Een ‘lawaai-demonstratie’ tijdens de Nationale Dodenherdenking, de hashtag #geen4meivoormij en stille protesten op de Dam – de afgelopen jaren hebben activisten zich rond en op 4 mei laten zien. ‘De strijd duurt langer dan vandaag.’

Het lijkt een oer-Hollandse traditie te worden: het ter discussie stellen van al bestaande tradities. Geen Sinterklaasfeest zonder debat over Zwarte Piet en geen Nationale Dodenherdenking zonder de vraag wíe we precies moeten herdenken. ‘Niet inclusief genoeg’, zeggen activisten over 4 mei, waarop officieel alle Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de militaire missies van daarna worden herdacht.

Zo joeg de actiegroep Geen 4 mei voor mij vorig jaar de discussie aan via een aangekondigde ‘lawaaidemonstratie’ tijdens de twee minuten stilte op de Dam. Dat ook gesneuvelde Nederlandse militairen in de onafhankelijkheidsoorlog tegen Indonesië worden herdacht schiet Geen 4 mei voor mij in het verkeerde keelgat: ‘Nederland herdenkt oorlogsmisdadigers die niet onderdoen voor nazi’s’, staat in een Facebook-bericht uit 2018. Maar het activistische protest tegen de Dodenherdenking begon drie jaar eerder. In 2015 keerde een groep Afro-Nederlanders tijdens de twee minuten stilte op de Dam het Nationaal Monument en de bloemenkransen de rug toe. Ze deden dit om aandacht te vragen voor de vergeten strijders van kleur uit Suriname en de Antillen.

De Kanttekening blikt met betrokkenen bij deze acties terug op wat er toen gebeurde en staat stil bij hun beweegredenen. Wat is er volgens hen mis met 4 mei? Waarom is het protest pas enkele jaren geleden van start gegaan? Wat deed het Nationaal Comité 4 en 5 mei eigenlijk met deze kritiek? Ook kijken we met de activisten naar de toekomst. Wat moet er nog gebeuren aan 4 mei? En zien deze activisten de toekomst zonnig in? De Kanttekening sprak hierover met Afro-Nederlandse activisten Ptah Ankh Re en Morena Taborda en met journalist Kevin P. Roberson, die hun stille protest op de Dam in beeld bracht. Ook sprak de Kanttekening met Christa Noëlla van actiegroep Geen 4 mei voor mij.

Witte superioriteit

Ptah Ankh Re, van Surinaams-Arubaans afkomst en geboren in Nederland, was een van de aanwezige Afro-Nederlanders bij het Damprotest van 4 mei 2015. Al lang voor het protest maakte hij zich hard voor ‘meer bewustzijn over de onzin van witte superioriteit’ en ‘het geven van zelfvertrouwen aan niet-witte mensen’. Ankh Re kon op jonge leeftijd meepraten over dat gebrek aan zelfvertrouwen. ‘Als kind keek ik op naar witte mensen. Op school leerde ik dat mensen van kleur slaven waren, dat Afrika zielig was. Mij werd voorgeschoteld dat witte mensen, zoals Napoleon Bonaparte, tenminste wél iets hadden bereikt.’ Dat ligt anders, zag Ankh Re later in. Hij sloot zich begin dit decennium aan bij activistische netwerken en was aanwezig bij demonstraties tegen Zwarte Piet. Ook was Ankh Re radio-dj bij het Amsterdamse Salto. In een uitzending vroeg hij aandacht voor het feit dat ook Surinamers, Antillianen en Indonesiërs met Nederland meevochten in de Tweede Wereldoorlog. ‘Luisteraars bleken zich er niet bewust van.’ Het zaadje was bij hem geplant om op 4 mei 2015 ‘iets te doen’.

Morena Taborda was een van de Afro-Nederlanders die zich aansloot bij het voornemen van Ptah Ankh Re. Taborda is geboren Colombiaanse, werd geadopteerd en groeide op in een wit gezin in een Twents dorp. Uiteindelijk ging ze daar weg, vanwege de vele racistische pesterijen die ze daar ondervond. ‘Mensen wilden bijvoorbeeld steeds aan mijn haar zitten.’ Ze verhuisde naar Amsterdam, waar ze geen last had van racisme. Maar er veranderde iets toen ze kunstenaar Quincy Gario zich eind 2013 bij het tv-programma Pauw en Witteman zag uitspreken tegen Zwarte Piet, volgens Gario een racistische karikatuur met wortels die teruggaan tot de slavernij. Bij Taborda kwam haar antipathie tegen racisme weer naar boven. ‘Ik dacht tot dan dat ik de enige was!’ Taborda mengde zich in het netwerk van antiracisme-activisten en werd betrokken bij het plan voor een stil protest op de Dam in 2015. Ze ziet het ongenoemd laten van oorlogsslachtoffers van kleur als illustratie dat ‘stukken geschiedenis niet genoemd worden.’ Ook vindt ze dat de opstelling van witte Nederlanders in de oorlog te rooskleurig wordt weergegeven. ‘Niet iedere witte had een Jood in de kelder.’ Ze heeft weleens mails gestuurd naar politici van linkse partijen om hen te wijzen op de ‘onjuiste en incomplete schoolboeken, waarin de trans-Atlantische mensenhandel wordt gebagatelliseerd en verder niets staat over de geschiedenis van ónze voorouders’. Tevergeefs. ‘Niemand in de politiek die zich hier mee bezighoudt’, verzucht ze.

Ptah Ankh Re, Morena Taborda en gelijkgestemde Afro-Nederlanders benaderden Kevin P. Roberson om het stille protest op de Dam te filmen. Roberson is journalist en richtte zich al langer op racisme en discriminatie. Ook heeft hij zelf een interessant verhaal als het gaat om het niet-erkennen van strijders van kleur. Roberson heeft een zwarte vader en een witte moeder, is geboren in Nederland en trok op zijn twaalfde met zijn ouders naar Amerika. Hij leerde daar dat zijn Amerikaanse grootvader van zijn vaders kant, Jack C. Roberson sr., meevocht met de Amerikanen in de Tweede Wereldoorlog, maar dat dit in de gesegregeerde Verenigde Staten van de decennia na de oorlog niet werd erkend. ‘Hij mocht niet eens meelopen tijdens de bevrijdingsmars in Europa.’ Roberson was in 2015 een aantal jaren terug in Nederland. Hij had wel oren naar het plan van de groep Afro-Nederlanders om tijdens de twee minuten stilte een geruisloos protest te houden op de Dam, om zo aandacht te vragen voor erkenning van de oorlogsslachtoffers uit Suriname en de Antillen die waren aangesloten bij het Nederlandse verzet, het leger en de geallieerden. ‘Het beeld van de herdenking is heel wit, het narratief van de Tweede Wereldoorlog is te eurocentrisch’, stelt hij.

De stille actie op de Dam

De protestgroep uit 2015 was aanvankelijk dertig mannen en vrouwen sterk, maar er bleven er slechts acht over. ‘Velen waren bang dat er gevechten of arrestaties zouden komen’, verklaart Ankh Re. Morena Taborda was een van de afhakers. ‘Stel dat ik een paar dagen in de cel zou moeten zitten? Ik moet voor vier kinderen zorgen, dat kon ik me niet veroorloven.’ Die angst bleek niet ongegrond. Ankh Re legt uit: ‘Terwijl we op de Dam stonden, keken de mensen ons al bang aan, zo van: ‘Die gaan iets doen’. Ook hielden agenten in burger ons in de gaten.’ Een jaar later besloot Taborda samen met een groep andere Afro-Nederlanders het voorbeeld van 2015 toch na te volgen. En weer stonden er agenten in de buurt. Maar: ‘Ze zeiden dat als we stil zouden blijven, we het mochten doen.’ Taborda en haar metgezellen hielden zich daaraan, want ze kwamen er enkel om borden omhoog te houden met daarop de namen van enkele strijders van kleur. Strijders zoals de Arubaanse verzetsheld Segundo Ecury, die in 1944 werd verraden en uiteindelijk gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte.

‘Zwijgen is geen optie’

Deze stille protesten van 2015 en 2016 leidden, ondanks het inhoudelijke punt dat deze activisten maakten, bij veel Nederlanders tot woede. ‘Ze kunnen meteen doorlopen naar Schiphol’, zei Dominique Weesie bijvoorbeeld in een uitzending van Studio Powned, vlak na het Dam-protest uit 2015. Wat vinden Kevin P. Roberson, Morena Taborda en Ptah Ankh Re van de felle kritiek op de demonstraties? ‘Natuurlijk vinden witte Nederlanders het niet leuk’, zegt Roberson. ‘Van kinds af aan horen we verhalen over de Tweede Wereldoorlog. Als activisten een discussie beginnen over 4 mei, dan komt dat dicht bij huis. Toch is het goed dat mensen aan het denken worden gezet.’ Hij vervolgt: ‘We hebben tot nu toe niet samen geleefd, maar langs elkaar. Je moet dit zien als groeipijn van een samenleving die volwassen wordt.’ Taborda kan er kort over zijn: ‘Wat hadden we dan moeten doen? Zwijgen is geen optie.’

De kritiek deed ook Ptah Ankh Re ‘vrij weinig’, zegt hij. ‘Het is een teken dat er veel kennis ontbeert. Witte mensen kunnen zich nog niet in ons verplaatsen.’ Maar is zo’n actie dan geen provocatie? Ankh Re vindt van niet. Hij verwijst naar het feit dat hij in de jaren voor 2015 over Zwarte Piet in gesprek ging met clubs als Erfgoed Sinterklaas en Eberhard van der Laan, de toenmalige Amsterdamse burgemeester. Bij allen ving hij bot. ‘Van der Laan zei dat er tien jaar nodig zou zijn om Zwarte Piet af te bouwen’, stelt Ankh Re. Dat deed hem iets inzien: ‘Op de lieftallige manier bereiken we niets, wel met hardere actie.’

#geen4meivoormij

2016 was, behalve het jaar van het tweede stille Dam-protest, ook het jaar waarin Christa Noëlla opzien baarde met de hashtag #geen4meivoormij. Het activistische vuur had ze toen al drie jaar in zich. Ze noemt het jaar 2013, toen Verene Shepherd, leider van een VN-werkgroep die onderzoek deed naar Zwarte Piet, Nederland adviseerde hiermee te stoppen. Christa Noëlla, die zelf Surinaamse en Javaanse roots heeft, besloot zich toen uit te spreken tegen Zwarte Piet, maar: ‘Dit maakte veel racisme zichtbaar in mijn omgeving, veel agressie en bedreigingen tegen mijn persoon ook.’ Ze raakte betrokken in het activistische netwerk. ‘Ik zat in een groepsapp met mede-activisten, het idee ging rond om iets te doen rond de Dodenherdenking.’ Waarom de Dodenherdenking? ‘Herdenken is belangrijk, maar wat is nog de waarde daarvan als we de rest van het jaar niets doen tegen racisme en islamofobie?’ Ze besloot in 2016 haar profielfoto op Facebook te veranderen, waarop te zien is hoe ze een bord voorhoudt met de hashtag #geen4meivoormij. ‘Ik wist niet dat het viral zou gaan.’

Dat ging het wel. De actie stuitte op bijval, maar nog meer op openlijke kritiek. Velen pasten hun profielfoto aan, met daarop de hashtag #wel4meivoormij. Christa Noëlla begrijpt niet dat mensen zich door haar actie gekwetst voelden. ‘Ik zei alleen maar: ‘Ik doe niet mee’. Het was niet dat ik een bom op de herdenking wilde gooien, of deze wilde afschaffen. Maar mensen komen in conflict met zichzelf, ze vinden het lastig om erop gewezen te worden dat Nederland een racismeprobleem heeft. En als een niet-witte vrouw zich uitspreekt, vindt ze deze kritiek nóg moeilijker.’

Christa Noëlla werd na haar actie zelfs bedreigd, en ze voelde zich in Noordwijkerhout, waar ze toen nog woonde, zo onveilig dat ze naar Leiden verhuisde. Of dat veel geholpen heeft? Ze zegt ook daar weleens ‘huisbezoekjes door nazi’s’ te krijgen, net als stickers op haar brievenbus en anonieme, bedreigende appjes. En ze moest uit de media vernemen dat Vincent T., die in 2018 werd opgepakt omdat hij aanslagen wilde plegen op moslims en activisten, ook haar op het oog had. Toch heeft ze er nooit over nagedacht om op te geven: ‘Ik ga ze hun zin niet geven.’

Lawaaidemonstratie op de Dam

Na de hashtag-actie uit 2016 werd Geen 4 mei voor mij een actiegroep, waarbij ook Rogier Meijerink zich aansloot. Het was Meijerink die de gemoederen vorig jaar hoog liet oplopen, door een ‘lawaaidemonstratie’ aan te kondigen voor tijdens de twee minuten stilte op de Dam op 4 mei 2018. Waarom? De actiegroep toonde zich solidair aan de strijd van de Afro-Nederlanders, maar het voornaamste focuspunt werd het feit dat op 4 mei wél de militairen die zijn gesneuveld tegen Nederlands-Indië worden herdacht, maar niet de slachtoffers aan de zijde van de Indonesiërs. Een actueel issue, vindt Christa Noëlla, omdat een bundeling van instituten sinds 2017 onderzoek doet naar de gebeurtenissen tijdens de oorlog tussen Nederland en de Republiek Indonesië. Of, in de woorden van Christa Noëlla: ‘De Nederlanders begingen daar op grote schaal oorlogsmisdaden. Bovendien waren de Indonesiërs feitelijk Nederlanders, ze hoorden toen nog bij het Koninkrijk der Nederlanden. Het is racistisch dat we de daders van deze massamoord herdenken, en niet de slachtoffers.’

Nationaal Comité 4 en 5 mei

De lawaaidemonstratie van vorig jaar ging uiteindelijk niet door. De rechter verbood deze wegens ‘verstoring van de openbare orde’. Rogier Meijerink gaf daarna aan dat het doel bereikt was:  ‘De bal ligt nu bij Nederland om te zorgen dat de Dodenherdenking een geschiedgetrouwe herdenking wordt’. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei organiseert de Dodenherdenking, dus het lijkt erop dat de bal met name daar ligt. Hoe gaat het Comité met kritiek op de Dodenherdenking om?

Ptah Ankh Re en Morena Tabora geven aan dat ze na hun stille protest nooit iets van het Nationaal Comité hebben gehoord. We checkten dit bij een woordvoerder van het Nationaal Comité. Deze stelt dat het Nationaal Comité inderdaad nooit met de Afro-Nederlandse demonstranten heeft gesproken. ‘Zij hebben nooit contact met ons gezocht, voor zover wij hebben kunnen nagaan. Het Comité onderhoudt wel nauw contact met andere organisaties die zich inzetten voor de Afro-Nederlandse gemeenschap, zoals het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NiNsee). Begin dit jaar heeft het Nationaal Comité wel gesproken met  vertegenwoordigers van Geen 4 mei voor mei.’

Dat klopt, zegt Christa Noëlla, maar ze voegt toe: ‘We moesten wel zelf bij ze aankloppen, nadat we ontdekten dat het Nationaal Comité met honderd andere organisaties al een gesprek had, met als thema: ‘Wie herdenken we op 4 mei?’’ Over de dialoog met het Nationaal Comité is Christa Noëlla niet te spreken. Ze noemt de opstelling van het Nationaal Comité ‘politiek gekleurd’ en de houding van de 4-mei-organisatoren ‘fragiel’. ‘Wij wilden het racisme van de huidige herdenking bespreekbaar maken, maar ze reageerden met ‘Waarom doen jullie zo? We zijn toch helemaal geen racisten?’ Ze schoten meteen in de verdediging’. En er stak haar nog iets anders. ‘De lawaaidemonstratie kon vorig jaar niet doorgaan omdat de rechter de veiligheid niet kon waarborgen, vanwege de bezoekers die ons misschien iets zouden aandoen. Maar het Nationaal Comité gaf daar een andere draai aan: die vonden dat je gewoon niet zo kon demonstreren als wij wilden doen.’

Uiteindelijk heeft Geen 4 mei voor mij zelf de stekker uit het overleg gehaald, zegt Christa Noëlla. ‘Als het demonstratierecht en de vrijheid van meningsuiting volgens het Nationaal Comité niet voor ons gelden, dan kunnen we ook niet verder met ze praten. We vinden de opstelling van het Comité hypocriet, omdat er ook gevochten is voor ónze mensenrechten. Maar daar is het Nationaal Comité het blijkbaar niet mee eens.’

Meer actie, ondanks tegenwerking

Dus wordt het tijd voor meer actie? Christa Noëlla klinkt strijdvaardig: ‘Dat gaan we sowieso doen. Als praten geen zin heeft…’ Ze wil op het moment van optekenen nog niet zeggen wat Geen 4 voor mij precies in de pijpleiding heeft. Ze noemt wel dat haar zwijgzaamheid gevolg is van het feit dat ‘activisten steeds meer worden tegengewerkt’. Zelf is ze het afgelopen jaar twee keer vastgezet en andere leden van Geen 4 mei voor mij zou hetzelfde zijn overkomen. ‘Geen idee waarom’, zegt ze hierover. ‘Er werd bij mij aangebeld, met een bevel van binnentreding in de hand. En als ik op het politiebureau vraag van welk strafbaar feit ik verdacht word, dan krijg ik antwoorden als: ‘Daar kan ik geen antwoord op geven’, of: ‘Dat weet ik zelf ook niet’.

Komt het ooit goed?

Zal de Dodenherdenking, ondanks de ontbrekende connectie met het Nationaal Comité 4 en 5 mei en het tegenwerken van activisten, dan ooit nog inclusiever worden? Ptah Ankh Re is hoopvol: ‘De strijd duurt langer dan vandaag.’ Ook Kevin P. Roberson is optimistisch gestemd: ‘Je ziet nu al dat de herdenking verandert.’ Hij noemt de aandacht die de media besteedt aan de kinderherdenking in Madurodam, vernoemd naar de Curaçaose George Maduro, reserveofficier in de Nederlandse cavalerie die in 1943 werd opgepakt aan de Frans-Belgische grens en uiteindelijk in concentratiekamp Dachau stierf aan vlektyfus. Of neem de KNSM-Kroonvadersherdenking, waar Surinaamse en Antilliaanse zeevaarders worden herdacht. ‘De Maduro- en KNSM-herdenkingen krijgen steeds meer aandacht van de media en ook via sociale media. Op die manier werken we toe naar een herdenking waarin álle slachtoffers binnen het Koninkrijk der Nederlanden worden herdacht en een gezicht krijgen.’

Morena Taborda daarentegen is somber. Om haar heen merkt ze dat de meeste mensen van kleur zich niet willen uitspreken over 4 mei. ‘Ze zijn er niet mee bezig. Ik krijg dan reacties als: ‘De Tweede Wereldoorlog is al te lang geleden’, of: ‘Ik word er alleen maar boos van’. Ook denkt Taborda dat de vorig jaar aangekondigde lawaaidemonstratie van de Geen 4 mei voor mij-groep slecht afstraalt op het activisme rond 4 mei. ‘Daarmee benadeel je alleen maar degenen die wél op een fatsoenlijke manier een statement willen maken.’ Tevens benoemt Taborda dat de groep activisten in de loop der jaren niet groter, maar kleiner is geworden. ‘Er is veel ruzie en wantrouwen tussen de activisten onderling, daardoor haken mensen af.’ Christa Noëlla denkt echter dat er niet veel activisten nodig zijn om impact te maken. ‘Via bijvoorbeeld sociale media en rechtszaken kan het ook nog goed komen.’

Wat moet er precies gebeuren?

Wat moet er volgens deze activisten nu concreet gebeuren om een inclusieve herdenking te bereiken? Ptah Ankh Re heeft een aantal ideeën. ‘Er zijn tijdens de herdenking meer sprekers van kleur nodig. Ook moet er meer informatievoorziening komen over het aantal mensen van kleur die meevochten. Via documentaires op televisie, bijvoorbeeld.’ Morena Taborda ziet ook een belangrijke rol weggelegd voor educatie. ‘De boeken moeten aangepast worden. Ook mensen van kleur hebben hun leven gegeven voor de vrijheid. Noem die mensen dan ook.’

Christa Noëlla denkt, zoals ze zelf zegt, in ‘stappen’: ‘Een eerste stap zou zijn wanneer we officieel geen oorlogsmisdadigers meer herdenken, maar wel de slachtoffers uit Nederlands-Indië.’ Het ‘einddoel’ is echter groter, want: ‘Wat heeft een herdenking voor zin als de mensen zelf niet weten wie ze herdenken, wie de échte slachtoffers zijn?’ Daarom bepleit Christa Noëlla ‘educatie over ons racismeprobleem’: ‘We moeten ons meer bewust worden van onze koloniale geschiedenis. In alle landen waar Nederlanders zijn geweest, zoals Indonesië, Zuid-Afrika en Sri Lanka, is mensen schade toegebracht.’ Zelf heeft ze daar een verleden mee. De grootouders van haar vader zijn, zoals vele anderen, ‘verscheept van Java naar Suriname, om daar te werken. De Nederlanders noemden dit ‘contractarbeid’, maar eigenlijk was dit gewoon dwangarbeid.’

Activisme is here to stay

Het protest tegen de inrichting van 4 mei is, net als het protest tegen Zwarte Piet, pas sinds dit decennium te horen. Hoe kan dit eigenlijk? Ankhe Re: ‘Vroeger waren we wat angstiger om openlijk onze monden open te doen, dat deden we vooral binnenshuis. Je zult je baan er maar mee kwijtraken. Zelf heb ik op mijn werk ook veel verhitte discussies over racisme moeten voeren. Maar je ziet dat de generatie van nu minder bang is.’ Roberson, die naast journalist ook media-adviseur is, noemt de rol van sociale media. ‘Juist doordat de Afro-Nederlandse demonstranten en Geen 4 mei voor mij op sociale media zoveel tegenstand krijgen, verspreidt hun boodschap zich. Reguliere media pikken dit op. Je zag ook dat het Sinterklaasdebat losbarstte nadat Quincy Gario en Jerry Afriyie hardhandig werden opgepakt tijdens de intocht van 2011.’ Ook Christa Noëlla denk dat de sociale media beslissend voor activisten zijn geweest. ‘Hierdoor kunnen activisten elkaar vinden, zich organiseren en snel en efficiënt informatie verspreiden.’

‘Wie zijn wij eigenlijk?’

De term is inmiddels een aantal keren gevallen: Zwarte Piet. Alle vier de geïnterviewden zijn aanwezig geweest bij demonstraties tegen Zwarte Piet, en sommigen spreken van een link tussen 4 mei en het Sinterklaasfeest. Wat is dan precies het grotere verband waarbinnen we hun activisme moeten zien? Christa Noëlla: ‘Zwarte Piet en de manier waarop we op 4 mei herdenken zijn allebei een zichtbaar uitvloeisel van het koloniale verleden van Nederland.’ Journalist Kevin. P Roberson vult aan: ‘Net als bij de discussie rond Zwarte Piet gaat het bij 4 mei om de vragen: Wat is Nederland? Wie zíjn wij eigenlijk?’

Reactie Nationaal Comité 4 en 5 mei

We vroegen Gerben van den Berg, woordvoerder van het Nationaal Comité 4 en 5 mei, om een reactie op de uitspraken van Christa Noëlla van ‘Geen 4 mei voor mij’ over het gesprek tussen de actiegroep en het Nationaal Comité.

 ‘Geen 4 mei voor mij’ gaf aan dat jullie in januari dit jaar met honderd organisaties een gesprek hadden met als thema: ‘Wie herdenken we op 4 mei?’ Is dit juist?

 ‘Nee. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei werkt met beleidsperiodes van vijf jaar. Iedere vijf jaar wordt het beleid van het Nationaal Comité opnieuw tegen het licht gehouden. In dat kader hebben we onder meer met honderd mensen uit alle geledingen van de Nederlandse samenleving een gesprek gevoerd over de toekomst van herdenken en vieren op 4 en 5 mei.’

En klopt het dat Geen 4 mei voor mij daarvoor niet was uitgenodigd?

 ‘Klopt. Voor deze bijeenkomst zijn geen organisaties uitgenodigd. Wel zijn er mensen op persoonlijke titel uitgenodigd waarbij we ernaar hebben gestreefd om een zo divers mogelijke groep mensen samen te stellen.  Daar was ook iemand bij met goede contacten in de kring van Geen 4 mei voor mij.’

In latere instantie heeft Geen 4 mei voor mij zelf bij jullie aangeklopt. Dat is de reden geweest dat er uiteindelijk toch een gesprek tussen jullie en deze actiegroep geweest. Is deze bewering juist?

‘Nee. Al voor de bijeenkomst met honderd mensen is aangegeven dat ze welkom waren voor een gesprek met ons. Vorig jaar al heeft het Nationaal Comité aangegeven altijd open te staan voor een gesprek.’

Uiteindelijk heeft Geen 4 mei voor mij zelf de stekker uit het overleg met jullie gehaald. Klopt dit?

 ‘Er is een gesprek geweest, waarop van ons uit altijd een vervolggesprek mogelijk is.’

Geen 4 mei voor mij ondervond een onwillige houding van jullie kant richting Geen 4 mei voor mij. De groep stelt dat ze het ‘racisme’ dat aan de herdenking zou kleven bespreekbaar wilde maken, maar dat jullie je in dit kader ‘fragiel’ opstelden. Hoe zit dit?

‘Wij gaan niet in op de inhoud van de gesprekken die wij met derden voeren. Wij respecteren altijd de vertrouwelijkheid van gesprekken met derden en gaan daar dus ook niet op in.’

Geen 4 mei voor mij stelt ook dat uit het gesprek tussen jullie en Geen 4 mei voor mij zou blijken dat jullie afwijzend staan tegenover de aangekondigde lawaai-actie van vorig jaar. Klopt dit?

 ‘Dat klopt.’

De rechter verbood deze lawaai-actie. Klopt het dat jullie je in deze rechterlijke uitspraak kunnen vinden?

‘Wij respecteren altijd de uitspraak van de rechter.’

Ook op verdere vragen over wat er precies tijdens het gesprek is gezegd over de uitspraak van de rechter, en of het Nationaal Comité het demonstratierecht en de vrijheid van meningsuiting van Geen 4 mei voor mij respecteert, antwoordt Van den Berg dat het Nationaal Comité ‘altijd de uitspraak van de rechter respecteert.’

Vandaag is de Internationale Dag van de Persvrijheid. Nederland staat van de 180 landen op de persvrijheidslijst op de vierde plek. Zijn er wel bedreigingen voor de persvrijheid in Nederland? En heeft het zin om aandacht te besteden aan de persvrijheid in het buitenland?

3 mei is traditiegetrouw de Internationale Dag van de Persvrijheid. Die is niet overbodig. Uit de jaarlijkse persvrijheidsindex van perswaakhond Reporters Without Borders blijkt dat in steeds minder landen journalisten hun werk nog vrijuit kunnen doen. Alleen al dit kalenderjaar werden er wereldwijd negen (burger)journalisten gedood en meer dan driehonderd gevangengezet. Nederland staat van de 180 landen op de persvrijheidslijst op de vierde plek en lijkt het dus nog niet zo slecht te doen. Of zijn er toch bedreigingen voor de persvrijheid in Nederland? En heeft het wel zin om aandacht te besteden aan de persvrijheid in het buitenland? De Kanttekening vroeg het aan Evert de Vos (redactiechef De Groene Amsterdammer en voorzitter van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten, VVOJ), Sytske Sötemann (bestuurslid PEN Nederland), zelfstandig onderzoeker Marjolein Odekerken en Thomas Bruning, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en bestuurslid van Stichting Persvrijheidsfonds en het Comité 3 Mei.

Fysieke en verbale intimidatie

Waar ligt het meest directe gevaar voor de persvrijheid in Nederland? Daar hoeven Evert de Vos (VVOJ) en Thomas Bruning (NVJ) niet lang over na te denken: dat zijn de bedreigingen gericht tegen de misdaadjournalistiek. De Vos noemt misdaadjournalisten John van den Heuvel (de Telegraaf) en Paul Vughts (het Parool), die inmiddels permanent moeten worden beveiligd. Ook hadden we in 2018 aanslagen op de gebouwen van de Telegraaf en Panorama, volgens Thomas Bruning ‘te relateren aan de georganiseerde drugscriminaliteit, die steeds heftiger wordt’. Toch hebben daarnaast andere journalisten, hoewel beveiliging onnodig is, last van fysieke bedreigingen. Volgens Marjolein Odekerken, zelfstandig onderzoeker met expertise op het terrein van bedreigingen van journalisten, geldt dit zelfs voor vier op de vijf journalisten. ‘Denk bijvoorbeeld aan schoppen of slaan, of achtervolgingen op straat.‘

Odekerken bracht samen met Alex Brenninkmeijer in 2017 een rapport uit over de persvrijheid in Nederland en weet zodoende welke journalisten het meeste risico lopen om bedreigd te worden. Odekerken: ‘Bedreigingen zijn er in verschillende vormen en gradaties, waarmee allerlei categorieën journalisten te maken krijgen. Voorbeelden van groepen die veel bedreigd worden zijn, naast  misdaadjournalisten, columnisten, commentatoren, rechtbankverslaggevers en onderzoeksjournalisten. Maar ook journalisten met een migratieachtergrond en journalisten die over bepaalde onderwerpen schrijven zoals politiek en overheid, oorlog, veiligheid en immigratie.’

Daarnaast moeten ook vrouwelijke journalisten het relatief vaak ontgelden, vertelt Odekerken. Ze deed de afgelopen maanden speciaal onderzoek naar vrouwelijke journalisten en kwam erachter dat minstens de helft daarvan te maken heeft gehad met bedreigingen. ‘Het gaat om allerlei verschillende vormen van bedreigingen. Op nummer 1 staan bedreigingen via sociale media en op nummer 2 juridische bedreigingen. Verder ervaren vrouwelijke journalisten de bedreigingen als seksistisch en racistisch en veelal op de persoon gericht.’

De bedreigingen tegen journalisten hebben consequenties voor de persvrijheid. In Odekerkens rapport uit 2017 staat dat bedreigingen voor sommige journalisten (38 procent) de reden zijn geweest om een reportage af te breken, bepaalde locaties te mijden (32 procent) de berichtgeving uit angst aan te passen (16 procent) of zelfs helemaal niet te publiceren (15 procent).

Juridische dreiging

Naast fysieke en verbale intimidatie heeft de Nederlandse journalistiek ook steeds meer te maken met juridische dreiging. Zo was er recent de zaak die ex-VVD-senator Anne-Wil Duthler aanspande (en verloor) tegen Quote, dat Duthlers belangenverstrengelingen blootlegde. Evert de Vos noemt dit soort procedures ‘slapping’: het aanspannen van rechtszaken door bedrijven en mensen met diepe zakken, ook al maken die weinig kans. De gedachte erachter? ‘Ze doen dit om de journalist of het medium op kosten te jagen.’

Maar verder zie je toch nauwelijks rechtszaken tegen journalisten? Volgens De Vos is het dreigen met juridische procedures al bedreigend genoeg. ‘Journalisten kunnen denken: ‘Dan publiceren we toch maar niet. Van ‘slapping’ gaat dus een afschrikwekkende werking uit.’ Thomas Bruning vult aan: ‘Wanneer er een rechtszaak wordt gevoerd, dan is dat slechts het laatste stadium van deze juridische dreiging. Er zijn gevallen dat er publicaties worden gewijzigd of ingetrokken. Maar soms is het geval dat journalisten dan juist doorbijten.’

Wet Open Overheid

Evert de Vos ziet nog een juridisch pijnpunt voor de persvrijheid, één die vooral onderzoeksjournalisten raakt: de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB). Nog te veel delen van geopenbaarde overheidsdocumenten worden volgens hem zwartgelakt. Er is wel een opvolger voor de WOB in behandeling bij de Tweede Kamer, de Wet Open Overheid (WOO), maar die kan volgens De Vos in de huidige vorm net zo goed naar de prullenbak. ‘De WOO is inmiddels zo geamendeerd dat alle verbeteringen eruit zijn. Het aantal te ‘wobben’ documenten en bestuursorganen wordt er niet door vergroot.’ En dat is wel nodig, vindt De Vos. ‘Op deze manier zullen er heel veel zaken onder de pet blijven.’

Ondermijning door populisme

Werken populistische partijen en politici niet ook mee aan een vijandig klimaat tegen journalisten? Zo is er Denk, dat vele journalisten weert, Geert Wilders die de – volgens hem ‘linkse’ – NPO stelselmatig boycot en Thierry Baudet die stelt dat ‘we worden ondermijnd door onze journalisten’. Thomas Bruning denkt dat dit een verkeerde trend is. Hij hekelt de ‘populistische tendens om de journalistiek neer te zetten als partijdige speler in plaats van observator. Dit voedt het publiek met wantrouwen en helpt journalisten neer te zetten als doelwit, als mensen waar je je tegen moet verweren.’

Wat zou het antwoord van journalisten hiertegen moeten zijn? Zouden zij hier niet harder tegenin moeten gaan? Dat lijkt Bruning niet verstandig. ‘Dan ga je juist mee in het populistische frame. Het is beter om je te blijven beperken tot afstand houden, registreren en vastleggen. Je zou Donald Trump nog bijna gelijk geven wanneer hij zegt dat journalisten tegen hem zijn.’ De Vos voegt daar nog een positieve noot aan toe: ‘Juist door populisme beginnen we de noodzaak van kwalitatieve journalistiek in te zien. Zo groeit The New York Times behoorlijk sinds Donald Trump president van Amerika is.’

Wat nu te doen?

Wat zou er moeten gebeuren om de persvrijheid in Nederland te waarborgen? Evert de Vos vindt dat de overheid financieel moet bijspringen om ‘slapping’ tegen onderzoeksjournalisten te betalen. ‘Het Persvrijheidsfonds heeft maar drie ton klaarliggen om hiertegen een verweer te leveren. En ook de NVJ is niet eindeloos rijk.’ Ook Odekerken heeft een aanbeveling: ‘Bedreigingen mogen niet als risico van het vak worden gezien, ook niet als deze bedreigingen niet voor de wet strafbaar zijn. Zowel de politiek als de journalistiek zelf zullen daar een actieve rol in kunnen spelen.’

Op dit moment zijn verschillende partijen al bezig om de persvrijheid te bevorderen. Uit Odekerkens persvrijheidsonderzoek uit 2017 vloeide het project ‘PersVeilig’ voort. Op initiatief van de NVJ, het Genootschap voor Hoofdredacteuren, het Openbaar Ministerie en Politie is er op 1 april dit jaar een meldpunt geopend voor agressie en geweld tegen journalisten. De politie en het OM zullen ook meer prioriteit geven aan het opsporen en vervolgen van dit soort zaken. Bovendien is sinds 1 april de strafeis verdubbeld voor gewelds- en agressiedelicten tegen journalisten. Thomas Bruning geeft aan dat de NVJ, vanwege de toegenomen juridische dreiging, deze zomer een ‘balie voor juridische dreiging’ zal openen, wederom in samenwerking met het Genootschap voor Hoofdredacteuren, het Openbaar Ministerie en Politie. Journalisten bij wie een rechtszaak boven het hoofd hangt kunnen daar juridisch advies inwinnen. Deze balie kan vooral voor de ‘kleinere’ journalistieke spelers handig zijn. Bruning: ‘Grote redacties hebben vaak al fulltime juristen in dienst die journalisten kunnen bijstaan. Kleinere redacties en freelancers hebben dat niet.’

Aandacht voor het buitenland

Op de Dag van de Persvrijheid staan we niet alleen stil bij de persvrijheid in Nederland, maar ook bij die in het buitenland. Maar heeft het wel zin om aandacht te besteden aan de persvrijheid in het buitenland? We vroegen het aan Syske Sötemann. Zij is bestuurslid van PEN Nederland, onderdeel van PEN International, dat zich inzet tegen de vervolging van schrijvers, academici en journalisten wereldwijd, dus ook in Europa. Sötemann noemt ‘schrijnende gevallen’ als Hongarije, Polen, Malta en met name Turkije. ‘Niet voor niets bungelt Turkije onderaan de internationale persvrijheidslijst. Sinds de mislukte coup worden daar journalisten aan de lopende band opgepakt en vastgezet.’ In april was er nog een afvaardiging van PEN in Istanbul aanwezig bij het proces van journalist Ahmet Nesin, professor Sebnem Korur Fincanci en Erol Önderoglu van Reporters Without Borders. Hun proces is om onduidelijke reden aangehouden tot juli, maar Sötemann geeft ze alsnog weinig kans. ‘Er zijn nauwelijks vrijspraken in Turkije.’

PEN vraagt ook aan de Nederlandse instanties en ministers om zich in te zetten voor het vrijlaten van gevangenen in het buitenland. Maar ook als PEN antwoord krijgt dat dit gebeuren zal, alsnog is het effect dan beperkt omdat er vaak ook andere belangen in het geding zijn. Sötemann grijpt terug naar het voorbeeld van Turkije: ‘Hoewel het kabinet-Rutte de persvrijheid in Turkije ter sprake heeft gebracht is er vooralsnog geen zichtbaar resultaat.’ Al had Sötemann daar ook eigenlijk geen illusie over: ‘We zitten met Turkije in een migratiedeal, Turkije is NAVO-lid en we hebben handelsbetrekkingen met dat land. Dus dat soort belangen prevaleren dan.’

Sötemann kent niet zoveel voorbeelden van gevangenen die zijn vrijgesproken of vrijgekomen dankzij de inspanningen van PEN, dat vaak samen optrekt met andere mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Reporters Without Borders. ‘De Azerbeidzjaanse blogger Rashad Ramazanov, die na zes jaar onterecht gevangen gezeten te hebben gratie kreeg, is een van de uitzonderingen.’ Heeft het dan nog wel nut om je, zoals PEN en andere mensenrechtenorganisaties of overheden, in te zetten voor de vrijheid van journalisten en schrijvers in het buitenland? Sötemann vindt van wel: ‘Het blijft belangrijk om stelselmatig aandacht te besteden aan misstanden en in te spelen op actuele ontwikkelingen, zoals de moord op de Maltese journaliste Daphne Caruana Galizia of de hongerstaking van de in Rusland gevangen gezette Oekraïense filmer Oleg Sentsov. Net zoals het jaarlijks uitreiken van de Oxfam Novib/PEN Awards aan monddood gemaakte schrijvers en journalisten. Van ex-gevangenen horen we vaak dat ze door de aandacht die ze tijdens hun gevangenschap kregen de moed erin konden houden, dat ze voelden niet vergeten te zijn.’

Op woensdag 8 mei vindt het Festival van het Vrije Woord plaats in museum Beeld en Geluid in Hilversum. Een van de sprekers daar is Marjolein Odekerken, die de resultaten zal presenteren van haar onderzoek naar de bedreiging en intimidatie van vrouwelijke journalisten. Opgeven voor het Festival van het Vrije Woord kan via www.persvrijheid.nl

Twentse nazaten van de Assyrische genocide vertellen de aangrijpende verhalen van hun ouders, die de slachtpartijen hebben overleefd.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog besloten de machthebbers van het Ottomaanse Rijk, de voorloper van het huidige Turkije, om de Armeniërs en andere christelijke minderheden uit te roeien. Veel mensen hebben inmiddels van de Armeense Genocide gehoord, maar in Twente wonen naar schatting twintigduizend overlevende kinderen en kleinkinderen van dezelfde genocide, die geen Armeniërs zijn. Met Armeniërs hebben zij geen raakvlakken, behalve het belijden van hetzelfde geloof. Zij zijn bekend onder verschillende namen, onder andere Assyriërs, Syrisch-orthodoxen of Suryoye. In Enschede, Hengelo, Oldenzaal en Rijssen vormen zij de grootste etnische minderheid. Uitgerekend dankzij de vader van een van hen hebben de voorouders van de huidige twintigduizend Assyriërs in Twente de moorden overleefd. Zonder de vader van de Hengeloer Isa beth Grigo zouden er nauwelijks Assyrische overlevenden meer zijn. De Enschedese wijk Wesselerbrink zou nu een andere samenstelling hebben. De Kanttekening sprak met nazaten van de overlevenden van de Assyrische Genocide.

Assyrische Genocide

‘De genocide’, zoals de Assyriërs, Armeniërs en het Nederlandse parlement het noemen; ‘de kwestie’ zoals de Turkse en Nederlandse regering het noemen, begon in Istanbul met het aanhouden van circa tweehonderdvijftig Armeense intellectuelen, op 24 april 1915. Vervolgens werden de christenen overal in het Aziatische deel van het rijk vermoord. Ottomaanse militairen en Koerdische milities zagen geen verschil tussen de Armeniërs enerzijds en anderzijds de Assyriërs en Grieken. Zij waren immers toch allemaal christenen.

De meeste Assyriërs woonden in Zuidoost-Turkije, onder meer in de steden Malatya, Van, Kayseri, Sivas, Adiyaman, Urfa, Harput, Diyarbakir, Mardin, Batman, Nusaybin en Midyat. Binnen circa twee maanden werden de meeste Assyriërs in de genoemde steden uitgemoord of gedwongen te vluchten naar andere delen van het Ottomaanse Rijk, zoals het huidige Irak, Syrië en Libanon.

Een deel van de Assyriërs bekeerde zich noodgedwongen, in een soort flitsprocedure, tot de islam. Dit deden ze om te overleven. De Zweeds-Assyrische onderzoeker Eliyo Eliyo stelt dat nu meer dan twee miljoen Assyriërs als moslim in Zuidoost-Turkije door het leven gaan, waarvan de voorouders tijdens de genocide moslim zijn geworden. Een uniek voorbeeld hiervan is de oprichting van een Assyrische Vereniging in Diyarbakir door islamitische Assyriërs. Zij hebben paar jaar geleden gedurfd om ‘uit de kast’ te komen. ‘Onze voorouders zijn in de genocide gedwongen door het leven te gaan als moslims. Wij proberen nu door het oprichten van deze vereniging in ieder geval onze identiteit terug te krijgen. Wij zijn geen Koerden’, aldus een woordvoerder van de vereniging, die zich op de vlakte houdt over een eventuele hernieuwde bekering tot het christendom.

Ook het dorp Gerza, in de buurt van Batman, is een ander voorbeeld van de islamisering gedurende de genocide. Het dorp is nu volledig islamitisch. ‘Mijn vader vluchtte na de genocide uit Gerza naar Syrië’, vertelt de zestigjarige G. Gabriel, die sinds 1985 in Nederland woont. ‘Mijn oom en andere familieleden bleven in Gerza. In Syrië ging mijn vader gewoon door het leven als christen. In Gerza werden mijn familieleden moslim en dat zijn zij nog steeds. Na bijna een eeuw is het niet makkelijk terug naar het christendom te keren. Onze kerk doet ook geen moeite om hen te benaderen, zij durft niet. Wij hebben decennialang geen contact met onze familie in Turkije gehad. Nadat wij naar Nederland zijn gekomen, heb ik mijn familie in Gerza bezocht. In het dorp is er nog steeds een kerk. Jarenlang werd de kerk verwaarloosd, maar nu wordt het gebouw weer goed onderhouden.’

Verzet

De Assyriërs waren in 1915 totaal niet voorbereid op dergelijke grootschalige moordpartijen. Er was dan ook amper sprake van verzet. Een uitzondering was het dorpje Iwardo, dat op zo’n tien kilometer van de stad Midyat ligt (tegenwoordig heet het Gülgöze, red.). Hier boden de Assyriërs uit puur lijfsbehoud succesvol verzet, net zoals de Armeniërs dat deden bij de berg Musa Dagh. Het Armeense verhaal is vele malen bekender, dankzij de roman Die vierzig Tage des Musa Dagh (De veertig dagen van Musa Dagh) uit 1933 van de Oostenrijkse schrijver Franz Werfel. Het sprookje van het dorpje Iwardo heeft echter een directe erfgenaam, Isa beth Grigo (83) die sinds 1978 in Hengelo in Twente woont.

Net als veel van zijn generatiegenoten weet Isa beth Grigo zijn geboortedatum niet. ‘Alleen mijn geboortejaar is bekend, ik ben van 1935.’ Isa beth Grigo werd dus twintig jaar na de verschrikkelijke gebeurtenissen geboren, waarbij vele Assyriërs om het leven kwamen. Isa’s vader Gallo speelde echter een doorslaggevende rol in het verzet tegen de Ottomanen, waardoor de laatste christenen in de regio konden overleven. De nazaten van die groep christenen, die dankzij zijn vader de slachtingen hebben overleefd, wonen nu in Twente. Isa heeft besloten om het verhaal van zijn vader en van zijn volk op papier te zetten. ‘Schrijven lukt mij helaas niet, maar ik heb het verhaal verteld en op papier laten zetten. Binnenkort wordt het in het Nederlands, Turks en Engels uitgegeven.’ Vol trots laat hij de tekst van zijn boek zien. Hij is ongetwijfeld de oudste schrijver van de Lage Landen die laaggeletterd is.

Het dorpje Iwardo werd ongewild het epicentrum van het Assyrische verzet. De overlevenden uit de omliggende dorpen trokken naar dit dorp. Gallo beth Grigo was in 1915 ongeveer 28 jaar oud. Hij vormde onder leiding van Mesut Mirza een zeven man tellend verzetscomité. ‘Zij werden op democratische wijze gekozen door alle hoofden van de families,’ zegt Isa beth Grigo over zijn vader en de andere verzetsleden. Ondanks zijn hoge leeftijd is Isa zeer helder van geest en hij vertelt zijn verhaal vol passie. ‘Jammer dat mijn vader niet meer leeft. Hij zou het nog beter kunnen vertellen. Maar alles wat ik u vertel, heb ik van hem gehoord. Ik kan niks verzinnen. Ik ben geen romanticus, maar iemand die jarenlang zijn verhalen heeft gehoord.’

In het dorpje Iwardo woonden oorspronkelijk ongeveer tweehonderdvijftig gezinnen, waarvan ongeveer dertig Koerdische moslims. ‘Aan het begin van de genocide werden de moslims in Iwardo gewisseld met de christenen van het nabijgelegen dorp Mozizah. De Koerden in Iwardo mochten veilig vertrekken, als de christenen van Mozizah ook veilig naar Iwardo mochten komen. Het was de eerste deal in oorlogstijd gesloten tussen de christenen en moslims in de regio. Na deze ruil stroomde het dorp verder vol met mensen uit de omliggende dorpen, die de genocide daar hadden overleefd. Mijn vader noemde een aantal van acht- tot negenduizend mensen in het dorp. Voordat ons dorp op 9 juli 1915 werd omsingeld door ruim dertienduizend Turkse soldaten, plus een even grote groep Koerden, werden vanuit het dorp een aantal bevrijdingsacties verricht, om volksgenoten in andere dorpen te bevrijden. Sommige acties waren succesvol, anderen mislukten. Zo werd geprobeerd om Midyat uit de wurggreep van de Turkse soldaten te bevrijden, zonder succes. De omsingeling door dertienduizend troepen was te vergevorderd om de stad nog te kunnen ontzetten. In Midyat zijn daarom helaas veel mensen vermoord. De bevrijding van de mensen in het dorp Bote lukte deels wel, maar de mensen die niet wisten te ontsnappen werden in de kerk en in een ondergrondse loopgraaf vergast. Eén grote groep uit het dorp Kafarze werd door middel van een gevangenenruil gered. Een zus van een Koerdisch clanleider was een paar dagen eerder door het verzet gevangen genomen. Zij mocht gaan op voorwaarde dat de mensen uit Kafarze veilig naar Iwardo mochten komen, wat ook gebeurd is. De bevrijding van het dorp Dermuske slaagde ten slotte volledig. Alle bewoners konden meekomen naar Iwardo.’ Isa beth Grigo vertelt het verhaal over de bevrijdingsacties van zijn vader en diens kameraden emotioneel, alsof hij zelf aanwezig was bij de verschillende acties.

65 dagen

Het beleg van Musa Dagh duurde meer dan 50 dagen, maar hier maakte Werfel 40 van vanwege de Bijbelse symboliek. De Armeniërs konden uiteindelijk worden geëvacueerd, dankzij tussenkomst van de Franse marine. In Iwardo, dat in dezelfde tijd werd belegerd, liep het net even anders.

Volgens Beth Grigo werd zijn geboortedorp precies vijfenzestig dagen door het Ottomaanse leger belegerd. ‘Mijn vader vertelde mij dat zij aan alles een tekort hadden. Er was amper eten en water. De verdedigers waren zwak qua bewapening. Tegelijkertijd moesten de gewonden verzorgd worden en de doden begraven. Dit alles gebeurde in een gebied van nog niet eens een paar voetbalvelden groot. De christenen hadden zich in een aantal gebouwen met hoge muren verschanst. De zeven leiders hadden elk de leiding over één of meerdere gebouwen. Om met elkaar in contact te blijven werden er gaten in de muren van de huizen gemaakt, waar men doorheen kon kruipen om met elkaar te kunnen communiceren. Bovendien kon men zich ook door deze gaten verplaatsen, in geval van nood. Ondertussen werden in de nachtelijke uren wapens gekocht van de Koerden die met het leger samenwerkten, deze waren niet altijd betrouwbaar. Op het ene moment verdienden zij geld aan ons en het andere moment hielpen zij het leger.’

Na 65 dagen belegering wilde het Ottomaanse leger een einde maken aan de omsingeling van het dorp, zonder gezichtsverlies te lijden. Waarom? ‘Omdat de Turkse soldaten, net als mijn vader en de andere mensen in het dorp, volkomen uitgeput waren. Het Ottomaanse leger had bijna geen eten meer en beschikte niet over schoon drinkwater. Dat kwam omdat de Assyriërs het water in de putten van Iwardo en de omgeving ondrinkbaar hadden gemaakt, door er dode dieren in te gooien. Als je hier wel van dronk werd je erg ziek. Bovendien was het in de tijd dat er om Iwardo werd gevochten – de maanden juli, augustus en begin september – heel erg warm. Zonder water konden soldaten niet vechten. Veel Turkse soldaten kwamen dan ook om het leven.’

Het Ottomaanse leger kon Iwardo dus niet veroveren. ‘Om gezichtsverlies te voorkomen werd Sheg Fathulla, een Koerdische geestelijke, ingeschakeld om te bemiddelen. Het was de derde poging van het leger om een overgave van de christenen af te dwingen. De eerste twee keer vertrouwden de christenen het niet en mislukten de onderhandelingen. De derde keer slaagde Sheg Fathulla er wel in om de christenen te overtuigen. Het Ottomaanse leger wilde vijfhonderd wapens hebben, zodat men aan de bevelhebbers duidelijk kon maken dat de christenen zich hadden overgegeven. Mijn vader en zijn zes medebestuurders wilden echter niet meer dan driehonderd wapens overdragen. Uiteindelijk werd er een overeenkomst bereikt over een wapenstilstand. De onderhandelaars gingen akkoord en er werden voor ons huis driehonderd geweren aan het leger overhandigd. Hierna trok het Ottomaanse leger zich terug.’

 Doordat de slag om Iwardo in feite door het leger werd verloren kwam er een einde aan de actieve moordpartijen op de christenen in de directe regio. Zo bleven ongeveer tien Assyrische dorpen in de Izla-gebergte ongemoeid. Veel van de kinderen en kleinkinderen van deze genocideoverlevenden wonen tegenwoordig in Twente.

De herder als postduif

Het verhaal van de ouders van de tachtigjarige Basse beth Golo (ze is in het jaar van het overlijden van Kemal Atatürk geboren, in 1938 dus, maar op haar paspoort staat dat ze van 1928 is) heeft een happy end. Basse woont sinds 1980 in Nederland. Haar vader woonde in een van de Assyrische dorpen, die dankzij het verzet in Iwardo ongemoeid werden gelaten. Haar moeder was, toen de genocide begon, bij haar broers, die herder waren. Zij zaten gevangen in een overwegend islamitisch dorp. ‘Mijn ouders waren al een paar jaren verloofd. Mijn moeder woonde te voet berekend ongeveer vijf uur van mijn vader in het dorpje M’are (Marinbogazi). Samen met haar moeder, haar vader, haar vier broers en de vrouw van een van haar broers was zij tijdelijk in het dorp, omdat er daar genoeg ruimte en weidevlaktes waren voor het grazen van hun geiten.’

De moeder van Basse beth Golo kwam echter in de problemen, toen de Koerdische clanleider Yusuf besloot dat zij maar met zijn broer moest gaan trouwen. ‘Mijn vader hoorde van dit plan en probeerde in contact te komen met zijn verloofde. Hij schakelde hiervoor een jezidi-herder in. De jezidi’s leefden toen nog in redelijke veiligheid, want zij werden niet direct als vijanden van de islam gezien, zoals de christenen. De herder fungeerde als postduif, hij gaf de boodschap van mijn vader door aan mijn moeder. Mijn moeder kreeg een dag en een tijdstip door, waarop mijn vader met een grote groep Assyrische strijders naar het dorp zou gaan om haar te bevrijden. Zij verzon een smoes om in de avonduren nog eens water te halen uit een nabij gelegen put. Ook nam ze ruim een kilo zilver mee. Bij de put kwam een van de militieleden van mijn vader haar ophalen. Dezelfde nacht wandelden mijn moeder, mijn vader en alle militieraden veilig terug naar klooster Mor Malke. Ze werden niet aangevallen. Volgens de gebruiken van toen moesten zij nog dezelfde dag in de kerk trouwen. In het klooster woonde een monnik, hij zorgde voor de kerkelijke inzegening.’

Auteur: Abraham Beth Arsan

‘Thuis zijn’ was het thema van de Anil Ramdas Essayprijs, een tweejaarlijkse wedstrijd ter ere van de Surinaams-Nederlandse intellectueel Anil Ramdas (1958–2012). De uitreiking vond plaats in debatcentrum De Balie. Daar werd ook een nieuwe documentaire over Ramdas leven vertoond.

Het is inmiddels alweer zeven jaar geleden dat Anil Ramdas zijn tragische zelfmoord beging, maar zijn herinnering is nog lang niet uitgedoofd. Ter ere van de Hindoestaanse schrijver (o.a. De Groene Amsterdammer, NRC en de roman Badal), televisiepresentator en voormalige Balie-directeur is de tweejaarlijkse Anil Ramdas Essayprijs uitgeschreven, waarvan de winnaar bekend wordt gemaakt in De Balie. 18 april was het zover en de Kanttekening trok naar het Amsterdamse debathuis voor een avond waarin ‘thuis zijn’ centraal stond.

Dit thema past helemaal bij de uit Suriname afkomstige Ramdas. Hij stond, als een van de eerste bi-culturele intellectuelen van Nederland, bekend om zijn worsteling met zijn dubbelzijdige identiteit: Nederlander, maar onherroepelijk ook migrant die hier zijn plek probeerde te vinden. ‘Je probeerde aan een Surinaamse identiteit te werken, omdat Nederland je met de vraag confronteerde: wie ben je, wat is je positie in de wereld?’, zei Ramdas hierover in een interview in Trouw (1995). Maar: ‘Eerlijk gezegd is zo’n Surinaamse identiteit gedoemd te mislukken. Een van de vormen die ze aannam, heeft mij altijd benauwd: de anti-Nederlandse identiteit als Surinaamse identiteit.’

Niet thuis in de wereld

De Surinaams-Nederlandse schrijfster Karin Amatmoekrim, die werkt aan een biografie over Ramdas, bijt in De Balie het spits af. Ze legt deze worsteling uit aan de hand van – letterlijk – een portret van een jong en tenger ogende Ramdas, een portret dat hangt in een gang onder De Balie: ‘Zoals Ramdas zich niet thuis voelde in zijn lichaam, voelde hij zich niet thuis in de wereld.’ Hij ‘zocht de breedte op in woorden’ en daardoor ‘schreef hij geschiedenis’ als ‘een van de scherpste en humaanste essayisten van Nederland.’ Maar Ramdas is niet alleen geschiedenis, benadrukt Amatmoekrim, nee, Ramdas heeft de tijdsgeest nu mee. Want na een periode van onbeschaafdheid ‘is het weer tijd voor zelfkritiek.’ Ramdas heeft volgens Amatmoekrim dat pad geëffend, nu is het aan anderen om dat te volgen: ‘Anil was nooit thuis, maar door zijn werk heeft hij een huis neergezet voor debat, twijfel, intellectuele groei en waar we kunnen schuilen, en voor wie dat nodig heeft ook een plek om thuis te komen.’

Nooit meer thuis

Na de inleiding door Amatmoekrim is het tijd voor de voorvertoning van de documentaire Nooit meer thuis, gemaakt door cineast Paul Cohen, deze week te zien op televisie. Wie daarin veel informatie verwacht over Ramdas’ achtergrond, zijn werk, zijn succes, zijn falen, zijn strijd tegen vooroordelen en racisme, die komt bedrogen uit. Anders dan de aankondiging impliceert (‘Hoe heeft het zover kunnen komen?’), wordt er ook geen nieuw, definitief antwoord op de redenen van Ramdas’ dood gegeven. Zijn teleurstellingen als NRC-correspondent in India (‘Ik heb niets met het land van mijn voorouders, hoegenaamd niets’), de drankzucht die hij daar opbouwde en meenam naar Nederland, de vervreemding van het Nederland dat hij toen aantrof (het land van Theo van Gogh, Pim Fortuyn, later Rita Verdonk en Geert Wilders) en de erkenning die hij tevergeefs zocht met zijn mislukte roman Badal (2011) – ze maakten zijn toon harder (PVV-stemmers waren ‘white trash’) en zijn mentale toestand instabieler, maar dit zijn geen nieuwe feiten.

Het gebrek aan nieuwigheid heeft te maken met de korte duur van de documentaire (50 minuten), maar ook met de opzet. Zoals documentairemaker Paul Cohen zelf aangeeft bestaat de film voor de helft uit oude fragmenten, en voor tien minuten uit oud radiomateriaal van Ramdas. Daarbij is te zien hoe Ramdas’ vertrouwelingen – zoals Xandra Schutte, Stephan Sanders (allebei oud-collega’s van Ramdas bij de Groene Amsterdammer) en Amatmoekrim – weg zwijmelen bij de woorden van hun oude vriend. Voor de links-intellectuele kring die bijeen was in De Balie is dit beeld wellicht herkenbaar en onderhoudend. Het valt echter te bezien of dit voor mensen buiten deze kring ook zo is, zeker voor diegenen die onbekend zijn met Ramdas en diens werk.

Een van de weinige interessante fragmenten uit Nooit meer thuis is Ramdas’ Zomergasten-optreden uit 1992, dat hem tot nationale ster bombardeerde. In dit fragment komt Ramdas verrassend uit de hoek wanneer hij stelt: ‘Alleen westerlingen kunnen het zich veroorloven om het Westen te haten.’ Presentator Peter van Ingen slikt en stamelt even, waarna Ramdas vervolgt dat het Westen niet alleen voor uitbuiting en uitsluiting, maar ook voor zaken als democratie en zelfontplooiing staat. ´Er wordt te veel nadruk gelegd op de destructieve kant van kolonisatie.’ Cohen heeft dat fragment niet voor niets uitgekozen voor zijn documentaire. Aan de hand van dit fragment zegt hij: ‘Een verrassend geluid als Ramdas mist nu.’

Het Zomergasten-interview, zo memoreert Xandra Schutte in Nooit meer thuis, deed iets met het zelfvertrouwen van Ramdas. ‘Hij leek opeens breder, hij werd een mooie jongen’. Ramdas was nu eenmaal op slag ‘de beroemdste allochtoon van Nederland.’ Maar die roem en dat zelfvertrouwen sijpelden weg toen hij voor NRC correspondent werd in India. Ramdas’ oude vriend Pieter Hilhorst, figurerend in de documentaire, zegt daarover: ‘In India was Ramdas een nobody, geen bekende intellectueel. Hij was daar alleen maar aan de drank.’ Het was diezelfde drankzucht die Ramdas’ aansluitende dienstverband als directeur van De Balie (2003 – 2005) tot een flop maakte. Ook zag Ramdas volgens Stephan Sanders tot zijn afgrijzen hoe Ayaan Hirsi Ali inmiddels ‘de nieuwe troetelallochtoon’ van Nederland was geworden.

De sterk autobiografische roman Badal, uitgebracht een jaar voor Ramdas’ dood, was misschien wel zijn grootste teleurstelling. In Nooit meer thuis herinnert Stephan Sanders ons er overigens aan dat Ramdas dat autobiografische zelf anders zag – of wilde zien, wellicht? Sanders: ‘Badal (de hoofdpersoon, die aan het einde van het boek de zee in loopt, red.) pleegt immers zelfmoord’, zo zou Ramdas hem hebben gezegd. Toch geeft Sanders aan dat Ramdas wel degelijk zijn hele wezen in Badal had gestopt: ‘Badal was het grote boek dat hij wilde schrijven, het was een afrekening met alle mismatches van voorheen. Het boek moest veel goedmaken, zijn leven goedmaken. Maar dan had het zo ongeveer de Nobelprijs moeten krijgen – en dan nog weet ik het niet, hoor.’ Die Nobelprijs kwam er uiteraard niet, wel viel het boek slechte kritieken en verkoopcijfers ten deel. Badal was Ramdas’ laatste grote wapenfeit, en het einde van het boek bleek een ijzingwekkende link naar het echte leven.

De nieuwe Ramdas

De uitreiking van de Anil Ramdas Essayprijs vormt het sluitstuk van de Balie-avond. Het was Münise Yavuz, afgestudeerd filosofe, die de eer en de 2500 euro mocht komen ophalen. Het thema ‘over thuis zijn’ kwam volgens de jury mooi naar voren in Yavuz’ essay over haar Turkse roots, die ze zelf zo goed als verdrongen had – totdat ze op een hipsterfestival geraakt werd door de klanken van Turkse muziek die ze van huis uit meekreeg. Ze had zich hiervoor eerst altijd geschaamd, zo geeft ze aan. ‘In Nederland kon dit eerst niet. Maar nu blijkt Turkse muziek opeens bij de smaak-elite te horen’, aldus Yavuz. Ze zegt te zijn geschrokken van wat ze hierbij voelde: ‘Ik ben zo Nederlands, ik voel me zo thuis in deze culturele omgeving’, dit vermengd met gevoel dat ze Turkse muziek nu ineens wél leuk mag vinden, nu dit onder de Nederlandse culturele elite blijkbaar ook bon ton is.

Yavuz’ essay is titelloos, omdat ze zelf ‘telkens al wordt betiteld’ zonder dat ze daar zelf erg in heeft. Maar waar Ramdas nooit wilde kiezen tussen zijn verschillende identiteiten, daar doet Yavuz dat wel: ze is in cultureel opzicht op en top Nederlandse. Yavuz wijdt dit aan de ‘beperkte tijd’ voor cultuur die je kunt nemen, en die tijd was nu eenmaal voor het overgrote deel in Nederland. Een cruciaal verschil met Anil Ramdas, die de eerste twintig jaar van zijn leven in Suriname doorbracht – en misschien wel symbolisch voor het verschil tussen de eerste generatie bi-culturele intellectuelen en de generaties van daarna.

Paul Cohens documentaire ‘Nooit meer thuis’ wordt op 2 mei uitgezonden tijdens Het Uur van de Wolf (NTR), om 22.55 op NPO 2.