Er komen verkiezingen aan, dus is het politieke debat-seizoen weer aangebroken. Het politieke debat, een rituele dans rond uitgekauwde thema’s, stokpaardjes, clichés en one-liners. Het politieke debat als podium voor schaamteloze persoonsverheerlijking en effectbejag door alleen in te zetten op thema’s waarmee maximale politieke winst en maximale media-aandacht te behalen valt. Het politieke debat waar de kwaadheid van de burger op sociale media de agenda bepaalt en door politici feilloos wordt vertaald in populistische sentimenten.

Zo was er het debat in Amsterdam in februari, waar FvD-leider Thierry Baudet alle ruimte kreeg zijn racistische denkbeelden te ventileren en zijn tegenstanders eenvoudigweg overschreeuwde. Hij maakte er een beschamende show van door de inmiddels afgetreden nummer twee op de Amsterdamse FvD-lijst voor de gemeenteraadsverkiezingen, Yernaz Ramautarsing, op het toneel te roepen. Ramautarsing kwam op hoge toon verhaal halen naar aanleiding van de kritiek op zijn racistische uitspraken over IQ-verschillen tussen volkeren.

Dan was er de uitzending van De nieuwe maan begin maart waarin de anti-islamitische waakhond van Leefbaar Rotterdam, Tanya Hoogwerf, in debat ging met de plaatselijke lijsttrekker Stephan van Baarle van Denk. Nou ja, debat, het was vooral door elkaar schreeuwen, waarbij de doorgaans welbespraakte en ervaren gespreksleider Nadia Moussaid nauwelijks tussenkwam. Gelukkig waren er in het tweede deel van het programma een aantal verstandige dames die de twee Rotterdamse politici terechtwezen.

En dan was er in de Arminius-kerk in Rotterdam een paar dagen later het onvermijdelijke islamdebat. Waar zouden we zijn zonder een islamdebat op gezette tijden? Ook dit was een tenenkrommende vertoning, vooral omdat het debat niets van doen had met de islam. Van links tot rechts werd ‘de islam’ gebruikt als stoplap, als een containerbegrip om een heel scala aan werkelijke en denkbeeldige problemen te benoemen.

Dat zijn allemaal zaken waarvan je zou kunnen beweren dat het voornamelijk om rechtse en populistische stemmingmakerij gaat. Laat ze lekker in hun sop gaarkoken denk je dan. Maar toen was er het bericht over de problemen met de linkse samenwerking in Rotterdam. Even de feiten. Ruim een maand geleden sloten PvdA, GroenLinks, SP en de door de islam geïnspireerde partij Nida een links verbond. Op basis van een puntenprogramma zouden de lokale afdelingen van deze partijen een samenwerking aangaan om zo een tegenwicht te bieden aan de populistische pogingen bevolkingsgroepen uit elkaar te drijven. Let wel, het ging hier om een lokaal initiatief gericht op de bevolking van Rotterdam op basis van strikt lokale punten, niets meer en niets minder. Het ging er niet om de vier partijen in elkaar op te laten gaan.

Het zag ernaar uit dat deze samenwerking wel eens extra zetels zou kunnen opleveren. Maar toen dook er een tweet op van Nida uit 2014 waarin de partij Israël vergeleek met IS, toen nog heel actief. Aanleiding was de aanval op Gaza door het Israëlische leger waarbij aan Palestijnse zijde ruim tweeduizend doden vielen, onder wie veel kinderen. Ordinaire terreur dus, net als de praktijken van IS, maar zoals gebruikelijk keken de vrienden van Israël in het Westen de andere kant op. Het ging immers om ‘gerechtvaardigde zelfverdediging’ door Israël. En wie daar kritiek op heeft, wordt zoals gebruikelijk door Israël en zijn bondgenoten uitgemaakt voor antisemitisch.

De gewraakte tweet van Nida was geen diepgaande analyse, dat kan ook niet in een tweet, maar was bedoeld om het meten met twee maten aan de kaak te stellen en verontwaardiging te laten horen over het zionistische geweld in Gaza.

Nu bijna vier jaar later wordt de partij met deze tweet om de oren geslagen. Of partijleider Nourdin el-Ouali nog steeds achter die tweet staat. En of die niet kan worden ingetrokken. Aanvankelijk gaven de lijsttrekkers van de overige drie partijen van het links verbond geen krimp. Er was gemor bij Lodewijk Asscher (PvdA) en Lilian Marijnissen (SP) verklaarde dat voor haar het links verbond niet had gehoeven want ‘de SP vindt de scheiding van kerk en staat heel belangrijk’. Huh? Waar gaat dat nu weer over?

Maar het was Jesse Klaver van GroenLinks die met een oekaze vanuit Den Haag op de proppen kwam en zijn Rotterdamse lijsttrekker de opdracht gaf de stekker uit het verbond te trekken. Waarom? Omdat het ongepast is om Israël met IS te vergelijken. Kennelijk had de propagandamachine van de Israël-lobby, daarbij geholpen door het CIDI en de politieke vrienden van Benjamin Netanyahu, haar werk gedaan.

Diep en diep triest dat niemand van de journalistiek zich afvroeg of die vergelijking tussen IS en Israël misschien niet heel terecht is. Diep en diep triest dat zelfs Klaver aan effectbejag doet en is gezwicht voor de lange arm van Jeruzalem.

Het was dan wel vakantie, maar in de media is het nooit vakantie. Dus werd ik tijdens mijn vrije week gebeld door de redactie van het televisieprogramma De nieuwe maan. In het kader van de gemeenteraadsverkiezingen organiseerden ze een minidebat tussen Tanya Hoogwerf van Leefbaar Rotterdam en Stephan van Baarle van Denk. Na het debat wilden ze drie niet-politici commentaar laten geven. Of ik wilde komen.

Ik geef graag mijn mening, maar zo vlak voor een uitzending heb ik meestal spijt. Dit keer was het extra spannend, omdat Denk en Leefbaar lijnrecht tegenover elkaar staan en elkaar agressief bevechten. Het zou er vast hard aan toegaan.

Er waren van beide partijen aanhangers meegekomen, de sfeer was niet zodanig dat ik me helemaal op mijn gemak voelde. Waarom had ik in vredesnaam toegezegd.

Eerst zou er gedebatteerd worden, daarna kwamen de ‘commentatoren’ – een Rotterdamse kunstenares, een columniste/filosofe die in Trouw publiceert en ik.

Over het debat kan ik kort zijn: dat was geen debat. De gespreksleidster, Nadia Moussaid, kweet zich goed van haar taak, maar er was geen redden aan. De posities waren al ingenomen, de achterban moest bediend worden, en dan heb je geen ruimte in je hoofd meer vrij om ook nog eens te luisteren.

Toen kwamen wij, de commentatoren. ‘Dit was geen debat, dit was elkaar vliegen afvangen. Jullie wentelen je alle twee in de slachtofferrol’, dat was mijn mening. ‘Daar heb ik last van. Want wat mijn kinderen ervan opvangen zorgt ervoor dat ze ook in die slachtofferrol gaan zitten. Jullie moeten allebei leren dealen met deze maatschappij waarin mijn kinderen zijn, en blijven. Mijn kinderen zijn de toekomst en daar moeten we mee leren omgaan.’ Ik kreeg nog applaus ook.

Hoogwerf betichtte me van ‘vooringenomenheid’. Ik weet niet hoe ik mijn mening anders had kunnen formuleren. Het was een reactie op wat ik gehoord had. Dus wat ze daar precies mee bedoelde weet ik niet.

Na de opname dronk ik nog een kopje thee. Het publiek en de aanhangers van de twee partijen liepen door elkaar, allebei trots op hoe ze hun partij hadden gerepresenteerd. Beide kanten waren goed herkenbaar. Denk bracht vooral in pak geklede mannen mee, gewichtig – zowel figuurlijk als vaak letterlijk – met glimmend zwart haar en al dan niet een (zweem van een) baard. De aanhang van Leefbaar kenmerkte zich door een meer volkse uitstraling, maar er waren ook wat jongeren met strak kapsel bij, allen oer-Hollands. Ik bedoel dus blank.

Zo en groupe vond ik ze vrij onbenaderbaar, maar een vriendin die met mij mee was raakte in gesprek met een van de mannen van Leefbaar. Een oudere man, halflang grijs krullend haar, doorleefd gezicht, fors postuur. We hadden hier een ware aanhanger van Pim te pakken, de charismatische vermoorde politicus voor wie hij ook een soort onbetaalde lijfwacht was geweest. ‘Als ik daarbij was geweest’, op het mediapark bedoelde hij, ‘dan was het niet gebeurd’. Ik wil bijna schrijven dat er een traan in zijn ooghoek pinkte, maar laat ik niet overdrijven.

‘Ik ben niet van Leefbaar, hoor’, zei mijn vriendin. Maar dat gaf niks. ‘We hoeven niet allemaal hetzelfde te denken’, zei de man vergoeilijkend. Dat klonk heel verzoenend na het ruzieachtige debat. Hij vertelde hoe hij Pim miste, want Pim had fantastische humor. Toen vertelde hij een mop die Pim hem ooit vertelde toen ze samen in de lift stonden, een mop niet geschikt voor reproductie in deze column. Had een leerling die grap gemaakt, dan had ik hem/haar eruit gestuurd. Maar we zaten hier niet in de klas, dus we luisterden en knikten.

Ik was eigenlijk een beetje moedeloos geworden van dit ‘debat’ waar partijen niet naar elkaar luisterden en geen stap dichterbij elkaar kwamen. Maar om positief te eindigen: ik realiseerde me naar aanleiding van deze avond ook dat we het in mijn klas nog niet zo slecht doen. Alles waar die politici het over hadden is voor ons dagelijkse kost. Alleen is het streven bij ons om naar elkaar te luisteren en om met argumenten te komen. En humor hebben we beslist, maar godzijdank niet de humor van Pim.

Mijn ouders zijn een paar weken op vakantie in Florida. Ze genieten vooral van de zon, het zwembad en de shopping malls. Natuurlijk volgen ze ook het lokale nieuws (Trump, Trump en nog meer Trump), maar de Nederlandse waan van de dag proberen ze zo veel mogelijk achter zich te laten. Toch blijven ook zij allebei journalisten, waardoor ze tijdens onze FaceTime-gesprekken steevast vragen ‘hoe het hier gaat’. Daarmee doelen ze níet op de ijskoude wind van vorige week, want ik ken ze langer dan vandaag.

Ons laatste FaceTime-gesprek ging ongeveer als volgt. Ik vertelde vrolijk dat er de afgelopen weken niet zo veel is gebeurd in Nederland. Men vindt het jammer dat we maar twee dagen op natuurijs hebben kunnen schaatsen en dat er ook dit jaar weer geen Elfstedentocht inzit. Daarnaast deelde ik mee dat het halve land is geveld door griep, de Olympische sporters zijn gehuldigd en de campagnes voor de gemeenteraadsverkiezingen op gang zijn gekomen.

Oh ja, daarover gesproken…Yernaz Ramautarsing, de nummer twee op de Amsterdamse lijst van het Forum voor Democratie, heeft zich teruggetrokken. Mijn moeder had daar zijdelings al iets van meegekregen. ‘Want hij had iets onaardigs gezegd over homoseksuelen, toch?’ ‘Nou, eigenlijk had hij juist iets aardigs gezegd, maar dat maakte het nog erger’, hoorde ik mezelf zeggen. ‘In een WhatsApp-groep had hij geschreven dat homorechten de samenleving dommer hebben gemaakt, omdat volgens hem homo’s een relatief hoger IQ hebben en de hele samenleving dommer wordt omdat zij zich niet voortplanten.’ Nu ik het voor het eerst hardop zeg klinkt het nog vreemder dan dat ik het al vond.

Wacht even. En er was nog meer nieuws uit de Stopera. Het Amsterdamse gemeenteraadslid Sofyan Mbarki (PvdA) diende een initiatiefvoorstel in om nieuwe straatnamen naar migranten te vernoemen, zodat er bij ‘de naamgeving rekening wordt gehouden met een betere afspiegeling van de diversiteit van Amsterdam’. Sommige reacties daarop vond ik doodeng. Enkele voorbeelden: ‘Ga-weg’, ‘Minder Minder Minder-weg’, ‘Knal-plein’,’ IS-laan’, ‘Mohammed Bouyeri-plein’ en zo kan ik nog wel even doorgaan.

Verder was er ook veel gedoe rondom de Oostvaardersplassen. Ruim duizend ‘dierenliefhebbers’ demonstreerden tegen het dreigende voedseltekort voor de grote grazers konikpaarden, edelherten en heckrunderen. Een aantal activisten had zelfs spandoeken meegenomen met de slogan ‘concentratiekamp Oostvaardersplassen’, inclusief een tekening van beesten in kampuniform achter een dikke heg van prikkeldraad.

En wisten mijn ouders al dat de Utrechtse popzaal TivoliVredenburg geen kinderfeesten meer houdt met het thema ‘cowboys en indianen’, omdat er aangifte was gedaan door actiegroep De Grauwe Eeuw over de ‘racistische stereotypering’ van het evenement?

Oh, ik was bijna vergeten dat vijf Tweede Kamerleden met Turkse roots bedreigd worden door Erdogan-aanhangers, omdat ze door de Erdogan-krant Sabah zijn uitgemaakt voor ‘landverraders’ en ‘bastaards’. Hun partijen (VVD, SP en GroenLinks) erkenden tijdens een stemming namelijk de massamoord op Armeniërs als een genocide.

‘Nou, dat was het wel weer hoor. Niets om je zorgen over te maken. Geniet van de vakantie en veel plezier met het kijken naar de uitreiking van de Oscars.’

Nadat ik ophing was ik een stuk minder zorgeloos dan voor ons FaceTime-gesprek. Soms kun je pas zien hoe idioot het allemaal is als je wat afstand neemt. De enige conclusie: volgens mij zijn we de weg een beetje kwijt met die hele identiteitspolitiek in Nederland. Ik verlang naar het moment dat we ons écht alleen bezighouden met een mogelijke Elfstedentocht of Olympische sporters. Maar eerlijk gezegd vrees ik dat die dag nog lang op zich zal laten wachten.

De afgelopen weken zagen wij hoe, dankzij de interventie van de Volkskrant, de politieke carrières van twee merkwaardige politici genadeloos sneuvelden. Zowel Halbe Zijlstra (VVD) als Yernaz Ramautarsing (FvD) moesten de politiek verlaten nadat drie journalisten van de Volkskrant (Natalie Righton, Hassan Bahara, Annieke Kranenberg) door hun grootdoenerij en dommige uitspraken prikten. De val van beide rechtse politici laat zien dat wij in dit land een vrije pers hebben die het waard is om voor te vechten.

Eerst terug bij af; de ontsporing van Zijlstra en Ramautarsing. Zijlstra loog over een ontmoeting met Vladimir Poetin die nooit plaats had gevonden. Daarnaast legde hij de Russische president woorden in de mond. Ramautarsing, die namens het FvD kandidaat-gemeenteraadslid in Amsterdam was, verdedigde bij herhaling, schaamteloos, het verband tussen IQ en ras. Deze en andere uitspraken deed de jonge Amsterdammer in een besloten WhatsApp-groep, genaamd ‘polariserende politici’, voor jongeren die politiek actief zijn. Ramautarsing beweerde in de appgroep ook dat homorechten de samenleving dommer maken. Naar eigen zeggen speelde hij ‘advocaat van de duivel’.

Zijlstra zat op het hoogtepunt van zijn politieke ambt. Na een rijke carrière in het bedrijfsleven diende hij respectievelijk als gemeenteraadslid, staatssecretaris en parlementslid (fractievoorzitter). Het ministerie van Buitenlandse Zaken was een beloning voor zijn jarenlang dienst aan de VVD en politieke vriendschap aan premier Mark Rutte. Tegenover deze rijke ervaring van Zijlstra is Ramautarsing juist een groentje. De dertigjarige Surinaamse Nederlander heeft een CV om van te huilen. Op politiek en professioneel niveau is hij waar Zijlstra twintig jaar geleden was.

Ondanks dit verschil in ervaring wisten de journalisten van de Volkskrant met hun gedegen onderzoek en scherpe pennen zowel Ramautarsing als Zijlstra in hun leugens en domme uitspraken te ontmaskeren. Ik kon in beide gevallen niet anders dan dankbaar zijn voor het feit dat wij in een land wonen waar journalisten zonder angst hun werk mogen doen om het morele gezag van onze leiders te controleren.

Want hoe anders is het in landen waar de vrije pers een ongeoorloofd privilege is. Turkije, Congo, Mexico, Ethiopië, de lijst is te lang. Op basis van verschillende data over persvrijheid scoren deze landen heel laag op de persvrijheidranglijsten, zoals die van Reporters Zonder Grenzen, terwijl Nederland op al deze lijsten in de top vijf staat. In dit land kunnen journalisten de politieke carrières van ontspoorde politici doen laten sneuvelen. In de genoemde onvrije landen sneuvelen juist journalistieke carrières. In het ergste geval is het de journalist zelf die sneuvelt.

Dat laatste overkwam bijvoorbeeld Jan Kuciak. De zeventwintigjarige Slowaakse journalist die voor de nieuws- en opiniewebsite aktuality.sk werkte. Hij werd vorige maand samen met zijn vriendin in zijn eigen appartement vermoord. Volgens een Canadese collega onderzocht Kuciak de banden tussen de Italiaanse maffia en de Slowaakse politiek. Kuciak is niet de enige. Elk jaar worden journalisten door machtige mannen, zowel binnen als buiten de politiek, van het leven beroofd.

Persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting zijn onontbeerlijk voor een open en democratische rechtsstaat. Toch staan wij vaak niet stil bij hoe bijzonder deze vrijheden zijn. Daarom moeten wij vaker over de grens kijken. Dat laat ons inzien dat de vrijheden die wij hebben niet vanzelfsprekend zijn. Wie niet bewust van zijn of haar verworvenheid is, weet niet wat hij of zij moet koesteren en waarvoor hij of zij moet vechten. Wie niet bewust is van de eigen verworvenheid, weet niet wat gekoesterd moet worden en waarvoor gevochten moet worden. Persvrijheid is geen abstractie, het is een goed dat we moeten koesteren. En als het afwezig is, dan moet er voor gevochten worden.

In hoeverre moeten Nederlandse vertegenwoordigers elders rekening houden met de zeden ter plekke, als die botsen met de eigen? Die vraag rees recent op bij het bezoek van tijdelijk minister van Buitenlandse Zaken Sigrid Kaag aan Teheran, waar zij met een hoofddoek verscheen. Nu Rutte, in dat opzicht een onverbeterlijke recidivist, ten derde male een mannelijke partijgenoot zonder enige levenservaring voorbij Zevenaar als haar opvolger heeft aangewezen, zal die pijnlijke vraag zich overigens voorlopig niet opnieuw voordoen.

Wat de kwestie zo pijnlijk maakt is dat juist recent tal van Iraanse vrouwen tegen de verplichte hoofddoekdracht in opstand zijn gekomen. Sommigen hunner hebben die zelfs, in hun strijd voor zelfbeschikkingsrecht, demonstratief in het openbaar afgeworpen, daarbij strafrechtelijke vervolging riskerend. Zij zullen de aanpassingsbereidheid van Kaag aan de regels van hun onderdrukkers, als een klap in hun gezicht hebben ervaren, waar zij juist van Europese vrouwen steun verwachten. Het feit dat hun verzet tegen de rigide religieuze normen die de ayatollahs aan de Iraanse samenleving opleggen op groeiende steun kan rekenen, ontkracht namelijk het gangbare argument: dring niet je eigen normen aan een andere samenleving op.

Dat argument zou nog valide kunnen zijn, indien die andere samenleving inderdaad collectief andere normen huldigt en de consequenties daarvan op democratische wijze in regels heeft vastgelegd. Dat is echter in Iran niet het geval, daar is de bevolking van hogerhand de mogelijkheid ontnomen om zich daarover uit te spreken. Weliswaar worden er verkiezingen gehouden die – anders dan in Poetins Rusland, laat staan in Sisi’s Egypte – relatief eerlijk verlopen en waarvan de uitkomst niet al van tevoren al vaststaat. Maar er vindt wel een voorselectie van de kandidaten door het geestelijk leiderschap plaats. De kandidaten moeten aan bepaalde islamitische eisen voldoen. Bovendien – en dat is eveneens eigen aan de theocratie die Iran is – is het in tal van morele zaken niet aan gekozen politici om daarover te beslissen. Bepaalde regels gelden als ‘van God gegeven’ en daaronder valt voor orthodoxe moslims ook de hoofddoek voor vrouwen. Die moet, als garantie voor hun eerbaarheid, in de publieke ruimte ten allen tijde gedragen worden.

Ook twee andere veelvuldig gehanteerde argumenten gaan daarmee ten aanzien van de hoofddoek in Iran niet onverkort op. Ten eerste dat je je toch ook in een kerk anders kleedt. Welke toerist stuit in een Zuid-Europees land niet regelmatig op bordjes dat gepaste dracht – door middel van bedekte armen en benen – gewenst is? Er is echter een belangrijk verschil tussen een particulier godshuis en de publieke openbare weg. Scheiding van kerk en staat, weet u wel.

Ten tweede dat ook orthodoxe christenen en joden er buiten de privésfeer rigide kledingvoorschriften op nahouden, vooral voor vrouwen. Dus waar zeuren we over? Dat klopt. Alleen kunnen zij naleving hooguit in eigen kring via sociale druk afdwingen. Er is geen wet die andersdenkenden tot aanpassing aan hun religieuze normen verplicht. Ook niet in Staphorst of in andere gemeentes waar zij in de meerderheid zijn. Misschien dat sommige zwaar-gereformeerden dat diep in hun hart wel zouden willen – fundamentalisten van élke slag menen al snel dat de rigide leefregels van hun God voor iedereen geldigheid moet bezitten – alleen zijn zij daartoe dan niet in staat.

Dus blijft de vraag, moet je op diplomatieke missies altijd de ander behagen en daarbij je eígen waarden wegmoffelen? Eén veelgeprezen voorganger van Kaag, Max van der Stoel, deed dat in elk geval niet. In de jaren zeventig ambtshalve in het toenmalige Oostblok op bezoek, ging hij ook demonstratief bij dissidenten langs. Nee, dat werd door de communistische machthebbers inderdaad niet erg op prijs gesteld. En ja, het maakte de relaties vast wat stroever en het zakendoen – nu een belangrijk motief voor veel missies naar het olierijke Midden-Oosten – vast ook wat moeizamer. Ons bedrijfsleven stelt het opkomen voor westerse vrijheidsprincipes dan ook niet zo erg op prijs. Maar Iran heeft, in het licht van de Amerikaans-Israëlisch kernwapenhysterie, Europa economisch misschien nog harder nodig dan omgekeerd, dus Europa hoeft voor verwerpelijke opvattingen niet meteen op de knieën. Dat ging Van der Stoel indertijd ook niet.

Nu zullen velen zeggen vormt een onbedekt hoofd een essentieel mensenrecht? Bij de Oost-Europese dissidenten ging het toch om wezenlijke zaken als de vrijheid van meningsuiting, nu in Iran slechts om een lapje stof? Zo zien die opstandige Iraanse vrouwen dat echter niet. En met reden. Juist omdat hun patriarchale tegenstanders zo aan die verplichting van het hoofddoekdragen hechten. Dat lapje stof moet de vrouwen hun religieus voorgeschreven onderdanige plaats in de samenleving wijzen en mag daarom nadrukkelijk géén vrije keuze zijn. Om die reden geeft ook het wèl dragen ervan door Kaag, bedoeld of onbedoeld, de politieke boodschap af: jullie vrijheid als vrouw is ondergeschikt aan ons handelsbelang.