische bevolking. Dat heeft geleid tot veel angst en woede, en daardoor ook tot een verdere verrechtsing van de Israëlische samenleving.’

Want hoe ziet het politieke landschap er momenteel uit?

‘Je kunt grofweg twee blokken onderscheiden. Aan de ene kant staat Netanyahu met de Likud en rechts-nationalistische, extreemrechtse en ultraorthodoxe partijen. Aan de andere kant staat een oppositieblok rond Gadi Eisenkot, een voormalig generaal. Dat blok bestaat uit rechtse, centrumrechtse en ook meer centrumlinkse partijen.

 ‘Volgens de huidige peilingen heeft het blok rond Eisenkot een lichte voorsprong op dat van Netanyahu’

‘Israël is hoe dan ook rechtser dan Nederland. De Likud wordt soms met de VVD vergeleken, maar dat is eigenlijk een misleidende vergelijking. De Likud staat aanzienlijk verder naar rechts. Daarnaast heb je de ultraorthodoxe partijen en de religieus-zionistische partijen, die nog veel radicaler zijn. Maar in Nederland hebben de ultrarechtse partijen samen meer zetels.’

De keuze tussen Netanyahu of Eisenkot is voor Palestijnen lood om oud ijzer. Eisenkot is immers ook tegen de vorming van een Palestijnse staat. Vindt u die kritiek terecht?

‘Nee, dat vind ik echt te simpel. Want voor Palestijnen maakt het ook iets uit. Niemand verwacht dat Eisenkot onmiddellijk een einde maakt aan de bezetting of een Palestijnse staat zal erkennen. Maar hij staat wel aanzienlijk gematigder tegenover de oorlog in Gaza, de illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever en regionale conflicten zoals die in Libanon en Syrië. Dat verschil is belangrijk. Het is dus onjuist om te zeggen dat het lood om oud ijzer is.’

Maar hebben de Palestijns-Israëlische partijen eigenlijk wel invloed in de Knesset? De Palestijnse journaliste Rajaa Natour zegt dat ze feitelijk niets in te brengen hebben. Ze zijn de ‘controlled opposition’.

‘Ze hebben misschien meer invloed dan je denkt. Want Eisenkot is bereid steun van Arabische partijen te accepteren. Samen beschikken die partijen, de Verenigde Lijst en de islamitische partij Ra’am, over ongeveer vijftien zetels in de Knesset.

‘Volgens de huidige peilingen heeft het blok rond Eisenkot een lichte voorsprong op dat van Netanyahu, maar geen van beide blokken haalt zelfstandig een meerderheid. Daardoor kunnen de Arabische partijen uiteindelijk de doorslag geven. Een minderheidsregering van Eisenkot met gedoogsteun van Arabische partijen behoort daarom tot de mogelijkheden. Maar het is natuurlijk maar de vraag of dat lukt. Want binnen Eisenkots eigen kamp zitten ook rechtse partijen die daar moeite mee hebben. Maar in theorie zijn de Arabische partijen de kingmakers.’

U spreekt over Arabische Israëliërs. Maar is die term niet verkeerd? Zelf noemen ze zich Palestijnen.

‘Dat maakt mij eerlijk gezegd weinig uit. Het is grotendeels een semantische kwestie. Je kunt beide termen gebruiken. Het zijn Palestijnen die het Israëlische staatsburgerschap bezitten. Ze worden gediscrimineerd, maar hebben wel stemrecht en bevinden zich in een andere positie dan Palestijnen in de bezette gebieden, in Gaza en op de Westbank.’

In Nederland lijkt de georganiseerde Joodse gemeenschap vaak vrij rechts. Klopt dat beeld?

‘Dat is veel te simplistisch. Er zijn prominente Joden die zich juist krachtig uitspreken tegen de oorlog in Gaza en tegen wat zij zien als genocide. Er is bijvoorbeeld een petitie tegen de oorlog van het initiatief ‘Joden zeggen nee’, ondertekend door zo’n tweeduizend Nederlandse Joden.

‘Ik verwacht wel dat een regering onder Eisenkot een einde zou proberen te maken aan het geweld van Joodse kolonisten’

‘Wel klopt het dat organisaties als het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI), het Centraal Joods Overleg en ook het Nieuw Israëlietisch Weekblad doorgaans een rechts tot zeer rechts geluid laten horen. Dat wordt deels gevoed door angst voor antisemitisme. Die angst is niet irrationeel, want antisemitisme bestaat daadwerkelijk. Maar het Joodse geluid in Nederland is veel diverser dan vaak wordt voorgesteld.’

Wat zou een overwinning van Eisenkot concreet veranderen in Israël?

‘Dat zou een gigantisch verschil maken, al moeten mensen ook geen wonderen verwachten. Het betekent niet dat er automatisch vrede komt of een einde aan de bezetting.

‘Maar ik verwacht wel dat een regering onder Eisenkot een einde zou proberen te maken aan het geweld van Joodse kolonisten op de Westelijke Jordaanoever. Hij heeft zich in het verleden kritisch uitgelaten over zulke excessen.

‘Ik herinner me een incident van enkele jaren geleden, waarbij een Israëlische militair een Palestijnse aanvaller doodschoot, terwijl die geen direct gevaar meer vormde. Netanyahu verdedigde de schutter min of meer. Eisenkot stelde juist dat er sprake was van een misdrijf en dat de schutter vervolgd moest worden. Dat verschil zegt veel over zijn politieke en morele kompas.’

En wat betekent een machtswisseling voor de Palestijnen in Gaza?

‘Dat ligt ingewikkelder. Maar ik verwacht wel een minder extremistische houding. Netanyahu en verschillende ministers uit zijn kabinet willen de oorlog graag hervatten. Sommigen dromen er zelfs van om de Gazaanse bevolking uit het gebied te verdrijven. Dat vind ik een zeer gevaarlijke ontwikkeling.

‘Van Eisenkot verwacht ik geen wonderen, maar wel een minder genocidale opstelling en meer aandacht voor diplomatie. Hij heeft meermaals gezegd dat militaire macht weinig waard is als je die niet weet om te zetten in politieke of diplomatieke resultaten.’

Maar gaat Netanyahu niet gewoon weer winnen? De verkiezingen gaan over ‘veiligheid’ en Netanyahu heeft – in de ogen van Joodse Israëliërs dan – sterkere papieren dan elke andere politicus.

‘Dat weet ik zo net nog niet. Volgens de peilingen ligt het iets anders. Het probleem is vooral dat beide blokken moeite hebben om een meerderheid te vormen.

‘De grote vraag wordt wat de Arabische of Palestijnse partijen doen. Gaan ze Eisenkot steunen? Daarnaast bestaat het risico dat het anti-Netanyahu-kamp uiteindelijk uiteenvalt, zoals eerder gebeurde met het kabinet van Naftali Bennett en Yair Lapid (in 2021-2022, red.). Dat gevaar is reëel.’

Maar zal Netanyahu niet proberen de verkiezingen of de uitslag te manipuleren? Hij heeft sterke Viktor Orbán-vibes.

‘Dat risico bestaat inderdaad. Netanyahu heeft er persoonlijk veel belang bij om aan de macht te blijven. Er lopen immers corruptiezaken tegen hem. Daarnaast wil hij voorkomen dat er diepgaand onderzoek wordt gedaan naar de gebeurtenissen rond 7 oktober. Want mogelijk heeft Netanyahu van de aanval geweten, maar besloot hij om niet te handelen. Veel van zijn tegenstanders willen juist wél een onafhankelijke onderzoekscommissie die nagaat hoe dit zo heeft kunnen gebeuren.’

Wat is volgens u uiteindelijk de belangrijkste inzet van de komende verkiezingen?

‘Israël staat op een tweesprong. Aan de ene kant staat het pad van Netanyahu en zijn bondgenoten, waaronder Bezalel Smotrich en Itamar Ben-Gvir. Dat pad leidt volgens mij richting een steeds autoritairdere en oorlogszuchtigere staat, met kenmerken van fascisme.

‘De grote vraag wordt wat de Arabische of Palestijnse partijen doen’

‘Aan de andere kant staat geen spectaculair alternatief, maar een aarzelend centrumrechts kabinet dat de democratische spelregels respecteert en een einde kan maken aan de ergste excessen van het huidige extreemrechtse kamp.

‘De vraag is uiteindelijk of Israël verder afglijdt naar een pariastaat en een permanent apartheidsregime, of dat het land een weg terug weet te vinden naar betere relaties met de Palestijnen en zijn Arabische buren. Daarom zijn deze verkiezingen, ondanks alle onzekerheden, van cruciaal belang.’