Om te genezen van de ziekte die ideologie heet, ging ik naar Kameleon van theatermaker Sadettin Kirmiziyüz kijken. Hij speelt daarin een clown die met zijn ‘witte’ dochter pronkt, uitkomst van een Turks-Nederlandse vrijage.
Sadettin is een clown geworden om de boze buitenwereld te kunnen verdragen. Elke dag staat hij klaar met een grap, want elke dag valt er een aanval te verwachten.
De verhaspeling van zijn Turkse naam leidt tot een dramatisch dieptepunt als Sadettin op een buurtborrel door een dronken buurvrouw aangesproken wordt; op Hollandse wijze draagt men de namen op de borst, dan weet je met wie je praat. De buurvrouw wijst naar zijn naam en zegt: ‘Wat is dat voor achterlijke naam?’, waarna Sadettin ontvlamt in een hartstochtelijke ode aan die naam, helemaal vanaf het begin van de geschiedenis, via de oude Grieken, Atatürk en de gastarbeiders, terugkronkelend naar dat moment van vernedering.
Maar hij zegt het niet. Hij maakt een stom grapje over zijn naam in de hoop dat het overgaat. Dat voortdurende acteren alsof ‘er niks aan de hand is’, heeft een clown van hem gemaakt, en achter het masker borrelt de zelfhaat.
Naast mij in het publiek zat een bestuurder van Denk. Voorafgaand aan de voorstelling hadden we het over de clash in de Tweede Kamer tussen Denk-leider Van Baarle en Mona Keijzer (beroepsislamofoob); die laatste viel Van Baarle aan op zijn vermeende antisemitisme. Van Baarle beet van zich af. Hij verwierp de aantijging met scherpe woorden om af te sluiten met ‘Wegwezen!’ Mona Keijzer droop af.
Wat Sadettin op dat feestje niet durfde, durfde Van Baarle wel: van zich afbijten, hard, meedogenloos. De politieke arena was eventjes waarlijk multicultureel en meerstemmig. Het werd een echte arena waar iets op het spel stond: waardigheid.
Onder dat ‘wegwezen’ zat de schreeuw om waardigheid. Noem me geen namen die ik niet verdraag. Soms kun je je waardigheid alleen redden door ‘wegwezen!’ te zeggen.
Wegwezen, niet om iemand te laten verdwijnen, maar om ruimte te maken. Wegwezen als bezwering. In dat woord zat zoveel geschiedenis samengebald. Wegwezen met die haatspeech, wegwezen met het gekonkel, wegwezen met het racisme, wegwezen met islamofobie.
Er is altijd ruimte voor ‘witte tranen’
Het omgekeerde van wegwezen is: vrijheid. Door ‘wegwezen’ te zeggen, draai je het script om: jij wilt mij weg, maar ik kan niet weg en ik wil niet weg; degene die weg moet, ben jij.
Wie is die jij? En dan kom je toch weer uit op ideologie om die jij te verklaren. Het gaat natuurlijk niet om Mona Keijzer per se; het zou best weleens kunnen dat ze privé dol is op de romans van Orhan Pamuk. Ook onder extreemrechtse politici zitten mensen die lezen.
Maar met ‘wegwezen’ wordt een ideologie in de hoek gezet: de continue drang om groepen mensen te demoniseren om ze daarna te verpletteren. Extreemrechts eigent zich het recht toe om te bepalen wie menselijkheid verdient en wie niet.
Het kooigevecht is een mooie metafoor voor dat gevecht om de waardigheid. Wat daar gebeurde op een weiland waar extreemrechts en nazi’s samenkwamen om een hoogmis van xenofobie en fascisme te vieren, is de rauwe versie van wat er gebeurt in de Tweede Kamer.
We zien hoe de kooivechters en hun aanhang worden gehumaniseerd. In talkshows klinkt afkeuring, maar er is altijd ruimte voor ‘witte tranen’, zoals Sadettin ze in de voorstelling noemt: empathie voor de dolende jongeren die gevangen zitten in de kooi van ressentiment en woede. Empathie waar mensen met een niet-westerse achtergrond voor moeten bedelen.
Media als De Telegraaf komen met invoelende stukken waarin deelnemers worden neergezet als slachtoffers. Ze verdienen een tweede kans. Zou De Telegraaf niet beter kunnen schrijven: Wegwezen!
Na afloop van de voorstelling vulde de ruimte van het theater zich met Nederlandse makers van Turkse komaf; hier werd ook iets gevierd: cultuur, kunst, verbeelding.
Laat ze maar kooivechten, we gaan verder met mooie dingen maken. De wereld kleur geven. Flauwe grappen vertellen. En verhalen maken van onze namen.
Nu u hier toch bent...
Goede journalistiek kost geld. Leden en donaties maken onze gebalanceerde berichtgeving over biculturaliteit, zingeving en vrijheid mogelijk. Steun ons daarom als u ons werk belangrijk vindt.
Vertel mij meer!

