‘Het CDA is meer dan ooit een partij van dorpen, boeren en witte Nederlanders’, spuwde de Brabantse oud-bestuurder Dave Ensberg-Kleijkers in NRC. Kathleen Ferrier mist diversiteit op de CDA-lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen, stelde de oud-politica in de Kanttekening: ‘Er zijn een miljoen christenmigranten.’ Het CDA mag daarnaast best wat pro-actiever zijn ten aanzien van moslims, vinden sommige leden.

Neem Ad Corten, actief voor de CDA-afdeling in Uitgeest. ‘We moeten uitnodigender zijn. In 2013 verscheen het rapport Gedeelde waarden: Moslims in het CDA, waarin werd geconcludeerd dat moslims en christenen veelal dezelfde waarden koesteren. Maar dit rapport verdween vervolgens in een la. Dat is jammer, want we hebben elkaar zo veel te bieden.’

Zo heeft hij moeite met het standpunt van de partij ten aanzien van IS-vrouwen en -kinderen. ‘Ik ken een vader van een IS-vrouw. Hij zei tegen mij: ‘Het CDA is toch een christelijke partij, die zegt voor barmhartigheid te zijn? Waarom is die barmhartigheid er niet voor IS-vrouwen zoals mijn dochter?’ Ik had daar geen goed antwoord op.’

Corten schreef een brief aan Kamerlid Pieter Omtzigt over het lot van IS-vrouwen, maar daar kwam geen antwoord op. Is Omtzigt een ‘islamofoob’, zoals kwade tongen beweren? ‘Dat weet ik niet. Maar ik heb wel een dubbel gevoel. Bij het CDA zitten rare mensen, dat merk ik steeds meer. In Heerhugowaard stapten niet zo lang geleden enkele leden van het plaatselijke bestuur op, toen een moslim voor het CDA in de gemeenteraad werd verkozen.’

Alaattin Erdal, oud-wethouder van Rotterdam-Charlois, denkt dat dit incident in Heerhugowaard een uitzondering is – hij heeft zelf nooit met moslimhaat te maken gehad -, maar is kritisch op de partij waar hij sinds 1994 lid van is. ‘Het probleem is dat het CDA zich niet pro-actiever opstelt ten aanzien van moslims, zodat we echt invloed kunnen uitoefenen op de partij. Moslims komen voor het CDA in de gemeenteraad, in de Provinciale Staten en ook in de Tweede Kamer, maar burgemeestersposten krijgen ze niet. En ook het partijbureau en het wetenschappelijk bureau zijn weinig divers.’

Volgens Erdal vissen moslims achter het net omdat het CDA een bloedgroepenpartij is. ‘Katholieken en protestanten hebben hun lobbygroepen, hun kanalen, maar wij hebben dat niet. Tot vorig jaar hadden we de werkgroep CDA Kleurrijk, maar die bestaat niet meer. Hiervoor in de plaats is een diversiteitsgroep gekomen die alleen maar advies kan geven, maar geen macht heeft. Diversiteit is meer dan alleen wat mensen van kleur op kandidatenlijsten zetten. Partijen moeten hier echt werk van maken.’ Daarbij komt dat het CDA wel volop mikt op provinciale diversiteit. Erdal: ‘Mooi dat Friesland, Limburg en andere provincies hierdoor goed vertegenwoordigd worden in Den Haag, maar de eerste kandidaat van zo’n provincie is vaak een katholiek of een protestant.’

‘Moslims komen voor het CDA in de gemeenteraad, in de Provinciale Staten en ook in de Tweede Kamer, maar burgemeestersposten krijgen ze niet’

CDA-Kamerlid Mustafa Amhaouch, nummer 15 op de CDA-lijst, herkent zich deels in de kritiek van Erdal. ‘Het CDA moet meer werk maken van diversiteit, zeker in de grote steden moeten we dat doen, maar representatie is tegelijkertijd een kwestie van lange adem. Nieuwkomers moeten ook een beetje geduld hebben.’

Amhaouch is al meer dan 25 jaar lid. ‘Het is eigenlijk helemaal niet gek dat je als moslim voor het CDA kiest. Ik sta ook voor sociaal-conservatieve waarden. Het gezin als hoeksteen van de samenleving. Partijen als PvdA, GroenLinks en D66 zijn liberaal-seculier, moslims zijn dat niet. Voor sommige mensen is de C een drempel, maar voor mij helemaal niet. Ten aanzien van ethische vraagstukken hebben moslims eigenlijk dezelfde mening als protestanten en katholieken. Het CDA is bovendien een brede volkspartij voor iedereen, in tegenstelling tot de ChristenUnie en de SGP.’

Amhaouch vertelt dat hij een groot fan is van vicepremier en CDA-lijstrekker Hugo de Jonge, die in Rotterdam docent was op een multiculturele school. ‘Hij vertegenwoordigt mijn CDA. Zijn boodschap van hoop en verbinding doet mij zelfs een beetje denken aan Barack Obama. Dat heb ik in het verleden gemist. Sybrand Buma sloeg een toon aan die minder bij mij past.’

Wat vindt Amhaouch van fractiegenoot Omtzigt, die mede vanwege zijn ‘Europees Kookboek Islamismebestrijding’ en zijn verzet tegen de terugkeer van IS-vrouwen onder criticasters wordt gezien als een rechtse houwdegen? ‘We moeten dit soort onderwerpen vanuit het brede plaatje bekijken, niet vanuit je eigen geloof alleen. We zijn kritisch over alle vormen van extremisme, ook rechtsextremisme. Tegelijkertijd maakt het CDA zich hard voor het lot van de islamitische Oeigoeren, die vanwege hun geloof in China vervolgd worden. En als je kijkt naar ISIS: de discussies die we in Nederland hebben, die hebben ze in islamitische landen ook. En daar zijn ze veel kritischer over ISIS, zijn ze voor een veel hardere aanpak. Dat vergeten we in Nederland wel eens.’

De gedoogcoalitie met de PVV van 2010-2012 – hij noemt dit de ‘donkere dagen’ van zijn partijlidmaatschap – heeft het CDA schade gedaan, vindt Amhaouch. Hij bleef echter lid, mede vanwege de goede gesprekken met andere CDA-partijleden. ‘Ik besefte dat een substantiële groep CDA’ers ook grote moeite had met de samenwerking met de PVV. Ik stond zeker niet alleen.’

Erdal bleef ook lid, hoewel hij zich ‘de laatste der Mohikanen’ voelt. ‘Veel islamitische collega’s van mij zijn naar andere partijen vertrokken als gevolg van de gedoogconstructie met de PVV. In 1998 werd ik in de Rotterdamse gemeenteraad verkozen. Ik had meer dan de helft van de Turkse stemmen gekregen. Krijgt het CDA dat nu nog steeds voor elkaar? Nee, die stemmen gaan naar Denk.’

Het Venlose raadslid en Limburgse Statenlid Aissa Meziani werd juist tijdens de gedoogperiode, in 2011, lid van het CDA. Over samenwerking met rechts-populistische partijen als PVV en Forum voor Democratie wil Meziani vooral pragmatisch zijn. ‘Vanwege de verkiezingsuitslag kun je soms bijna niets anders.’ Zo zit het CDA in zijn thuisprovincie Limburg nu met het FvD in een extraparlementaire coalitie, formeel niet gebonden aan de partijen die de coalitie in het zadel houden. ‘Helaas is het CDA tegenwoordig niet zo groot meer als vroeger’, zegt Meziani, ‘en moeten we samenwerken met partijen als FvD om te kunnen regeren. PvdA, D66 en GroenLinks hadden samen een blok gevormd, en wilden niet met rechts samenwerken. Dus we moesten wel met FvD in zee.’

Dat hij juist in 2011 overstapte, kwam door de discussie over het onverdoofd ritueel slachten. De Tweede Kamerfractie van GroenLinks had voor het verbod op onverdoofd ritueel slachten gestemd, wat Meziani een schending van de vrijheid van religie vond. ‘Het CDA staat pal voor de godsdienstvrijheid, ook voor de godsdienstvrijheid van moslims, en verzette zich terecht tegen dit verbod.’

‘Bij het CDA kun je je als gelovige thuis voelen’, beaamt ondernemer Ahmed Taskan, oud-gemeenteraadslid in Utrecht gezeten en nu penningmeester van het plaatselijke bestuur. ‘Ik heb daarom voor het CDA gekozen en niet voor bijvoorbeeld de PvdA of voor GroenLinks, omdat dit niet-religieuze partijen zijn’, vertelt hij. ‘Ik onderschrijf ook de waarden van het CDA. Je hoeft niet per se christelijk te zijn om hier achter te staan. En mijn bijdrage als moslim wordt ook gewaardeerd. Ik participeer in verschillende werkgroepen en commissies, waar ik vanuit mijn islamitische geloof licht op bepaalde samenlevingsvraagstukken laat schijnen, bijvoorbeeld over de positie van de islam in onze samenleving.’

Met moslimhaat binnen zijn partij heeft Taskan nooit te maken gehad. Natuurlijk zijn er wel CDA-politici die zich rechtser uitlaten dan andere, maar wat echt telt is volgens Taskan het partijprogramma. ‘Het CDA is niet tegen moslims, maar tegen extremisme. Daar ben ik ook tegen, daar is bijna iedereen tegen.’ Als CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt met een ‘Europees Kookboek Islamismebestrijding’ wil komen heeft Taskan daar geen moeite mee. ‘We hebben verschillende bloedgroepen in het CDA: links, rechts, midden. Omtzigt behoort duidelijk tot de rechtervleugel. Ik zie het CDA vooral als een middenpartij. En dat heeft Nederland ook nodig, in deze tijden van polarisatie.’

‘Nieuwkomers moeten ook een beetje geduld hebben’

Slaat het CDA komende verkiezingen links- dan wel rechtsaf? CDA-watcher Paul van den Berg denkt dat de partij, die hij goed kent vanwege zijn werk als lobbyist in Den Haag, naar rechts zal buigen. ‘Het CDA-verkiezingsprogramma is nogal zouteloos. Ze kleuren keurig binnen de lijntjes. Er zijn geen ambities. Spindoctors van de partij zullen, zeker nu FvD is geïmplodeerd, vooral naar rechts kijken, omdat ze denken dat daar de stemmen zijn te behalen. Dat is jammer. Want er bestaat ook een ander CDA, dat meer open staat voor diversiteit en zich laat leiden door empathie: CDA’ers die zich inzetten voor vluchtelingen en IS-kinderen, bijvoorbeeld. Maar de partijtop luistert onvoldoende naar dit geluid’.

Pieter Gerrit Kroeger is CDA-watcher en auteur van het boek Tand des tijds: Het CDA in de nieuwe eeuw, dat vandaag verschijnt. Hij zegt dat het programma van de partij de laatste jaren eigenlijk niet zoveel is veranderd. ‘Er zijn linkse CDA’ers, rechtse CDA’ers en CDA’ers van het midden. Je hebt onder Sybrand Buma wel een ogenschijnlijke ruk naar rechts gehad, maar dat was vooral het idioom. Denk aan zijn gescherm met de ‘joods-christelijke cultuur’ en zijn pleidooi om op school het Wilhelmus te zingen. Maar de uitgangspunten van het CDA zijn ook in die ogenschijnlijk rechtsere periode niet veranderd.’