Soort zoekt soort, dus royalty zoekt royalty op. Dat geldt ook voor het Nederlandse koningshuis. Zelfs voormalige royalty’s doen nog regelmatig mee. De troonpretendenten van gewezen monarchieën zijn zeker niet bij voorbaat personae non gratae, zoals familiefoto’s bij speciale gelegenheden in heden en verleden illustreren. En ook al is bij de Europese koningshuizen langzamerhand de partnerkeuze van nieuwe generaties min of meer vrijgegeven en de Almanach de Gotha niet langer doorslaggevend: blauw bloed prefereert nog steeds zichzelf.
Als het om het handjevol resterende vorsten in onze uithoek van het Euro-Aziatische continent gaat is dat ook niet bijzonder bezwaarlijk. Maar de koninklijke voorkeur voor andere koningen houdt niet bij democratische monarchieën halt. Dit relativeert danig de vaste bezwering van verstokte Oranjeklanten, dat ons koningshuis in theorie dan wel misschien niet logisch bij een democratisch bestel hoort, maar het in de praktijk toch echt de Nederlandse waarden van vrijheid en rechtsstaat hoog in het vaandel heeft staan.
Ook met evidente autocraten verkeren de Oranjes namelijk vanouds zonder veel gewetensbezwaren op intieme voet. Denk aan de in 2016 na een zeventigjarige regering overleden koning Bhumibol van Thailand, waar elke kritische opmerking over de monarch als majesteitsschennis gold en met tientallen jaren gevangenis werd bestraft. Beatrix ging er in 2004 vrolijk op bezoek. En dan wordt het, waar zij nu eenmaal geen privépersoon maar staatshoofd was, en dus qualitate qua Nederland vertegenwoordigde, toch meteen een stuk problematischer.
Dezer dagen is het de sultan van Brunei die de aandacht trekt. Hij heeft recentelijk besloten de sharia compleet in te voeren, zodat dieven de handen afgehakt en homo’s gestenigd zullen worden. Niet dat het strafrecht ginds voordien bijzonder humaan was, maar dat stond hartelijke betrekkingen van deze brute despoot met de Oranjes niet in de weg. In 2013 ging Beatrix er op staatsbezoek en bij deze gelegenheid kreeg de sultan het Ridder-Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw – de allerhoogste koninklijke onderscheiding – omgehangen.
Voor welke onmetelijke verdienste zijnerzijds de sultan die kreeg is niet bekend. Maar het feit dat Koninklijke Shell al tachtig jaar in het oliestaatje actief is en vast van plan is om dat ook de komende tachtig jaar te zijn, doet vermoeden dat die decoreringsstap in elk geval van díe zijde niet werd afgeraden. Volgens de verleningsvoorschriften is de orde uitsluitend bestemd voor wie zijn ‘genialiteit’ voor de samenleving inzet. Nu is die genialiteit van het staatshoofd in despotieën vaak grondwettelijk vastgelegd – vandaar de draconische straffen voor eenieder die daar bij Bhumibol aan mocht twijfelen, en ook de sultan van Brunei kan volgens de constitutie ‘noch in zijn persoonlijke noch in zijn officiële capaciteit iets verkeerd doen’ – maar dat zal met die bepaling in de Nederlandse wet niet zijn bedoeld.
De afgelopen maanden was er veel te doen over terugkerende IS-strijders, die zich aan onthoofdingen en andere barbaarse strafpraktijken bezondigd kunnen hebben. Steniging van overspelige vrouwen in Afghanistan of Pakistan, al dan niet door eigenrichting, roept steevast grote verontwaardiging in het Westen op. Iran wordt om verwante redenen regelmatig aan de schandpaal genageld. Ook al leidt dit niet tot verbreking van de diplomatieke betrekkingen, het betekent nog niet dat de ayatollahs dan ook maar allerlei koninklijk eremetaal krijgen opgespeld.
Maar als het om Saoedi-Arabië gaat – een fijne leverancier van olie in ruil voor wapens – dan houden we bij precies dezelfde praktijken onze mond. Bloggers die zweepslagen krijgen, journalisten die in mootjes gezaagd worden: dat doet er dan niet toe. Ook dat land houdt er overigens een koningshuis op na, waar het onze regelmatig gezellig op bezoek gaat teneinde onze economische belangen te dienen.
D66-Kamerlid Sjoerdsma heeft nu het afpakken van die ridderorde van de sultan bepleit. En ook zouden de Oranjes omgekeerd hun Bruneise decoraties kunnen teruggeven. Het laatste kan natuurlijk zonder meer, het eerste heet echter op wettelijke bezwaren te stuiten: terugvordering kan pas als de drager meer dan een jaar de cel in moet. Maar wetten kunnen worden aangepast – juist de sultan van Brunei zal daartegen weinig bezwaar kunnen maken – en waar wij eenvoudige IS-jihadisten voor heel wat minder persoonlijke mensenrechtenschendingen heel wat langer wensen op te sluiten, moet ook daaraan wel een mouw te passen zijn.
Natuurlijk zal een en ander in diplomatieke kringen tot opgetrokken wenkbrauwen en de nodige waarschuwingen leiden: een dergelijke degradatie is een diplomatiek affront. Dat is natuurlijk ook zo – maar dat is dan maar zo. Daarmee is in sommige gevallen niets mis. Er zijn momenten waarop een land voor zijn eigen waarden moet durven opkomen en niet met iedereen zoete broodjes moet willen bakken. Dit is zo’n moment.
Zeker: er bestaat het risico op economische schade. Misschien krijgt Shell er straks wat last van. Werkgeversbaas Hans de Boer is dan ook vast niet voor. Zoals zijn voorgangers ooit niet nazi-Duitsland voor het hoofd wilden stoten – ook een ‘bevriende natie’ met een steeds verder ontmenselijkt rechtsstelsel – en Wilhelmina Hitler in 1939 zelfs feliciteerde met het overleven van een moordaanslag (de aanslag van Georg Elser, red.). Op de morele zelfverloochening van toen – die, gezien de dreiging die van Duitsland uitging in elk geval nog heel wat meer te billijken viel dan het hoveren van Brunei – kijken we nu met schaamte terug. Ook daaraan, dat bij het huwelijk van Juliana en Bernhard in 1937 het Horst-Wessellied gespeeld werd, worden we niet graag herinnerd.
Zelfs de VVD heeft begrepen dat het grote bedrijfsleven niet meer boven alles gaat, getuige de jongste tournure van Klaas Dijkhoff. Een herziening van de decoratie-relatie met de despotie van deze sultan moet daarom mogelijk zijn.
Pasen is weer achter de rug. En net zoals ieder jaar, was het ook nu weer de vraag – althans, volgens Syp Wynia – of het klassieke, christelijke Paasfeest in Nederland niet onder druk staat, omdat scholen en winkels hun viering en reclamecampagnes zouden aanpassen aan islamitische Nederlanders. Deelt het Kanttekening-panel de angst voor een verdwijnend Paasfeest?
Ook meedoen in het online panel van de Kanttekening? Meld je aan via: [email protected].
‘Ik ben zelf belijdend moslim, maar ik ben er echt op tegen om het Paasfeest een andere naam of een andere invulling te geven. Waarom zouden we Pasen opeens het ‘lentefeest’ noemen? We gaan het Offerfeest toch ook geen ‘lentefeest’ noemen, of ‘winterfeest’? Kijk, die paranoia in de media waarbij de islam er de schuld van krijgt dat sommige scholen en winkels hun viering of folders aanpassen, vind ik ook te ver gaan. Maar ik snap de zorgen wel van de mensen die denken: wat gebeurt hier nou?
Als marketeer denk ik dat de HEMA destijds een beetje doorsloeg toen ze het in hun folders opeens niet meer gingen hebben over Pasen. Natuurlijk, als je klanten iets willen, dan doe je het. Maar ik kan mij echt niet voorstellen dat moslims op welke manier dan ook last hebben van het Paasfeest. Jezus speelt ook binnen de islam een belangrijke rol. Hij – wij noemen hem Isa – is daar een van de boodschappers van God. Het verhaal van Isa wordt in de Koran niet precies zo verteld als in de Bijbel, maar wij geloven wel dat Jezus de eenheid van God heeft aangekondigd. Ook zijn moeder Maria heeft een heel eigen verhaal in de Koran.
Die paniekzaaiers in de media, die het Paasfeest opeens gaan omvormen tot daad van verzet tegen de islam, gaat het volgens mij helemaal niet om Jezus. Die willen gewoon iets waarmee ze moslims kunnen afschilderen als bedreiging. Laten we stoppen met zeuren. Ik kan op school gewoon een extra dag vrij krijgen om het Suikerfeest te vieren. Dus het omruilen van de ene feestdag voor de andere is helemaal niet nodig. En niemand zegt tegen moslims: je moet eieren gaan verstoppen met je gezin. Zelf koop ik trouwens wel paaseieren. En mijn buurman is bakker en die maakt heel lekkere paasbroodjes. Daar heb ik er ook een paar van besteld. Verder kom ik in mijn islamitische omgeving echt helemaal niemand tegen die bezwaar maakt tegen Pasen. Zelfs niet in kringen van de meer conservatieve moslims. Ik denk dat ze het daar ook meer pragmatisch bekijken. Gewoon een extra dagje vrij.’
Lieke Huizinga (50), moeder van twee, groenvoorzieningsmedewerker
‘Het klinkt misschien raar, maar ik lees en zie over deze hele discussie alleen maar mensen die iets roepen op het internet en in de media. In het echte leven heb ik er helemaal niks van gemerkt. In de klas van mijn kinderen zag ik gewoon paashazen rondhuppelen en iedereen op school zat gezellig aan het paasontbijt. Kinderen met een islamitische achtergrond, kinderen met een christelijke, joodse of seculiere achtergrond. Geen enkel probleem.
Zelf werk ik veel samen met moslims. Niemand die moeilijk doet over Pasen. Ik snap die ophef over die feestdagen nooit zo. Straks krijg je ook weer het gezeur over het Suikerfeest en de vraag of de winkels daar wel of geen reclamecampagne op mogen richten. Dan gaat zo’n Wierd Duk (journalist van de Telegraaf, red.) weer op zoek naar gekkies in het land, die voor een camera willen roepen dat DE MOSLIMS ONZE WINKELS OVERNEMEN! Waarom zou je als winkelier niet willen dat moslims hun spullen in jouw winkel komen halen? Ze zouden wel gek zijn om die groep consumenten te negeren, alleen omdat Wierd Duk anders in zijn bedje plast.
Weet je, ik ben daar misschien te nuchter voor. Ik woon dan ook in een rustige stad, Hengelo. Daar wonen heel veel moslims. Maar er is nooit gedoe. Ik hoor hier ook nooit Nederlanders klagen over de moskee, wel over dat klokgebeier op de zondagochtend. Er werken hier ook allemaal meisjes met een hoofddoekje bij de HEMA en de Albert Heijn. Daar hoor je ook nooit iemand over klagen.
Wat ik zelf doe met Pasen? Ik heb mij altijd verdiept in allerlei soorten religies, omdat ik dat heel interessant vind – maar de laatste jaren ben ik zelf een beetje de heidense kant opgegaan, de paganistische religie van de oude Kelten. In het paganistische jaarwiel vier je een aantal jaarfeesten rondom de verschillende jaargetijden. Dat voelt voor mij het meest natuurlijk aan. Dus nee, mijn ‘Paasfeest’ heb ik al gevierd rond 21 maart, toen de dagen langer werden.’
Peggy Wessels (47), mental coach
‘Kijk, het probleem met Pasen is – en dat doen we in het westen met heel veel dingen – dat het een marketingverhaal is geworden. Het feest wordt heel speels gepresenteerd – eitjes zoeken, eitjes schilderen – maar we moeten uitkijken dat we met dit grote marketingverhaal de essentie niet uit het oog verliezen. Ik denk dat het voor allochtonen – mensen van buiten de Nederlandse cultuur, ook moslims – soms best moeilijk is om hoofd- en bijzaken van elkaar te onderscheiden bij dit soort feesten. Daarenboven is er veel angst voor elkaar. Je moet eigenlijk socioloog zijn om dat echt goed te doorgronden, want er zijn binnen verschillende culturele groepen ook weer verschillende geluiden te horen.
Wat ik wel belangrijk vind om te zeggen is dat er heel veel culturen zijn in Nederland die weinig aan bod komen. Daarbij denk ik ook dat bij moslims de angst leeft dat ze moeten veranderen. Het gevaar is dat deze angst een barrière kan zijn om echt open te staan voor wat er hier op ze afkomt. Het zou slim zijn om daar rekening mee te houden, met die angst. En dat we dan ook meer ruimte creëren voor immigranten in het algemeen om open te staan voor de westerse cultuur. Dat begint al op scholen. Als je het Paasfeest wil laten voortbestaan, dan moet je op jonge leeftijd beginnen met het delen van informatie en kennis over allerlei religies, op een gelijkwaardige basis. Zelf hoop ik dat alle feesten gewoon naast elkaar kunnen blijven bestaan. Ik denk ook dat er genoeg ruimte zou moeten zijn om allerlei soorten feestdagen naast elkaar te vieren.’
Kirti Singh (20), student filosofie in Nijmegen
‘Het Paasfeest is een christelijk feest, een van de belangrijkste zelfs. Maar je ziet dat het inmiddels vooral een seculier feest geworden is. Slechts een klein deel van de bevolking is tegenwoordig nog belijdend christen. Ik denk dan ook dat veel mensen die je hoort klagen dat het Paasfeest verdwijnt, het meer hebben over de Nederlandse cultuur die onder druk staat, dan over de christelijke cultuur – want die staat al vijftig jaar onder druk.
De hamvraag is: in hoeverre moeten we meegaan in de eventuele wensen en beleving van nieuwe Nederlanders als het gaat om traditionele feesten? Moeten we de Nederlandse cultuur aanpassen aan hun behoeften? Wat is de Nederlandse cultuur anno 2019? Hoe staat het met het wij-zij-denken tussen Nederlanders zonder migratieachtergrond en Nederlanders met een migratieachtergrond? Het zijn dezelfde vragen die je ook ziet rondom de discussie over Zwarte Piet. Zelf vind ik het lastig. Intuïtief zou ik zeggen dat je zoveel mogelijk mensen moet cateren met een feestdag. Ik kan mij dus goed voorstellen dat op sommige scholen, waar meer islamitische kinderen zitten, een andere invulling wordt gegeven aan het Paasfeest. Op zo’n school is de islam gewoon onderdeel van Nederland.
Als filosoof ben ik weinig gevoelig voor de ‘drogredenering van de traditie’ als primaire onderbouwing voor het behoud van een feestdag. Traditie – ‘we veranderen niets, omdat de mensen dat niet willen’ – is geen geldig argument om voor eeuwig vast te houden aan het traditionele, christelijke Paasfeest. Want wat je ziet is dat de meeste mensen in Nederland helemaal niet willen vasthouden aan de christelijke traditie, zoals die ooit echt gemeengoed was. De meeste autochtone Nederlanders gaan met Pasen niet drie dagen in de kerk zitten om de wederopstanding van Christus te vieren.
Zelf ben ik nooit naar de kerk geweest met Pasen. Mijn ouders zijn niet christelijk. Wel deden wij aan een paasontbijt en eieren zoeken, zowel bij mijn ouders thuis als op school. Iets vieren is altijd leuk. En een feest als Pasen is een mooie en handige manier om aan je naasten te denken, of je nu in God en Jezus gelooft, of niet.’
Avital Elbaz (46), natuurgeneeskundige en systemisch opsteller
‘Het lijkt mij een ontzettend goed idee om met zijn allen eens te kijken naar hoe Nederland er nu voorstaat. Wie of wat Nederland nu eigenlijk is. Alle oude regeltjes, gewoontes en tradities onder de loep nemen en kijken of we met zijn allen een nieuwe modus vivendi kunnen vinden. Nederland is immers een multireligieuze samenleving. Veel mensen geloven niet meer. Moet alles dan nog steeds om die christelijke feestdagen heen gebouwd worden? In de Verenigde Staten hebben ze niet eens een Tweede Paasdag of een Tweede Kerstdag. Die twee dagen kunnen we toch best inruilen voor een ander feest? Wat zou er gebeuren als we een keer ophouden met elkaar van alles opdringen en we eens zelf kiezen welke feestdag we willen vieren? Ik woon in een wijk met relatief veel moslims. Met kerst is de Albert Heijn gewoon open, omdat moslims dat feestje niet vieren. Ideaal toch? En als zij Suikerfeest vieren kunnen de christenen werken. Kunnen zij ook boodschappen doen als ze onverhoopt iets zijn vergeten. Handig geregeld toch?!
Van mij mag de boel best een keer opgeschud worden. Zelf ben ik half Marokkaans-Joods (Israëlisch) en mijn moeder is een Volendamse, opgevoed als katholiek. Toen ik vier was is ze Jehova’s getuige geworden, dus ik ben als kind zonder feestdagen opgevoed. Nu vier ik zelf wel alle christelijke feestdagen, want ik houd wel van een feestje en van samenzijn met familie en vrienden.
Maar als ik ergens uitgenodigd word bij andersgelovigen, feest ik daar ook gewoon mee. Ik heb respect voor ieders religie en uit verschillende tradities pak ik wat mee, mits het aansluit op mijn idealen: empathie, menselijkheid, zorg. Waar ik wars van ben zijn dogma’s. Dat heb ik al genoeg meegemaakt in mijn jeugd als Jehova’s getuige.
Toen mijn kinderen op de lagere school zaten werd er zo moeilijk gedaan als islamitische kinderen vrij wilden hebben met Suikerfeest. Doe niet zo moeilijk, dacht ik dan. Geef mensen gewoon vijf vrije feestdagen per jaar. De een neemt ze op met Joods nieuwjaar, de ander met kerst en Pasen en de ander met Suikerfeest. Een dagje vrij gaat echt niet ten koste van leerprestaties. Geef elkaars feestdagen ook meer aandacht op school. Wat vieren we nu eigenlijk allemaal? We moeten echt af van het idee dat het christendom tegenwoordig nog de leidende basis zou moeten zijn van onze cultuur. Ik denk dat dit allang niet meer zo is in Nederland. Kijk maar eens hoe leeg die kerken zijn en hoe klein de christelijke partijen. En ja, ik begrijp dat ik hiermee tegen heilige huisjes aanschop. Maar die hele discussie – ‘onze paasdagen worden afgepikt door de moslims’ – het is helemaal niet aan de orde. Het is alleen maar een nieuw excuus om moslims ergens weer de schuld van te geven. Nee, ik maak aan zo’n Syp Wynia of Wierd Duk helemaal geen woorden vuil. Dat vind ik echt zo’n zonde van mijn tijd en energie, haha. Of is dat nou heel lelijk om te zeggen?’
Wat zijn de overeenkomsten tussen Parijs en Dordrecht?
In West-Europa overheerst de opvatting dat we in een post-religieus tijdperk leven. Religie als maatschappelijke kracht is vrijwel verdwenen. We geloven niet meer in God en wat we nu nog waarnemen aan religieus leven is een ‘dying gasp’, een laatste stuiptrekking van iets uit het verleden. Of het nu gaat om mensen die op zoek gaan naar nieuwe vormen van spiritualiteit in de natuur, of terroristen die dood en verderf zaaien – en alles daar tussenin – het zijn wanhoopsdaden, niet meer functioneel. We vragen ons hoogstens af waarom sommige vormen van religieus handelen en denken het nog zo lang uithouden, of we proberen juist uit alle macht het ‘religieuze’ in menselijk handelen te ontkennen. Dat is een tamelijk simplistische en vooral heel gemakzuchtige manier van denken.
Twee gebeurtenissen van de afgelopen week gaven een intrigerend inkijkje in hoe religie verandert. Ten eerste ‘De Brand’. In een grote cirkel rond het eiland waarop de Notre-Dame staat, zag je mensen in totale verbijstering naar de kerk staren. Je zag huilende mensen, je zag mensen op hun knieën bidden voor een goede afloop voor dat monument van gotische architectuur dat achthonderd jaar overeind bleef en nu ten onder leek te gaan. In een mum van tijd hadden puissant rijke figuren grote sommen geld toegezegd om de Notre-Dame te restaureren en president Macron hield op de nationale tv een toespraak, die was doorspekt met superlatieven over de diepere betekenis van de kathedraal voor de Franse ziel. Afgezien van de commentaren over de cultuur-historische betekenis van de kathedraal maakte die brand kennelijk ook iets anders los.
Dan was er vorige week natuurlijk het onvermijdelijke jaarlijks terugkerende spektakel ‘The Passion’: het lijdensverhaal van Jezus, maar dan opgeleukt voor het moderne haastige publiek met weer een heel nieuwe stoet BN’ers. Ik geef toe, het is aan mij niet besteed. Martijn Krabbé – de man van de Postcodeloterij – in de rol van evangelist, die een sterrenshow presenteerde. Met artiesten die tenenkrommende tegeltjeswijsheden ten gehore brachten zoals: ‘Als het je even te veel wordt ben ik er voor je’. Maar kennelijk maakt het bij veel mensen wel wat los en niet alleen vanwege het hoge entertainmentgehalte.
Wat zijn de overeenkomsten tussen Parijs en Dordrecht? Om te beginnen zijn ze inzet van een discussie op sociale media over hoe religieus deze twee gebeurtenissen zijn. Het gaat over oprechtheid, diepere betekenissen, of juist oppervlakkigheid en goedkoop sentiment. Dat zit veel mensen kennelijk erg hoog, maar is ook een klassiek thema in religiestudies. Maar het gaat ook om het spektakel-gehalte zelf. Kennelijk maakt The Passion bij meer mensen iets los dan alleen bij de ‘traditionele gelovigen’. Er ontstaat een gevoel dat de beroemde socioloog Emile Durkheim ‘collective effervescence’ noemde. Letterlijk vertaald betekent dat ‘collectief bruisen’, en dat geeft wel mooi aan wat hij bedoelde. Hij gebruikte dat begrip om bijvoorbeeld het verloop van bepaalde religieuze rituelen te beschrijven en vooral de manier waarop deelnemers en toeschouwers deelgenoot worden gemaakt en onderdeel worden van een spirituele ervaring. Zowel de brand in Parijs als The Passion in Dordrecht, hoewel volkomen onvergelijkbaar, brengen kennelijk bij een groot aantal mensen een soortgelijk gevoel teweeg. Je kunt er tegenin brengen dat het voor de meeste toeschouwers niet om religieuze ervaring gaat, omdat ze wellicht niet in God geloven. Maar dat vind ik dus allemaal veel te makkelijk. Dat is precies wat er ook wordt gedaan bij statistisch onderzoek naar religiositeit. Eerst wordt gedefinieerd wat religie is en wat het niet is en dan wordt er gemeten. Dat is de zaken op zijn kop zetten.
Als je het hardnekkige idee nu eens loslaat dat er ‘eerst in God geloofd moet worden’ voordat er sprake is van religieus handelen. Probeer gewoon te begrijpen wat er gebeurt. De katholieke eucharistie die elke zondag tijdens de mis in de kerk wordt opgevoerd is een dankzeggingsritueel om de kruisiging van Jezus te herdenken, of eigenlijk te herinneren. En zo is elk ritueel een vorm van herinneren. Als dat overtuigend wordt gedaan doet dat iets met de deelnemers. Zo is The Passion ook een ritueel, en de ‘traditionele’ opvoering van de Matthäus Passion van Bach, maar dus ook de brand in de Notre-Dame. Maar ook het bermmonument voor een verkeersslachtoffer, de bloemen op het 24 Oktoberplein in Utrecht na de aanslag op de tram en niet te vergeten de Dodenherdenking op 4 mei in Nederland. Waarom het ene religieus noemen en het andere niet? Het gaat er in alle gevallen om dat de gebeurtenis iets met toeschouwers doet, of moet doen. Waarom dan toch die simplistische tweedeling in wat religieus is en wat niet? Voor mij geven beide gebeurtenissen een veel beter inzicht in religiositeit dan de bloedeloze statistieken van onderzoeksbureaus.
Steeds meer kinderen groeien op in armoede. Vanessa Umboh helpt deze kinderen met stichting Stem Zonder Gezicht. Marjorie Malbons van Mijn Administratie Is Top zet zich in voor hun ouders, die in de schulden zitten.
In Rotterdam groeit één op de vier kinderen op in armoede. Vanessa Umboh, in het verleden betrokken bij jeugdhulpverlening, wil hier iets aan doen. Tijdens haar werk als vrijwilliger werd zij eens gevraagd om tijdens de kerstdagen eieren te regelen, zodat gezinnen die in armoede leven met kerst een eitje konden eten. Ze schrok toen ze ontdekte hoeveel kinderen dat niet krijgen. Naar schatting groeien in Rotterdam veertigduizend kinderen op in armoede, een deel van hen gaat met een lege maag naar school. Tijd om actie te ondernemen, vond Umboh.
Een wijk met veel problemen
Umboh heeft een stichting opgericht, stichting Stem zonder Gezicht. ‘Voor veel mensen heeft armoede geen gezicht, ook omdat het een taboe is om erover te praten. De stichting, die zich richt op kinderen, probeert de stad Rotterdam bewust te maken wat opgroeien in armoede betekent en wat deze kinderen mislopen. Een dagje naar Diergaarde Blijdorp en een kerstcadeautje, daar kunnen we toch samen voor zorgen?’
‘Stichting Stem zonder Gezicht vindt dat alle kinderen deze ervaring verdienen en roept de samenleving op om samen verantwoordelijkheid te nemen, juist voor die kinderen die onzichtbaar blijven en die wij vaak niet horen’, staat er op de website van de stichting.
Dit statement komt rechtstreeks uit het hart van Umboh, zelf opgevoed met het idee dat je verantwoordelijkheid voor elkaar draagt. Dit leidt tot een veilige leefomgeving, met als gevolg dat je als kind zorgeloos en enthousiast het leven tegemoet treedt. Na grondig onderzoek besloot Umboh om haar missie om kinderen die opgroeien in armoede te helpen te starten in Lombardijen, wat valt onder het gebied IJsselmonde. ‘Lombardijen is een van de uithoeken van Rotterdam. We zijn hier vlakbij Barendrecht’, vertelt Umboh. ‘Lombardijen is een wijk met veel problemen, maar er zijn hier ook een heleboel initiatieven om mensen die in armoede leven te helpen. Die krachten moeten gebundeld worden. De stichting werkt samen met andere organisaties en initiatieven zoals stichting Talentzskool, die zich ontfermt over talentontwikkeling in deze wijk. Ik ben nu een tijdje bezig en heb een netwerk opgebouwd. Er komen telefoontjes binnen van allerlei organisaties met de meest uiteenlopende verzoeken en aanbiedingen, zoals van een failliete kringloopwinkel. Binnen drie dagen was de opslagruimte leeg en hebben we veel mensen blij kunnen maken, ook met behulp van het wijkteam. Een van de moeders was dolblij met een kinderzitje voor op de fiets. Zoiets had ze nog nooit gehad.’
Schulden
Het gesprek vindt plaats in de ruimte van Ief Kinderkledingbank van KIDS, Kinderen In de Stad, die ze ter beschikking heeft gekregen. Oorspronkelijk was dit een kinderkledingbank, maar het assortiment is uitgebreid omdat daar vraag naar was. KIDS opereert onder de paraplu van de stichting van Vanessa Umboh. Naast kleding verkoopt KIDS ook speelgoed, dekbedden en dekbedovertrekken, kleding voor volwassenen, (school)tassen, kleine huishoudelijke apparaten, noem maar op. ‘De vraag is standaard groter dan het aanbod’, vertelt vrijwilligster Ief Lakker.
Haar collega’s beamen dit. Ze hebben zelf kinderen én vaak geldzorgen. Er zijn enkele zaken die hen storen. Mensen met schulden blijven regelmatig veel langer dan nodig is met schulden kampen, omdat de rente en de boetes het schuldbedrag doen stijgen. Verder wordt er voor mensen die in armoede leven bepaald wat ze nodig hebben, in plaats van dit individueel te bekijken. Mensen die in armoede leven en in de schulden belanden zijn vaak laaggeletterd en beheersen de Nederlandse taal slecht. Laaggeletterdheid is echt een groot probleem, want mensen met schulden kunnen de correspondentie niet lezen, waardoor ze niet altijd begrijpen dat er betaald moet worden. ‘Het gaat om zowel allochtonen als autochtonen’, benadrukken Umboh en de vrijwilligsters van KIDS.
Vaak schamen mensen zich te veel voor hun financiële situatie om actie te ondernemen. Geen verstand hebben van computers en de digitale wereld zijn ook deel van het probleem. ‘Sommige ouders bezitten geen computer en hebben zelfs geen e-mailadres’, weet Lakker.
In Rotterdam kunnen mensen een Rotterdampas aanschaffen, die veel voordelen biedt. Rotterdammers met een laag inkomen krijgen hem bijna voor niets. Behalve kortingen op allerlei uitjes krijgen de ouders met geldproblemen ook bepaalde bonnen. ‘Vroeger was het vrij te besteden geld, maar dit tegoed biedt nu minder vrijheid’, vindt een vrijwilligster. ‘Er zitten bijvoorbeeld bonnen bij voor Footlocker en Daka Sport. Gevolg: kinderen hebben gympen van 140 euro aan hun voeten, maar moeten met een lege maag naar school. Die dure schoenen op Marktplaats zetten is eigenlijk geen optie. De kinderen moeten iets aan hun voeten hebben én ze laten zich zoiets moois niet zomaar afnemen. Een ander voorbeeld: bij de Hema kun je een bepaald bedrag besteden, hoewel de productgroepen voorgeschreven zijn. Je mag wel kinderkleding kopen, maar geen sporthanddoek. Er wordt voor jou besloten wat je nodig hebt, in plaats van dat er aan je wordt gevraagd wat je nodig hebt. KIDS en stichting Stem zonder Gezicht informeren bij de ouders wat ze nodig hebben.’
Prostitutie
Lombardijen komt hier en daar troosteloos over, maar aan de buitenkant lijkt het een nette buurt. Als buitenstaander heb je niet altijd door wat er op de loer ligt. ‘Er zijn in deze buurt moeders die af en toe seks voor geld hebben, vrijwel altijd omdat hun kinderen iets nodig hebben’, aldus de vrijwilligers. ‘Het gaat bijna altijd om alleenstaande moeders, maar kinderen zijn nóg gevoeliger voor bepaalde zaken.’
Umboh knikt instemmend. Begrijpelijk, want kinderen die doorlopend in armoede leven zijn eerder bereid om bijvoorbeeld tegen betaling ‘een boodschapje te doen’. Volgens Umboh en de vrijwilligers zijn de kinderen trots als het hen gelukt is. Op de vraag of dit betekent dat loverboys makkelijker scoren bij meisjes die opgroeien in armoede, wordt eenstemmig ‘ja’ geantwoord. (Loverboys zijn jongens die doen alsof ze het nieuwe vriendje van een meisje zijn. Eerst worden ze overspoeld met mooie cadeautjes, maar de bedoeling is om hen de prostitutie in te krijgen, red.)
‘Niet alleen vanwege de cadeautjes. Zeer zeker ook vanwege de aandacht. In veel gezinnen waar armoede heerst, draait alles om overleven. Daardoor krijgen de kinderen niet altijd genoeg aandacht, dus daar zijn ze zeer gevoelig voor’, vertelt Umboh. ‘Opgroeien in armoede komt vaak door schulden, scheidingen of een combinatie van die twee, maar ook door een laag inkomen. De zogenoemde working poor en zzp’ers.’
Bij KIDS krijgen de vrijwilligers regelmatig hartverscheurende verhalen te horen. De kledingstukken kosten twintig eurocent, maar zelfs dat kan niet iedereen betalen. Mensen die heel erg in de problemen zitten, hebben soms een verklaring van een instantie bij zich. Dan is het gratis. ‘Daar schuilt vaak veel ellende achter’, vertelt Ief Lakker. ‘Ik kreeg een keer een mevrouw bij mij, die na de orkaan Irma op Sint Maarten haar neefje en nichtje in huis had genomen. Hun moeder had haar auto en nog wat dingen verkocht om de vliegtickets naar Nederland te kunnen betalen. Het dak van het huis bestond uit marktzeil, een onhoudbare situatie voor haar kinderen, die niets anders hadden dan de kleding die ze aan hadden. Bij ons heeft ze de nodige kleding gekocht, want dat kon ze ergens anders niet betalen. Hetzelfde gold voor de dekbedden en dekbedovertrekken. In het begin hadden ze zelfs geen bed. Dit soort dingen maakten we ook mee met Syrische vluchtelingen. Die hadden ook niets. En zo zouden we nog wel uren door kunnen gaan.’
Marjorie Malbons
Mijn Administratie Is Top
Eén van de belangrijkste oorzaken van opgroeien in armoede is, zoals gezegd, het hebben van schulden. Wie mensen met schulden helpt, helpt dus ook hun kinderen. Daarom trekt stichting Stem zonder Gezicht vaak samen op met stichting MAIT, een afkorting van Mijn Administratie Is Top. Oprichtster Marjorie Malbons was getrouwd, had een goede baan en er stonden wat reserves op de bank. Deze idyllische situatie werd ruw verstoord toen haar huwelijk stukliep. Ze waren getrouwd in gemeenschap van goederen, dus ze draaide op voor de schulden die haar ex had gemaakt omdat hij zich had uitgeschreven en onvindbaar was. Bovendien werd ze ziek, raakte ze arbeidsongeschikt en had ze voor het eerst van haar leven schulden. Op basis van al haar ervaringen richtte ze stichting MAIT op. Iedereen kan bij haar terecht, van vluchteling tot autochtone Nederlander. ‘Mensen die al in de schulden zitten worden gratis geholpen. Ik wil hen niet verder belasten. Vaak doen ze, als hun ellende voorbij is, uit zichzelf een donatie. Als mij om advies gevraagd wordt en ik merk dat er sprake is van een goed inkomen, dan wordt het wat anders.’
De werkzaamheden van stichting MAIT zijn divers. Het helpen van mensen met schulden, budget coaching aan mensen die moeite hebben om met geld om te gaan, mensen begeleiden om ervoor te zorgen dat ze niet opnieuw in de schulden belanden én het geven van voorlichting – op scholen en op centrale plekken aan jongeren, aan hun ouders en aan iedereen die hier behoefte aan heeft. ‘Ik probeer te achterhalen waar het verkeerd is gelopen, zodat ik het kan rechttrekken’, zegt Malbons. ‘Er is geen minimumbedrag waarvoor je in de schuld moet zitten om bij stichting MAIT terecht te kunnen. Je bent ook welkom als je nog geen schulden hebt, maar reden hebt om te geloven dat je schulden gaat krijgen. Als mensen in de schulden komen dan kan dit heel hard gaan. Een oorspronkelijke schuld van tweeduizend of drieduizend euro die niet wordt betaald mondt makkelijk uit in een schuld van tienduizend euro; als gevolg van boetes en rente. Wie een goed inkomen heeft is in staat om een schuld sneller af te lossen. Zodra ik denk dat mensen het met de juiste begeleiding zelf kunnen oplossen meld ik hen niet aan bij de Kredietbank. Dan maak ik een plan, waarbij ze zelf mogen aangeven wat haalbaar is.’ Als je aan de voorwaarden van de Kredietbank voldoet dan kun je via hen je schulden binnen drie jaar aflossen. ‘Alleen moeten al je schuldeisers meewerken. Banken en de Belastingdienst zijn vaak de grootste schuldeisers en zij weigeren vaak medewerking,’ verzucht Malbons.
Vanessa Umboh
Voorlichting
Een tijdje geleden gaf Malbons voorlichting op een school. ‘Eén van de aanwezige ouders antwoordde bevestigend op de vraag of ze schulden had. Gezien de schaamte rondom schulden een daad waar moed voor nodig is. Een aanwezige medewerkster van de school zei glashard niet te snappen dat mensen schulden hebben en dat ze die vaak zelf veroorzaken. Dit irriteerde mij zodanig, dat ik in het kort vertelde hoe ik zelf in de schulden was beland. De medewerkster stond met haar mond vol tanden. Ze had niet verwacht dat ook ik schulden had, omdat ik degene was die voorlichting gaf en ze weet van mijn stichting.’
Volgens Malbons is er welbeschouwd slechts een klein percentage mensen met schulden dat op te grote voet heeft geleefd. En het probleem groeit. ‘Er komen steeds meer mensen in de schulden, waardoor aanvragen voor de bijzondere bijstand vaker worden afgewezen. Het gevolg is dat er meer mensen aankloppen bij fondsen, die hierdoor meer belast worden met dingen die door de gemeente opgepakt moeten worden. Veel mensen weten de weg niet. Ze denken dat ze de juiste informatie krijgen via de gemeente, wat lang niet altijd zo is. Juist daarom wil ik een stem voor deze mensen zijn en hen helpen. Mondiger worden, durven bellen, post openen. Sommige beslissingen van instanties leiden haast onvermijdelijk tot nieuwe problemen, zoals wanneer de jeugdreclassering toekijkt hoe jongeren met niks buiten worden gezet. Geen werk, geen onderdak, geen uitkering. Dan is de kans groot dat je weer gekke dingen gaat doen.’
Armoede hoeft volgens Malbon niet over te gaan van ouder op kind. ‘Dit hangt ook van de ouders af. Mijn kinderen hebben ook de standaard schulden die jongeren hebben, zoals de zorgverzekering, autoboetes en een studieschuld bij DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs, red.), maar ik heb er wel met ze over gepraat. Er zijn zelfs medisch specialisten die bij de Kredietbank zijn aangemeld vanwege schulden. Overigens gebeurt het ook dat de kinderen van mensen die nooit schulden hebben gehad zelf wel in financiële problemen komen. Een grote boosdoener is DUO, de organisatie die belast is met studiefinanciering en het innen van studieschulden. Er zijn afgestudeerden met een studieschuld van dertigduizend euro die achtervolgd worden door DUO, maar geen baan kunnen vinden. Dat is een groeiend probleem.’
‘Naast geld heeft de Stichting MAIT ook vrijwilligers nodig’, benadrukt Malbons als we haar vragen wat ze ons ten slotte nog op het hart willen drukken. Ook Vanessa Umboh wil ons nog iets meegeven, uit respect voor alle vrijwilligers. ‘Al deze vrouwen gaan gebukt onder zorgen, omdat ze te weinig geld hebben, maar ze zetten zich toch in voor andere mensen, voor kinderen. Dit doen ze uit liefde voor hun gemeenschap.’
Ook meedoen in het online panel van de Kanttekening? Meld je aan via: [email protected].
De documentaire Man Made, waarin Sunny Bergman op onderzoek gaat naar de manier waarop jongens worden opgevoed tot macho mannen die hun emoties niet mogen toen, deed de afgelopen weken veel stof opwaaien. Over gender (on)gelijkheid en over de manier waarop wij onze jongens en meisjes opvoeden. Wat vindt het Kanttekening panel er eigenlijk van?
Avital Elbaz
Avital Elbaz (46), natuurgeneeskundige en systemisch opsteller
‘Ik vind dat Sunny altijd goede dingen maakt. Ze heeft het toch vaak over zaken waar we liever niet over praten, dingen die we niet graag willen zien. Knap is dat. Ook dat ze er mee doorgaat ondanks alle drek de je dan over je heen krijgt. Ook met deze documentaire weer. Ik denk dat het echt hoognodig is dat we als maatschappij – en ook zeker de mannen – eens beter gaan kijken naar het traditionele gedrag van mannen en de positie van vrouwen. Het is bijvoorbeeld van de gekke dat vrouwen nog steeds minder verdienen dan mannen voor hetzelfde werk. En ja, ik denk dat het toch echt nodig is dat er ook meer mannen opstaan die hun broeders aanspreken op ongewenst gedrag naar vrouwen. Niet alleen in de media, maar ook gewoon op kantoor, of op een feestje. Dat gebeurt te weinig. Er wordt een grapje van gemaakt, of je ligt meteen buiten de groep omdat je een softie bent. Zelf ben ik ook opgevoed met het idee: ‘mannen huilen niet’. Maar bij mannen kunnen emoties echt heel rauw zijn. Daar kwam ik pas echt goed achter toen ik aan het werk ging als therapeute. Ik denk dat we daar ook als ouders echt wat mee moeten.
Die school in IJsland uit de documentaire waar meisjes leren om meer doortastend te zijn en grenzen aan te geven, en waar de jongetjes worden gestimuleerd om zorgzamer te zijn en meer empathie te voelen, ik kan niet wachten tot er een school in Nederland staat die dat ook doet. Ik kom zelf uit de tijd dat jongens en mannen geen roze overhemden droegen – want dan was je gay. Daar zijn we gelukkig overheen. Maar ik hoop dat we straks jongens krijgen die als ze dat mooi vinden, zonder problemen nagellak kunnen dragen. Ik denk dat het tijd is voor volwassen mannen om daar zelf een stap in te zetten met hun eigen zonen. Met mijn eigen meiden heb ik vroeger heel bewust niet alleen maar meisjesspeelgoed gegeven, maar ook gereedschapskisten – en ze hebben ook gezien dat ik spijkers in de muur sloeg.’
İbrahim Özgul
Ibrahim Özgül (35), finance & project professional
‘Ik vind het lastig. Als ik in een interview lees dat Sunny zegt dat veel problemen, problemen van mannen zijn, vind ik dat een beetje kort door de bocht. Mannen werken nog altijd meer dan vrouwen, dus natuurlijk veroorzaken mannen ook meer problemen op de werkvloer. Maar ik denk dan ook: de invloed van vrouwen op de opvoeding van onze kinderen – dus ook de jongens – ligt in de praktijk voor tachtig procent bij de vrouw. Dus dan zijn het ook de moeders die iets kunnen doen aan het voorkomen van die ‘mannenproblemen’ en genderclichés.
Maar Sunny zegt ook dat mannen als kind leren om hun gevoelens te onderdrukken – wat dan later wordt geuit in boosheid. Daar kan ik mij wel wat bij voorstellen. ‘Niet zeiken, niet zeuren’, dat is de boodschap die veel jongens toch impliciet of expliciet meekrijgen in hun opvoeding. Daar raakt ze wel een goed punt. Ik denk dat dit clichébeeld over jongens en meisjes ingebakken zit in veel culturen – misschien ook omdat mannen fysiek sterker zijn. Of dat laatste echt zo is, weet ik niet. Maar het wordt ons wel aangepraat in ieder geval. Mijn ‘stoere’ opvoeding heeft mij zelf overigens geen slecht gedaan. Ik heb niet echt ervaren dat ik veel gevoelens moest onderdrukken. Maar goed, misschien herken ik het gewoon niet, haha. Daar moet een psycholoog mij maar eens op testen. Het is in ieder geval niet zo dat ik vrouwen zwakker, of in andere opzichten minderwaardig vind ofzo.
Ik heb zelf twee jongens. Jongens-meisjesverschillen spelen dus niet echt een rol in onze opvoeding. Maar nee, ik ga ook niet spontaan Barbiepoppen voor ze kopen. Ik voed ze niet actief op als meisje, maar als ze het zouden vragen? Ja, dan moet je ze wel kopen hè. Dan heb je als ouder niet veel te willen. Als ik kleren voor ze koop met bepaalde kleuren, vormen, of tekeningen, dan hoor ik wel eens: ‘Nee, dat is voor meisjes!’. Laatst zei mijn zoontje van vier zelfs tegen me: ‘Meisjes zijn niet leuk, ze praten zo veel.’ Dat soort verschillen hoef je kinderen dus niet eens uit te leggen, haha.
Mijn vrouw en ik zitten wel op één lijn qua opvoeding en gender-zaken. Het is OK als mensen zijn – en doen – zoals ze zijn. Als ze hun manier van doen en zijn maar niet opleggen aan jou. Daarmee omvat je eigenlijk alles, denk ik – van genderkeuzes en cultuur, tot geloofszaken. Waar wij op hameren is dat iedereen anders is. Dat je elkaar moet respecteren. Als andere kinderen snoepjes eten die zij niet mogen omdat ze niet halal zijn, maakt dat die kinderen niet meer of minder. Dat vind ik veel belangrijkere lessen dan over jongens- en meisjesdingen. Als er voor jongens opeens een hype komt met roze T-shirts dan zit de hele klas vol met roze T-shirts, denk ik. Ik heb trouwens sowieso het gevoel dat er onder Turkse mannen veel minder commentaar is op elkaars kleding dan vroeger. Toen waren gescheurde broeken bijvoorbeeld echt alleen voor vrouwen, niet voor jongens. Nu trekt iedereen rafelige broeken aan en strakke shirtjes, ook macho Turkse jongens met stekeltjes, en kettinkjes.’
Lieke Huizinga
Lieke Huizinga (50), moeder van twee, groenvoorzieningsmedewerker
‘Ik ben echt helemaal voor alles en iedereen volledig genderneutraal benaderen. Wanneer je namelijk genderneutraal gaat kijken naar mensen, dan ga je naar de kwaliteiten kijken van individuen zelf in plaats van naar de vooroordelen over groepen. Mijn eigen zoon was 2,5 jaar oud toen ik vroeg wat hij aan wilde. Hij zei: ‘Een jurkje!’. Dus toen heb ik een prachtig donkerblauw jurkje voor hem uitgezocht. Dat stond hem echt beeldig! Hij heeft het drie keer aangehad. Toen vond hij het wel weer goed. Ik heb mijn zoon en dochter nooit iets in de weg gelegd qua genderrollen. Chris is uiteindelijk best een jongen-jongen geworden, maar ook mijn dochter Jody hangt op school altijd boven in de boom te ravotten.
Ik ben trouwens ook honderd procent voor anoniem solliciteren. Mensen die anderen moeten beoordelen nemen zichzelf toch altijd als referentie, in plaats van objectieve kwaliteit. Vandaar dat er ook zo weinig vrouwen aan de top zijn. Mannen kiezen mannen, dat is aangetoond. Er is ooit een groot medisch congres geweest, ik geloof in Oostenrijk, waar de beoogde sprekers anoniem gekozen werden, puur op basis van de verhalen die ze zouden komen vertellen. Toen de blinde selectie op de inhoud gemaakt was, bleek opeens dat zeventig procent van de sprekers vrouw was – iets wat je nooit ziet, op wat voor congres dan ook.
Er is wel iets verbeterd op het punt van genderneutraalheid de laatste jaren. Toen ik zelf jong was en langsging bij het uitzendbureau, kreeg ik een lijst voor mijn neus met daarop allerlei baantjes en een salaristabel. In die tabel stond toen nog – ik meen het serieus – een mannenloon en een vrouwenloon. Voor precies dezelfde job. We hebben het dan over eind jaren ’80, hè. Dat komt nu niet meer voor. Gelukkig. Maar ook nu zie je grote salarisverschillen aan de top. Zelf ben ik niet heel vrouwelijk opgevoed. Ik had drie broers. Ik kreeg de kans niet eens om een meisje te zijn, haha. Nou ja, mijn moeder probeerde het wel. Die kocht dertig poppen voor me, maar ik jatte de Mecano van mijn broers. Ik kan ook veel beter omgaan met mannen. Eén vrouw om me heen gaat nog wel, twee wordt al lastig. Drie is echt te veel. Maar goed, ik heb ook meisjesdingen hoor. Ik heb lang haar en ben daar heel erg blij mee – en ik ben er ook zuinig op. Ik draag ook jurkjes en make-up. Maar wat ik ook doe, ik laat me niets gelegen liggen aan welke man-vrouw norm dan ook. Ik heb ook een heel mannelijk beroep.
Ik vind het altijd zo raar als ik Thierry Baudet hoor zeggen dat vrouwen niet hard willen werken. Sta ik daar met mijn schoffel in mijn hand terwijl hij op z’n piano ligt met z’n beentjes in de lucht. Maar goed, de wereld om ons heen zit nog vol met dat soort vooroordelen over mannen en vrouwen. Kinderen gaan bij een scheiding ook meestal langer naar de moeder dan naar de vader. Bizar. Ik denk dat we een veel gelijkere zorgverdeling krijgen wanneer we die vooroordelen loslaten. Dat zie je ook gewoon in de dierenwereld. Daar is opvoeden ook een samenspel van mannetjes en vrouwtjes. Moeders jagen, papa’s leren de jongen allerlei dingen om te overleven. Dat de zorgkant van vrouwen natuurlijk bepaald zou zijn, is echt bullshit. Dat hebben mensenmannetjes ooit bedacht.’
Jimmy Janssen van Raay
Jimmy Janssen van Raay (47), financieel-administratief medewerker
‘Nou ja, de hele discussie over mannelijkheid en vrouwelijkheid is niet iets van vandaag natuurlijk. In de jaren zeventig had je ook al de feministische opvoeding. En ik las een paar jaar geleden het boek Fracture: Life and Culture in the West 1918-1938. In de proloog wordt uitgelegd dat mannen in 1910 ook al ernstig op zoek waren naar hun mannelijkheid. Het boerenbedrijf veranderde door de technische innovatie. Mannen moesten opeens naar een kantoor, of naar een fabriek in plaats van met hun handen het land omploegen. Veel jongens toen zagen de Eerste Wereldoorlog als een manier om hun gefnuikte mannelijkheid te bewijzen. Helaas zijn de meesten daar nou niet echt gelukkiger van geworden.
Wat ik wel moeizaam vind aan de huidige discussie is dat hij soms nogal militant gevoerd wordt. De flanken krijgen helaas de meeste aandacht in deze mediacratie. Dat zie je bij iedere discussie. En die uitersten gaan dan het debat bepalen. Als je hoort hoe generalistisch er vaak wordt gesproken over mannen en vrouwen dan is het denk ik voor veel mensen lastig om dan vervolgens voor jezelf uit te zoeken hoe het voor jou zit, zonder meteen in het ene kamp of het andere kamp getrokken te worden. Terwijl ik denk dat de invulling van je eigen gender toch bij uitstek iets is dat je in alle rust zou moeten kunnen onderzoeken. Het is sowieso een zeer interessant gegeven: wat maakt je nu tot man – en wat tot vrouw? Moet je dat samen onderzoeken, of zit je elkaar daar juist bij in de weg door alle vooroordelen die er nu bestaan? Onderzoek wijst uit dat gescheiden jongens- en meisjesscholen, zowel voor jongens als voor meisjes tot de beste resultaten leidt. Maar goed, met elkaar omgaan moet je ook leren. Gescheiden opvoeden lijkt me ook geen goede basis voor een gezonde seksegelijkheid.
Zelf heb ik er best lang over gedaan om mijn mannelijkheid vorm te geven. Ik had twee oudere zussen en een vader die wat afwezig was. Ik kreeg niet echt een jongensopvoeding en dat was soms een zegen en soms echt wel een gemis. Het is voor mij best een lange weg geweest om in mijn eigen mannelijkheid te zitten, dat je jezelf lekker voelt in je eigen lichaam. Het was goed dat ik conflicten op een andere manier op leerde lossen dan door er meteen op los te slaan, een cliché dat je vaak ziet bij jongens met broers. Maar mijn contact met andere mannen was soms lastig omdat ik niet echt een duidelijk rolmodel had gekregen als jongen. Dat besef ik nu pas meer, wanneer ik achterom kijk. Jongens die met hun vader naar het stadion gingen, zoiets heb ik echt pas op mijn vijfentwintigste meegemaakt.’
Chris Polanen
Chris Polanen (56), schrijver, dierenarts
‘Voor mij persoonlijk was het heel herkenbaar die documentaire van Sunny. Ik ben zelf namelijk opgegroeid in een enorme machomaatschappij. En ja, ik had daar veel moeite mee. De hele periode van mijn tiende tot achttiende jaar was voor mij een kwestie van overleven in de extreme macho-maatschappij die Suriname is. Mijn schooltijd was begonnen op het Nederlandse Barlaeus, maar als jochie van vijftien kwam ik opeens terecht tussen de jongens van achttien op het vwo toen mijn moeder terug naar Suriname ging. Ik was sowieso een vroege leerling en mocht een klas overslaan.
Maar ik was van nature geen macho. Ik was opgevoed door alleen maar vrouwen: mijn moeder, mijn tantes, mijn oma. Er was geen man te bekennen! Wat ik mij realiseerde toen ik naar de documentaire keek was dat het clichébeeld van de man precies het beeld was waarmee ik in Suriname was opgegroeid: de man is hard, toont geen emotie. Ik heb mijzelf er als jongen al heel vroeg bij neergelegd dat ik daarom ook geen echte man was.
Pas toen ik weer in Nederland kwam zag ik dat er ook andere mannen waren. Pas daar heb ik mijn eigen mannelijkheid een beetje ontdekt. Herkenbaar dus in alle opzichten. En het rare is, later in mijn leven realiseerde ik mij dat ik mijzelf in Suriname onbewust toch meer mannelijke trekjes had aangeleerd dan ik dacht. Tijdens mijn scheiding besefte ik opeens heel goed dat ik al die tijd nooit mijn zwakte en kwetsbaarheid had getoond. Mijn eigen zoon en dochter heb ik niet heel erg bewust opgevoed met deze vragen. Als ik me daar destijds meer bewust van was geweest, dan had ik het er wel meer over gehad. Mijn zoon meer zijn kwetsbaardere kant leren laten zien. Hij is in zekere zin toch best een mannelijke man geworden. Mijn dochter is een stoere vrouw. Dus daar had ik het eigenlijk niet anders kunnen doen, denk ik. Al zie ik bij mijn allerjongste meisje zoveel personality dat ik me ook wel eens afvraag hoeveel je nu kunt bijsturen als ouder, haha,
In de documentaire komt ook een zwarte Amerikaanse acteur aan het woord die lezingen geeft over hoe slecht het is als mannen hun gevoel niet tonen. Ik ben het daar helemaal mee eens. Er is de laatste jaren een ware explosie van huiselijk geweld in Suriname. Telkens weer worden vrouwen door hun man of vriend vermoord. Heel ernstig. Huiselijk geweld was er altijd al. Maar er zijn nu veel meer vuurwapens in omloop. Het effect van dat hardnekkige machogedrag en het wegstoppen van gevoel bij mannen, is echt verschrikkelijk. Ik ben dus helemaal voor gendergelijke opvoeding. Ruimte geven aan de zachte kant van de man. Een klein IJslands jongetje uit de documentaire die op school een gendercompensatiecursus heeft gehad, vertelt dat een echte man een man is die zijn gevoelens laat zien. Volgens mij is er geen andere weg.’
Vijfentwintig jaar na de bloedige burgeroorlog dromen Bosniërs over een betere toekomst, het liefst in EU-verband.
De lente is begonnen in de Bosnische hoofdstad Sarajevo. Overal in de stad lopen gezinnen op straat, drinken mensen koffie in de vele barretjes en de sfeer is gemoedelijk. Het is bijna niet voor te stellen dat hier bijna vijfentwintig jaar geleden nog een hevige oorlog plaatsvond. Sarajevo was ooit het symbool van de multiculturele samenleving, waar orthodoxe christenen, katholieken, moslims en joden in vrede met elkaar samenleefden. Maar door de oorlog is er veel veranderd. Sarajevo is de geschiedenisboeken ingegaan als de stad die het langst belegerd is in de moderne oorlogsgeschiedenis.
De nationalistische oorlogen die in voormalig Joegoslavië uitbraken lieten de westelijke Balkan verdeeld achter. Ofschoon geschiedenis een belangrijke rol speelt in de regio is er ook een groot deel van de inwoners in Bosnië dat zich richt op de toekomst. Het opdelen van het land langs religieuze en nationalistische lijnen heeft gezorgd voor bijna onbestuurbare politieke systemen. Sinds 2008 wordt het land gezien als een potentiële EU-kandidaat. De Europese commissie blijft benadrukken dat het land met veel sociaaleconomische problemen kampt, zoals het opzetten van goed functionerende staatsinstituties, het hervormen van de economie en justitie en de strijd tegen corruptie. Deze zaken moeten eerst worden opgelost voordat echt serieus gekeken kan worden naar een volwaardig EU-lidmaatschap. De Balkanstaten maken de meeste kans om lidstaten van de EU, maar hoe reëel is die kans volgens de inwoners van Bosnië?
Haris (24), een student economie uit Sarajevo, is niet zo zeker van een snelle toetreding. ‘De EU is op het moment onstabiel, kijk naar de brexit en Griekenland. Ik denk daarom dat de EU een arme staat als Bosnië in de nabije toekomst niet zal toelaten. Bovendien heeft iedereen hier een nationalistische en religieuze politieke voorkeur. Daarnaast zijn er veel Serviërs die bij Servië willen horen. Daardoor zie ik een toelating tot de EU niet snel gebeuren. En dan hebben we het nog niet eens gehad over de corruptie, de hoge werkloosheid en ga zo maar door.’ Haris zou wel graag willen dat Bosnië EU-lid wordt. ‘Dan zou ik in het buitenland kunnen werken.’
Bahira Bosniak (25) uit Mostar studeert medicijnen en woont samen met haar vriendin Andrea (31), een Bosnische Kroaat. Ze zijn allebei sceptisch over toetreding tot de EU. Op sarcastische toon zegt Bahira: ‘Het gaat nog duizend jaar duren voordat wij uiteindelijk EU-lid zijn. Welk land heeft nou drie presidenten? Ze kunnen het nergens met elkaar over eens worden, een besluit duurt eeuwen. Daardoor hebben we ook meerdere grootschalige protestdemonstraties gehad. Er was bijvoorbeeld een crisis rondom nieuwgeboren baby’s die geen identiteitspapieren kregen omdat de politiek op slot zat, ze konden om die reden niet worden opgenomen in een ziekenhuis.’
Andrea heeft in tegenstelling tot Bosniakken en Bosnische Serven wel een EU-paspoort. ‘Ik ben tijdens de oorlog gevlucht naar Italië. Daar groeide ik op in een klein dorpje, net boven Milaan. Met klein bedoel ik echt klein, er stonden maar vijf huizen.’ Ze wilde, toen ze begin twintig was, het liefst settelen in Londen. Maar het werd haar onmogelijk gemaakt. ‘Ik moest zoveel papierwerk regelen, dat ik het heb opgegeven.’ Uiteindelijk is ze zes jaar geleden terug gegaan naar Mostar, de plek waar haar familie vandaan komt. ‘Eerst was het moeilijk om hier te wennen en een leven op te bouwen.’ Nog steeds worstelt Andrea. Ze werkt bij een bedrijf dat gokken op sportwedstrijden verkoopt. In haar vrije tijd runt ze een opvang voor straathonden. Haar huisgenoot Bahira wilt het liefst dierenarts worden, maar dat lijkt een onmogelijke opgave: ‘Je verdient heel weinig en er zijn ook heel weinig mogelijkheden hier, er is niet zoveel apparatuur beschikbaar.’ Bahira zou het liefst in West-Europa werken. Zonder visum is dat onmogelijk. De politiek is volgens Andrea en Bahira een zooitje. ‘Ze kunnen niets voor elkaar krijgen. Alles wordt maar half gedaan in dit land. De ene dag is er geld voor een nieuwe snelweg tussen Sarajevo en Belgrado, maar na tweehonderd kilometer stoppen ze gewoon met bouwen. Zo gaat het met alles hier’, aldus Bahira.
Foto: SARA-MAY LEEFLANG
Ivana Dzadic (31) is werkzaam als juridisch adviseur in het regionale kantoor van de ombudsman in de hoofdstad van de landstreek Herzegovina Mostar. Volgens haar is de politiek een probleem, maar ze wil graag benadrukken dat burgers onderling niet veel problemen met elkaar hebben. Al geeft ze wel toe dat bijvoorbeeld Bosnische Kroaten en Bosnische moslims in Mostar sinds de oorlog voornamelijk een gescheiden leven leiden. ‘In Sarajevo leven de verschillende etniciteiten meer met elkaar, maar hier is het minder, dat komt toch door de oorlog.’ In Mostar hebben hevige gevechten tussen de twee groepen plaatsgevonden. Toch groeit het toerisme in het idyllisch ogende historische stadje enorm de laatste jaren. Met als meest populaire attractie de indrukwekkende brug, die uit de Ottomaanse periode stamt en op de werelderfgoedlijst van UNESCO staat.
Volgens Ivana werkt het regionale kantoor veel samen met de VN en in mindere mate met de EU. ‘We vullen enquêtes van de EU in, omdat Bosnië in het proces zit om lid te worden.’ Er zijn volgens Ivana nog veel problemen, die ze eerst moeten tackelen. ‘Het Europese gerechtshof geeft ons aanbevelingen, bijvoorbeeld dat in het parlement elke groep vertegenwoordigd moet worden. Dat is echter niet het geval, zo worden de Roma’s nog steeds niet vertegenwoordigd. Armoede is eveneens een groot probleem hier, vanwege de werkloosheid. Er zijn geen economische mogelijkheden.’ Volgens Ivana zijn er goede wetten, maar is de handhaving ervan een probleem, omdat er in korte tijd zoveel verschillende wetten bij zijn gekomen. Zij krijgt vooral veel klachten binnen over discriminatie. Dat is volgens Ivana niet per se discriminatie tussen Bosniakken en Bosnische Kroaten en Serven, het gebeurt ook vaak binnen dezelfde groep.
Volgens Geert Luteijn (30), een historicus uit Delft die zich gespecialiseerd heeft in de geschiedenis van de Balkan, liggen de problemen in Bosnië voornamelijk bij de interne verdeeldheid van de drie nationaliteiten. ‘De aspiratie van het Servische gedeelte (Republika Srpska, RS) om zich af te scheiden is een probleem. De RS heeft de ambitie om zich bij Servië aan te sluiten, maar Servië zelf wil dat niet. Maar ik denk dat je politiek leider Milorad Dodik van de RS wel serieus moet nemen in die aspiraties. Zolang dat het geval is is het vrijwel onmogelijk om vooruitgang te boeken, hoewel die er soms wel is als er iets concreets wordt aangeboden door de EU. Maar ik las laatst dat het studentenuitwisselingsprogramma Erasmus wordt geblokkeerd door Servische politici, terwijl Serviërs hier zelf ook baat bij zouden kunnen hebben. De politiek is dus heel destructief. Er wordt een nationalistische politiek gevoerd, waarbij men niet verder kijkt dan de belangen van de eigen groep. Mensen zien wel dat die politici niets klaarspelen, maar er is helaas geen alternatief.’
Foto: SARA-MAY LEEFLANG
Invloed Turkije
Bosnië heeft een nauwe maar moeilijke relatie met de EU als gevolg van het laatste conflict. ‘Eén van de angsten van Europa is de invloed van Turkije op de Balkan, en dan voornamelijk in Bosnië’, stelt Luteijn. Die angst is overdreven. ‘Natuurlijk kijkt Bosnië naar de EU als een belangrijkste partner, dat zal men blijven doen. De snelweg die Bosnië zou gaan aanleggen tussen Sarajevo en Belgrado is gefinancierd met Turks geld. Maar nu het daar slechter gaat kijken de Bosniërs ook naar de EU. Dat geldt trouwens voor de hele regio. Bosnië heeft voornamelijk een ideologische relatie met Turkije, die economisch gezien weinig voeten in de aarde heeft. Rusland is een leverancier van gas, maar alleen gas is niet genoeg om je economie op te bouwen. Economisch gezien heeft Bosnië een groot probleem, want er zijn geen grote steden in het land en bovendien trekken veel mensen weg. Er is geen toekomstperspectief. Van alle republieken van voormalige Joegoslavië was Bosnië misschien nog wel het meest gebaat bij het land van Tito, omdat Bosnië daar onderdeel was van het groter geheel. Nu hebben de Bosniërs veel minder te zeggen over wat er aan investeringen binnenkomt. Door die verdeeldheid wordt er minder in het land geïnvesteerd dan normaal. Er moet daarom een hervorming komen in de politiek. De kantons (bestuurlijke eenheden in Bosnië, red.) en het Verdrag van Dayton (het vredesverdrag dat een einde maakte aan de Bosnische oorlog, red.) moeten op de schop. Daar lijkt iedereen het wel over eens te zijn, maar de vraag is hoe je dat voor elkaar krijgt. De politici hebben er belang bij dat alles bij het oude blijft.’
Volgens Haris is het logisch dat er Turkse invloed is in Bosnië. ‘De Ottomanen hebben hier eeuwen geheerst. Wat verwacht je van ons, dat we Frans zijn? Natuurlijk hebben we bepaalde gebruiken gemeen. We delen een geschiedenis.’ Volgens Haris zijn er ook Turkse culturele instituties zoals het Yunus Emre-instituut. ‘Zij geven Turkse taallessen en vieren Turkse feestdagen, maar echt veel mensen komen daar niet op af.’
In een tentoonstelling in het Centraal Museum Utrecht staan de zwarte bedienden op Nederlandse schilderijen centraal, die vroeger onzichtbaar waren.
Donkere ‘tot slaaf gemaakten’ uit kolonies als West-Indië en Afrika zijn, als ze al op schilderijen staan, bijfiguren. Kunstenares Joyce Vlaming heeft deze lijfeigenen uit de Nederlandse slavernijperiode in de expositie Act II, 12 Portraits nu een hoofdrol toebedeeld. Het Centraal Museum Utrecht herbergt deze tentoonstelling. De Kanttekening sprak met de kunstenares.
De rollen omgedraaid
Regenten zijn het. Bankiers en opperkoopmannen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en de West-Indische Compagnie (WIC). De Nederlandse elite van de zeventiende en achttiende eeuw, de tijd van de slavenhandel en de uitbuiting van Indonesië, staat pontificaal op de schilderijen afgebeeld. In de bijschriften staat hoe deze personen heten en wat hun daden waren. Maar dat geldt niet voor hun donkere bedienden. Wie zij zijn is onbekend. Hun namen zijn niet met zekerheid vast te stellen. Kunstenares Joyce Vlaming probeert hier verandering in te brengen. Zij wil hen voor het voetlicht brengen, hun geschiedenis achterhalen.
Voor haar kunstproject, dat in 2011 startte, heeft Vlaming zo veel mogelijk persoonsgegevens verzameld van deze ‘ongedocumenteerden’. ‘Ik zocht in allerlei archieven, registers en ook gewoon op Google.’ De werken in de eerste expositieruimte van het Centraal Museum zijn gefotografeerde schilderijen, die hangen in huizen van particulieren, kastelen en zijn ook afkomstig uit de opslagplaatsen van andere musea. In ruimte nummer twee zijn de rollen omgedraaid. De donkere bedienden zijn uitvergroot en staan nu alleen, zonder hun ‘meester’, afgebeeld.
‘Ik krijg van sommige mensen de reactie dat ze op een andere manier naar deze schilderijen zijn gaan kijken’, vertelt Vlaming. Ze geeft rondleidingen en dan hoort ze de feedback. ‘Andere mensen waren geroerd, omdat ze zichzelf of anderen in de beeltenissen herkenden.’ Zuid-Afrikaanse onderzoekers bijvoorbeeld waren zeer onder de indruk. Zij zagen het, volgens Vlaming, als een erkenning. Andere bezoekers wisten nog niet helemaal wat ze met deze manier van kijken aan moesten, ze kozen ervoor het even te laten bezinken. Maar bezoekers waren vrijwel allemaal van mening dat het concept ‘sterk’ was. Daarnaast werd ook het onderzoek gewaardeerd.
Bewustwording
Het zijn haar internationale klasgenoten tijdens de opleiding die Vlaming indirect hebben aangezet tot het maken van een dergelijke tentoonstelling. ‘De laatste twee jaar van mijn studie was ik de enige Nederlandse in de schoolbanken. Hierdoor werd ik me bewust van mijn Nederlanderschap. Ik ontwikkelde een andere blik, ik verbaasde mij over sommige Nederlandse gebruiken en hoe er wordt aangekeken tegen de Nederlandse identiteit. Vanuit onder meer deze verbazing ontstond dit project.’
Maar waarom heeft Vlaming, als witte vrouw, interesse voor het perspectief van iemand van kleur? ‘Ik merk vaker dat mijn ‘witheid’ vragen oproept. Het ligt niet zo voor de hand dat een witte Nederlander dit thema bespreekt.’ Ze vervolgt: ‘Het is misschien naïef, maar ik was mij aanvankelijk niet echt bewust van mijn huidskleur. Ik vond het een dringend onderwerp, dus ben ik er toch maar aan begonnen. Pas later, toen ik mij dus meer bewust werd van mijn kleur en van de witte blik in het algemeen, heb ik mij regelmatig de vraag gesteld of ik wel de aangewezen persoon was om dit aan te kaarten.’ Maar na veel te hebben gelezen en gesproken over het onderwerp concludeerde Vlaming: ‘Deze geschiedenis is van ons allemaal, ook van de witte mensen. Het zou daarom zonde zijn als ik dit verhaal niet vertel, alleen maar omdat ik niet de ‘juiste kleur’ zou hebben.’ Ze zegt hiermee wel dat ze probeert rekening te houden met haar positie.
Bezoekster Sandra Bisdom was benieuwd naar de verhalen achter deze schilderijen. De van oorsprong Surinaamse weet uiteraard dat de meningen over het Nederlandse slavernijverleden uiteenlopen. ‘Er zijn mensen die dit bagatelliseren, terwijl anderen er nog steeds mee zitten. Ik vind dat mensen de slavernijperiode moeten bekijken met de bril van toen. In de zeventiende en achttiende eeuw was de slavenhandel – helaas – volstrekt normaal.’ Ze stelt dat mensen moeten verdergaan.
Glansrijk de hoofdrol
Oud-burgemeester van het Noord-Hollandse Venhuizen Roy Ho Ten Soeng heeft de tentoonstelling niet gezien, maar vindt het ‘zeer goed dat ook in die historie wordt gedoken’. De gewezen burgervader van Chinees-Surinaamse komaf vindt dat ons land meer aandacht moet besteden aan zijn slavernijverleden, ook omdat deze geschiedenis nog steeds grote maatschappelijke gevolgen heeft voor de maatschappij van tegenwoordig. ‘Nederland behoort de gehele nationale geschiedenis te kennen, dus ook dit aspect.’ De burgemeester vindt het een goede zaak dat zwarte Nederlanders centraal staan in de tentoonstelling van Vlaming: ‘Ook kleurlingen kunnen glansrijk de hoofdrol vervullen. Maar in dit geval is het dan de donkere kant van de Nederlandse historie. En zoiets mag nooit verzwegen worden.’
Bart Rutten, artistiek directeur van het Centraal Museum, wilde de expositie in zijn kunstinstelling hebben: ‘Ik was hierdoor zeer geïnspireerd geraakt.’ Rutten vervolgt: ‘Het museum streeft naar een inclusiever programma. We hebben als taak om belangrijke, urgente maatschappelijke issues en belangrijke urgente, kunsthistorische issues te adresseren.’
Vlaming vindt dit ook belangrijk voor haar eigen werk: ‘Ik wil dat in mijn kunst terug te zien is dat de Nederlandse koloniale geschiedenis er een van alle Nederlanders is.’
Act II, 12 Portraits is t/m 30 juni 2019 te zien in het Centraal Museum in Utrecht.
‘Pas toen ik bij de Schouwburg kwam en mijn gezin en bekenden zag staan, herinnerde ik me dat ik iets over de lintjesregen had gelezen’.
Dursun Can woont al 40 jaar in Tilburg en is een zeer actieve vrijwilliger. ‘Een echte bruggenbouwer,’ vindt Mehmet Demirözcan, die veel met Can samenwerkte. Daarom gaf hij Can op voor een lintje op Koningsdag.
De jaarlijkse lintjesregen wordt het genoemd. Op Koningsdag worden nietsvermoedende mensen verrast met een koninklijke onderscheiding. Dat kan Ridder in de Orde van Oranje Nassau zijn of een hogere onderscheiding. In de meeste gevallen gaat het om ridder, vaak voor burgers die zich al jaren inzetten voor een goed doel of op een andere manier ruimschoots hun steentje bijdragen aan de maatschappij.
Demirözcan : ‘De stichting ECCB (Educatief Cultureel Centrum Brabant) kreeg een brief van de gemeente Tilburg. Of we vrijwilligers kenden die in aanmerking kwamen voor de jaarlijkse lintjesregen. Ik dacht meteen aan Dursun Can en stuurde een mail om hem aan te melden. Daarna moest ik een uitgebreid formulier invullen en begon de gemeente ‘een dossier op te bouwen’. Al snel merkte ik dat mensen niet zo maar een lintje krijgen. Alles wordt uitgezocht. Wat hij allemaal doet, hoe lang, waarom, enzovoort.’
Dursun Can doet een heleboel, dus het is geen wonder dat er veel moest worden uitgezocht. Hij probeert om mensen bij elkaar te brengen, vooral verschillende bevolkingsgroepen. Verder helpt hij vluchtelingen te integreren en is hij actief bij een aantal sociaal maatschappelijke organisaties. Demirözcan zegt hierover: ‘Can is iemand die zich heel graag inzet voor de samenleving, altijd bereid om te helpen. Bij de stichting ECCB organiseert hij bijvoorbeeld thema-avonden over onderwijs, opvoeding, noem maar op. Verder organiseert hij om de week een dialoogontbijt in Tilburg en Iftar maaltijden tijdens de ramadan. Van huis uit is Can sociaal werker, maar doet dus ook veel vrijwilligerswerk op dit vlak. Hij is volgens mij de meest actieve vrijwilliger van Tilburg.’
Nieuwe Nederlanders krijgen zelden een lintje. Dat komt mede omdat organisaties waarvoor ze actief zijn als vrijwilligers niet zo bekend zijn met de procedures van de lintjesregen. ‘Ik ook niet,’ geeft Demirözcan toe. ‘Zonder die brief van de gemeente was ik nooit op het idee gekomen om ervoor te zorgen dat Dursun een lintje zou krijgen en had ik de procedure niet gekend.’
Smoesje
Het is donderdagavond 25 april als het gesprek met Mehmet Demirözcan plaatsvindt. Hij hoorde heel lang niets, maar een paar weken geleden kreeg hij plotseling goed nieuws van de gemeente Tilburg. Can wordt inderdaad Ridder in de Orde van Oranje Nassau! Want dat iemand wordt voorgedragen betekent niet automatisch dat het lukt. Dursun Can weet er nog van niets, wat gebruikelijk is. Hij wordt met een smoesje naar de Schouwburg gelokt, waar de uitreiking van de onderscheidingen zal plaatsvinden.
Beet genomen
Het is 24 uur later. De ceremonie is achter de rug. Dursun Can werd door een vriend opgehaald, die meteen zei dat Can wat nettere kleding moest aantrekken. Ze gingen ook voor iets naar het stadhuis. ‘Hij is een goede vriend van me, dus ik vertrouwde hem;, vertelt Can. ‘Pas toen ik bij de Schouwburg kwam en mijn gezin en bekenden zag staan, herinnerde ik me dat ik iets over de lintjesregen had gelezen. Toen begreep ik wat er ging gebeuren. Heel bijzonder. Deze onderscheiding is voor mij een extra stimulans om door te gaan. Het is een bevestiging dat ik op de goede weg ben. Ik heb me van jongs af aan ingezet voor de samenleving en me verantwoordelijk gevoeld voor de integratie. Mensen begrijpen elkaar niet, vaak omdat ze te weinig contact met elkaar hebben. Veel van mijn vrijwilligerswerk doe ik niet alleen, maar samen met mijn vrouw. De afgelopen jaren nodigen wij vaak mensen bij ons thuis uit om te ontbijten, of een andere maaltijd samen te gebruiken. Wij maken ons zorgen over de polarisatie in Nederland, het uit elkaar vallen van de samenleving. Er wordt veel te veel gekeken naar de verschillen tussen bevolkingsgroepen in plaats van naar de overeenkomsten. We zijn allemaal mensen, wereldburgers. Tijdens de kerst organiseerden wij een kerstdiner, waarbij acht buurtbewoners aanschoven. Er waren mensen bij die elkaar al jaren alleen maar gedag zeiden, maar nooit een woord gewisseld hadden. Nu werd er een keer gepraat.’
Smolders
Can heeft ook politicus Hans Smolders, destijds van de LPF (Lijst Pim Fortuyn) bij hem thuis uitgenodigd. ‘Eerst ben ik in contact gekomen met een partijgenoot van hem. Ik heb gezegd dat ik Smolders een keertje wilde ontvangen, want ik wilde weten of mijn beeld over hem klopte. Dat heeft hij geaccepteerd. Samen met die partijgenoot is Smolders bij ons komen ontbijten, twee uur lang. Ik bleek een vooroordeel over hem te hebben. In werkelijkheid was hij helemaal niet zoals hij in de media werd neergezet. Toen hij bij ons was, had mijn vrouw Turks brood gebakken. Dat brood is meestal rond. Het stuk brood dat Hans Smolders pakte, was bijna hartvormig. Heel typerend. Wij leggen ons hart in onze activiteiten.’
Rolmodel
De vraag of hij een rolmodel is voor andere mensen en/of voor moslims vindt Can moeilijk te beantwoorden, wat mede komt door zijn bescheidenheid: ‘Ik wil me inzetten voor de samenleving. Als ik daarmee een voorbeeld geef, dan ben ik daar blij om. Zelf ben ik gemotiveerd om actief te zijn in mijn omgeving. Ik hou van Tilburg. Een paar weken terug stond ik voor mijn deur een kopje Turkse thee te drinken. Er kwam een Nederlandse man naar me toe die vroeg waar hij Turkse thee kon kopen. Dat legde ik hem uit en vroeg of hij soms binnen een kopje Turkse thee wilde drinken. We hadden net ontbeten en er was wat over. Hij heeft ook bij ons ontbeten. Ik had sterk de indruk dat hij het niet breed had, dus ik heb hem lekkere hapjes meegegeven. Later hoorde ik dat hij heel positief over ons sprak. Mijn vrouw en ik hebben zoveel mooie verhalen, we zouden er een boek over kunnen schrijven.’
Ten slotte wil Dursun Can benadrukken dat de achtergrond van al zijn activiteiten te danken zijn aan zijn opvoeding en aan het gedachtengoed van de Hizmetbeweging. ‘Hun standpunten over actief burgerschap en het stimuleren van vrede hebben mij gevormd.’
In totaal kregen vijfentwintig Tilburgers dit jaar een lintje. Ze werden tijdens de ceremonie verdeeld in twee groepen. Van de dertien in zijn groep was Can de enige niet-westerling.
Sinds de jaren zestig wonen er duizenden Armeniërs in Nederland, het leeuwendeel in Twente. Wie zijn de Armeniërs? En hoe beleven Armeense Nederlanders hun identiteit?
In Nederland wonen meer dan twintigduizend Armeniërs, sommigen beweren zelfs dat het er nu bijna veertigduizend zijn. Veel Armeniërs wonen in Twente, vooral in Almelo. Daarnaast zijn er ook gemeenschappen te vinden in Amsterdam, Assen en enkele andere plaatsen in ons land. Wie zijn de Armeniërs? Hoelang bestaat de Armeense gemeenschap in Nederland al? Wat voor gemeenschap is dit? En op welke manieren proberen Armeense Nederlanders vorm te geven aan hun identiteit? De Kanttekening sprak hierover met Onik Gelici van de Armeense Apostolische Kerk in Almelo, met GroenLinks-Statenlid Armine Stepanyan en met Hagop Korkisyan en Arad Azad van de pan-Armeense scouting- en sportvereniging Homenetmen.
Christelijke natie
Een belangrijke plek voor de Armeniërs in Nederland is de Armeense Apostolische Kerk in Almelo. We hebben hier afgesproken met Onik Gelici, voorzitter van het bestuur van deze kerk. Het christelijk geloof is iets wat de Armeniërs, in Armenië en in de diaspora, bindt. ‘Voor ons zijn het christelijk geloof en de christelijke tradities heel belangrijk’, vertelt Gelici. ‘De doop, het huwelijk en de dood zijn momenten in het leven waarbij de kerk een belangrijke rol speelt.’ Behalve geloof en kerk zijn de Armeense keuken, Armeense muziek, Armeense kunst en Armeense feesten belangrijke elementen voor het Armeens-zijn. ‘We zijn goed geïntegreerd in de Nederlandse samenleving, maar proberen wel aan onze eigen identiteit, onze eigen tradities, vast te houden.’
Armenië is soms een onafhankelijke natie geweest, vaker was het land bezet door buitenlandse machten. In de oudheid was Armenië eerst een Perzische satrapie (provincie, red.) en vervolgens een regionale mogendheid, voordat het land een bondgenoot en vazal van Rome werd. In het jaar 301 werd Armenië christelijk, twaalf jaar voordat keizer Constantijn de Grote met het Edict van Milaan het christendom godsdienstvrijheid verleende in het Romeinse Rijk. Armenië is daarmee het eerste land ter wereld dat officieel het christendom heeft geaccepteerd, een feit waar de Armeniërs nog steeds heel trots op zijn. Tegenwoordig zijn de Armeniërs nog steeds bijna allemaal lid van de Armeense Apostolische Kerk. Dit kerkgenootschap behoort tot de oosterse of oriëntaals-orthodoxe kerken, net als de Syrisch-Orthodoxe Kerk en de Koptische Kerk. De liturgie in de Armeense kerk is in het Armeens. In 405 kregen de Armeniërs een eigen alfabet, dat was ontworpen door de monnik Mesrop Masjtots. Dankzij dit alfabet kon de Armeense nationale identiteit worden bewaard, ook in tijden dat Armenië werd bezet door vreemde mogendheden.
In de consistoriekamer van de Armeense kerk in Almelo hangen foto’s van de hoofdstad Yerevan en de kathedraal van Etsjmiadzin, de oudste kathedraal ter wereld. Op de achtergrond is op beide foto’s de berg Ararat te zien, waar volgens het Bijbelboek Genesis de Ark van Noach aanspoelde na de allesverwoestende zondvloed. De Ararat ligt tegenwoordig in Turkije, maar de Armeniërs zijn van mening dat dit hun berg is. Je ziet de berg op veel Armeense afbeeldingen.
De huidige republiek Armenië is tegenwoordig een stuk kleiner dan het historische Armenië en bestaat alleen uit het oostelijke deel. Het westelijke deel hoort nu bij Turkije. De betrekkingen tussen Turkije en Armenië zijn zeer slecht, met als gevolg dat de grens tussen beide landen gesloten is. Ook de grens tussen Armenië en Azerbeidzjan is gesloten. Dat komt omdat Armeniërs sinds 1991 Nagorno-Karabach heeft bezet, een Armeense enclave in Azerbeidzjan.
24 april
In de boekenkast van de consistorie staan veel boeken, over de kerk, de geschiedenis van Armenië en de tragedie van 1915, die door de Armeniërs en veel historici de Armeense Genocide genoemd wordt. Er liggen twee dozen met exemplaren van het boekje De eerste Holocaust van de eminente Britse Midden-Oosten-correspondent Robert Fisk. ‘We hebben hier toen duizenden exemplaren van laten drukken. Het is een kort en krachtig verhaal over de tragedie van 1915, vooral interessant voor mensen die de geschiedenis niet goed kennen’, vertelt Onik Gelici.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog verloren tussen de een en twee miljoen Armeniërs in het Ottomaanse Rijk het leven. Ze werden vermoord of kwamen om van de honger, dorst en ontberingen tijdens gedwongen marsen naar de Syrische woestijn. De Armeniërs en ook de meeste historici zijn van mening dat er sprake was van doelbewuste volkerenmoord. Turkije daarentegen ontkent ruim honderd jaar later nog steeds dat de gebeurtenissen een genocide genoemd moeten worden en spreekt over de Armeense kwestie. Deze opstelling staat een verzoening tussen de Turken en de Armeniërs in de weg. Het eerste Nederlandstalige boek hierover verscheen al in 1920: Verkochte zielen (de vertaling van het in 1918 verschenen boek Auction of Souls) van Aurora Mardiganian, een meisje dat de moordpartijen overleefde. Enkele jaren geleden heeft de Armeense gemeenschap in Nederland besloten dit boek opnieuw uit te geven.
Op het terrein van de Armeense kerk in Almelo staat een monument, waar Armeniërs, Aramese christenen, Assyriërs en anderen elk jaar op 24 april een herdenking organiseren. Op deze dag in 1915 werden tientallen prominente Armeniërs in Istanbul gearresteerd om vervolgens te worden vermoord, een gebeurtenis die wordt gezien als het startschot van de massamoord. Ook in Assen wordt elk jaar een herdenking georganiseerd op 24 april. Dit jaar zullen in Assen voor het eerst ook Turkse en Koerdische Nederlanders acte de présence geven. Het is een gezamenlijk initiatief van THPP en Jongerencommissie Sirt, die met zijn initiatief hoopt verschillende groepen mensen bij elkaar te brengen. Andere Turkse Nederlanders die van mening zijn dat de gebeurtenissen van 1915 een genocide genoemd moeten worden zijn GroenLinks-Kamerlid en historicus Zihni Özdil en VARA-documentairemaker Sinan Can, die in 2015, honderd jaar na de genocide, de documentaire Bloedbroeders heeft gemaakt. Aan het christelijke maandblad De Nieuwe Koers bekende Can vorig jaar dat hij vanwege zijn documentaire Turkije niet meer durft te bezoeken. Ook is hij, vanwege zijn documentaire, vaak bedreigd door nationalistische Turken.
In Frankrijk, waar meer dan een half miljoen Armeniërs wonen, wordt dit jaar voor het eerst een nationale herdenking georganiseerd. Het Nederlandse parlement heeft weliswaar begin vorig jaar besloten om de gebeurtenissen van 1915 als de Armeense Genocide te erkennen, wat kwaad bloed zette bij Turkije, maar de Nederlandse regering heeft deze stap niet gezet. Onik Gelici hoopt dat die stap in de toekomst nog een keer gezet gaat worden. Over de Turkse erkenning is Onik Gelici voorzichtig optimistisch. ‘Turkije heeft de strijd opgegeven om andere landen proberen te dwingen de Armeense Genocide niet te erkennen. Tegen het besluit van Frankrijk om 24 april nationaal te herdenken was er een minimaal protest. Erdogan durfde in 2015 ook niet tegen de Russische president Poetin te protesteren, die dat jaar in Armenië op de honderdjarige herdenking aanwezig was. Indirect erkent Turkije hiermee de Armeense Genocide.
Foto: Armeense Apostolische Kerk Almelo
Verzoening
In Nederland erkennen alle politieke partijen in de Tweede Kamer – behalve Denk – de gebeurtenissen van 1915 als de Armeense Genocide. Maar de motieven zijn niet altijd zuiver. Armine Stepanyan, die in 2001 als politiek vluchtelinge met haar moeder en broer naar Nederland kwam, heeft stevige kritiek op de populistische partijen PVV en Forum voor Democratie. We belden haar enkele dagen na het bezoek aan de Armeense kerk. ‘Ik vind het echt verschrikkelijk als Geert Wilders of Thierry Baudet rond 24 april weer over de Armeense Genocide begint. Dat doen ze namelijk niet omdat ze zo begaan zijn met het Armeense volk, maar om moslims te bashen, om racisme te promoten. Tegen hen wil ik zeggen: maak geen misbruik van het leed van mijn volk voor je eigen politiek gewin.’
Stepanyan is op 20 maart met voorkeurstemmen verkozen in de Provinciale Staten van Zuid-Holland voor GroenLinks. Veel Armeniërs stemmen CDA en ChristenUnie, die zich ook jarenlang hard maken voor de Armeense zaak en opkomen voor christenen in het Midden-Oosten. Maar dit is geen wet van Meden en Perzen. Stepanyan komt uit een links Armeens nest. Voor haar is de Armeense traditie weliswaar ook belangrijk – ‘Ik wil mijn identiteit niet verloochenen en draag nog steeds een kruisje, ook vind ik het belangrijk dat mijn bijna zesjarige zoontje de Armeense taal leert, dat is een vorm van cultureel kapitaal’ – maar ze hecht ook waarde aan individuele vrijheid en emancipatie.
Stepanyan is voor een verzoening tussen de Turken, Koerden en Armeniërs en doet daarom ook mee aan het initiatief van Tayfun Balcik cum suis. ‘Ik ben voor een verzoening, maar de Armeense Genocide moet erkend worden, anders is er geen helingsproces. Pas als de dader, in dit geval Turkije, de daden erkent, dan pas kunnen de slachtoffers aan het helingsproces beginnen. Als je honderdvier jaar lang hoort dat je liegt, dan heeft dat impact. Het wordt tijd dat Turkije de Armeense Genocide gaat erkennen. Ik ben heel blij dat mensen als Balcik, Özdil en anderen opstaan om hier aandacht voor te vragen. Ze zijn nu nog in de minderheid, maar ze zorgen er wel voor dat er een dialoog op gang komt, ze staan op voor verandering.’
Scouting
Religie en de Armeense Genocide zijn belangrijk voor de Armeense identiteit, maar dat is ook de scouting. In Almelo bestaat een afdeling van Homenetmen, een pan-Armeense scouting- en sportvereniging die sinds 1918 bestaat en als doel heeft Armeense kinderen in de diaspora de Armeense identiteit en nationaal besef bij te brengen. Scoutingleider Hagop Korkisyan vertelt: ‘Veel kinderen hadden als gevolg van de Armeense Genocide hun familie verloren. Homenetmen werd hun nieuwe familie. Elk jaar organiseert Homenetmen een jamboree, waar mensen over de hele wereld naartoe gaan. Vorig jaar was het extra feestelijk, omdat we honderd jaar bestonden.’ We zien de kinderen, die onderverdeeld zijn in verschillende leeftijdsgroepen, de Nederlandse en Armeense vlag hijsen, waarop ze het Wilhelmus en het Armeense volkslied zingen. Ook tijdens de herdenking van de Armeense Genocide spelen de kinderen van Homenetmen bij de plechtigheid een rol.
De negentienjarige Arad Azad is eveneens actief voor Homenetmen. Hij vluchtte in 2011 uit Irak vanwege het oorlogsgeweld. ‘Ik kwam hier met een vrachtwagen, illegaal. Ik heb nu gelukkig wel een verblijfsvergunning.’ Veel familieleden van Azad wonen nog Irak, waaronder zijn tante waarmee zijn moeder regelmatig contact heeft via skype. Azad voelt zich echter meer verbonden met Armenië. ‘Natuurlijk ben ik er niet geboren, maar Armenië is in zekere zin wel mijn echte vaderland. Ik ben er ook een paar keer naartoe op vakantie geweest. Maar ik heb er geen familie wonen.’
Sint Servaas
Ten slotte, hoe is de Armeense gemeenschap in Nederland eigenlijk zo ontstaan? Ongeveer de helft van de Armeniërs in ons land bestaat uit West-Armeniërs, die vanaf de jaren zestig vanuit Turkije naar Nederland geëmigreerd zijn. De andere helft komt uit Armenië (tot 1991 de Socialistische Sovjetrepubliek Armenië), Azerbeidzjan (inclusief Nagorno-Karabach), Syrië, Libanon, Irak en Iran. Hoewel de meeste Armeniërs nog niet heel lang in Nederland wonen zijn de banden tussen ons land en Armenië al meer dan duizend jaar oud. ‘Sint Servaas, de eerste bisschop van Maastricht afkomstig uit de vierde of vijfde eeuw na Christus, komt uit het koninkrijk Armenië’, vertelt Onik Gelici. ‘Mede dankzij de Armeniërs is Nederland dus in aanraking gekomen met het christelijk geloof, gekerstend.’
Daarnaast kende Amsterdam in de zeventiende en achttiende eeuw al een kleine Armeense gemeenschap. ‘We zijn een volk van handelaren. Amsterdam was in de zeventiende eeuw het centrum van de wereldhandel en in deze tolerante stad konden Armeniërs bovendien in alle vrijheid hun geloof belijden.’ Armeniërs uit Turkije spreken vaak slecht Armeens, wat komt doordat het leren van de Armeense taal in Turkije feitelijk verboden is. Onik Gelici spreekt zelf ook geen Armeens, hoewel hij het wel deels kan verstaan. Als hij in Armenië is heeft hij een tolk nodig. Drie keer is Onik Gelici in Armenië geweest, de laatste keer was vorig jaar. ‘Een neef van mij woont in het land.’
Over enkele dagen breekt de ramadan weer aan. Ramadan wordt ook wel de vastenmaand genoemd. Het is een periode waarin moslims zich van dageraad tot zonsondergang onthouden van eten, drinken en geslachtgemeenschap. De bedoeling is dat men zich afwendt van het wereldse en primair aan de slag gaat met zijn/haar spiritualiteit. En dit kan zwaar zijn. Helemaal als ramadan in het voorjaar valt, de dagen daardoor langer duren (ruim achttien uur) en de temperatuur omhoog kruipt.
Persoonlijk denk ik dat deze maand ons moslims in staat stelt om productiever en efficiënter te worden. Ramadan is volgens mij tevens een mooie kans om verbinding te zoeken en sociale contacten te versterken. Te meer daar het begin van de Ramadan dit jaar samenvalt met Bevrijdingsdag op 5 mei. Een sociaal gebeuren waar iedereen in Nederland in deelt.
Aan de hand van enkele veelvoorkomende vragen zal ik de verschillende dimensies van ramadan aanstippen.
Wie vast en wie niet? De plicht tot ramadan is een inspanningsverplichting. Dit wil zeggen dat er van het individu verwacht wordt dat hij/zij zich inspant om te vasten. Men mag zichzelf niet boven zijn vermogen belasten of zichzelf in gevaar brengen. Als het vanwege omstandigheden niet kan dan wordt de persoon van het vasten vrijgesteld. Voor kleine kinderen is het vasten bijvoorbeeld niet verplicht. Dit geldt totdat ze in de puberteit komen.
In de wetenschap is er een discussie over de vraag wanneer iemand de puberteit of adolescentie bereikt. Meestal gaat men echter uit van een jaar of dertien. Er zijn overigens moslims die eerder of soms ook later beginnen. Zelf was ik bijvoorbeeld negen jaar toen ik begon. Dat deed ik destijds echter eerst met ‘halve dagen’. Dit hield in dat ik van ’s morgens vroeg tot ‘s middags vastte of ’s middags tot ’s avonds laat.
Ouders van kinderen die de pubertijd of adolescentie (ook wel buloeg genoemd) nog niet bereikt hebben roep ik overigens op om de kinderen niet (voltijds) mee te laten vasten. Met name als dit ten koste gaat van hun gezondheid of schoolprestaties. Dit is ook in lijn met de vrijstelling van zieken of personen met bepaalde medische aandoeningen. Daarnaast hoeven ook reizigers en ouderen niet mee te vasten. Dit geldt eveneens voor zwangeren en moeders die borstvoeding geven.
Kortom: je vast wanneer je gezond bent, geen medicijnen inneemt en minimaal de puberteit bereikt hebt.
Waarom vasten moslims eigenlijk? Het mensbeeld in de islam bestaat in feite uit drie componenten: het lichaam, het verstand en het ego (nafs).
Het lichaam is volgens de islam niets anders dan een vehikel dat de mens is toevertrouwd. Het is een middel om je verantwoordelijkheid als mens op aarde te nemen en noodzakelijk om je verplichte taken te kunnen vervullen. Met het lichaam dien je zorgvuldig om te gaan, het is immers niet jouw bezit.
Het verstand is dat wat de mens van andere schepselen onderscheidt en daarom ook een aspect dat specifiek wordt aangesproken.
In tegenstelling tot het lichaam en het verstand wordt het ego (nafs) gezien als datgene dat de mens ‘aanstuurt’. Het ego stuurt aan ten goede, als het goddelijke (roeh/ziel) de overhand heeft maar stuurt tegelijkertijd aan tot het slechte, indien de begeerten en de lusten dominant zijn.
Bij het vasten gaat het onder meer om het vinden van een harmonieus evenwicht, een juiste balans als het ware, tussen de drie genoemde aspecten: het lichaam, het verstand en het ego.
Tijdens de ramadan is het dus, zoals eerder gesteld, de bedoeling dat een persoon zich ‘terugtrekt’ en aan het innerlijk gaat werken. Ramadan wordt zo bezien een kans om de lusten te ‘breken’ en opnieuw controle te krijgen. Een goed mens is volgens de islam iemand die niet door zijn begeerten en lusten wordt geleid, maar door het goddelijke in hem: de ziel.
Veel moslims gebruiken ramadan daarom als een kans om te reflecteren, te resetten en opnieuw doelen te stellen. En uiteraard kan het een startpunt zijn om te werken aan de realisatie van die doelen. Het is dus mede een maand om een betere versie van jezelf uit te vinden.
Vasten biedt moslims ook een spiritueel perspectief dat hen in staat stelt het leed van minderbedeelden, armen en behoeftigen te begrijpen. Het herinnert ons ook aan de goddelijke geschenken die wij vaak als vanzelfsprekend zien: water, voedsel en het bedrijven van de liefde. Het zijn echter zaken die essentieel zijn voor een vol en menselijk bestaan.
Daarnaast leert Ramadan ons om de tijd die ons gegeven is goed te benutten en het maximale uit het leven te halen. Op een specifiek tijdstip stopt men met het eten en drinken en verbreekt men het vasten. Dit besef en deze helderheid in tijd, kunnen tevens een stimulans zijn voor onze productiviteit.
Ten slotte zou het uiteraard mooi zijn als de bovenstaande principes en ideeën niet slechts principes en ideeën blijven, maar ook concreet worden toegepast in ons dagelijks leven. Moslims zouden deze maand als een kick-off moeten beschouwen om hun relaties te onderhouden en te verbeteren. Niet alleen met bloedverwanten, maar vooral ook met buren, collega’s, vrienden en andersdenkenden. Deel het eten, deel de gezelligheid en deel vooral gevoelens, zoek toenadering te elkaar.
O Allah! Verenig ons, verwijder haat en intolerantie tussen de mensen en help ons om Nederland veilig en sterk te houden. Amin.
Onze site gebruikt cookies en vergelijkbare technologieën onder andere om u een optimale gebruikerservaring te bieden. Ook kunnen we hierdoor het gedrag van bezoekers vastleggen en analyseren en daardoor onze website verbeteren.
Deze website gebruikt cookies om uw gebruikservaring op deze website te verbeteren. Van deze cookies worden cookies aangemerkt als "Noodzakelijk" in uw browser bewaard, deze cookies zijn essentieel voor het functioneren van de website. Bijvoorbeeld het opslaan van uw keuze of u wel of geen cookies wilt hebben. Wij maken ook gebruik van cookies van derde partijen die ons helpen met het analyseren en begrijpen van de gebruik van deze website door u. Deze cookies worden alleen gebruikt als u daar toestemming toe geeft. U heeft ook de mogelijkheid om uzelf uit te sluiten voor deze cookies. Dit zal echter effect hebben op uw gebruikerservaring.
Noodzakelijke cookies zijn absoluut nodig voor het functioneren van de website. De cookies in deze categorie zorgen alleen voor de veiligheid en het functioneren van deze website . Deze cookies bewaren geen persoonlijke gegevens
Deze cookies zijn niet strict noodzakelijk, maar ze helpen de Kanttekening een beter beeld te krijgen van de gebruikers die langskomen en ons aan te passen aan de behoeftes van onze lezers. Hiervoor gebruiken wij tracking cookies. Bij het embedden van elementen vanuit andere websites zullen er door deze sites ook cookies worden gebruikt.
