Tussen de vele in politiek opzicht beroerde weken die het jaar 2026 inmiddels telt, was de afgelopen week een minder beroerde. Driemaal ging een autocratische potentaat bij verkiezingen onderuit, in Servië, in Brazilië en in Israël – deels tegen de verwachtingen in.

De opmaat was al vroeg op de zondagavond, toen de oppositie in Belgrado meteen de absolute meerderheid haalde. Vucic, die via een constitutionele omweg (door als Poetin in 2008 de presidentenrol even voor die van premier in te wisselen) gedacht had zijn macht te continueren, dolf het onderspit – en gaf zijn verlies ook meteen toe. Daarmee is een notoire Poetinpion en gevaarlijke stokebrand op de Balkan verdwenen. In Brussel zal men opgelucht hebben ademgehaald.

Dat zal zeker het geval zijn geweest toen in de loop van de zondagnacht de democratische hoofdprijs binnenkwam, met de niet alleen onverwachte, maar ook onverwacht ruime zege van zittend president Lula: de grootmacht Brazilië. Dat is met ruim tweehonderd miljoen inwoners nu eenmaal van een heel andere gewichtsklasse dan Servië en Israël, met slechts 3 respectievelijk 5 procent daarvan. Binnen Zuid-Amerika is het enorme land goed voor de helft van de oppervlakte en de helft van het aantal inwoners.

Hier gaf de verliezer zijn verlies níét meteen toe, integendeel. Wat zich uiteindelijk ontspon, was vooral een bizarre klucht. Soms kunnen dingen nu eenmaal razendsnel gaan. Zondag won Lula de verkiezingen. Maandag riep Bolsonaro manmoedig dat hij de uitslag door het hooggerechtshof ongeldig ging laten verklaren. Dinsdag nam hij, na een gerechtelijke dagvaarding wegens witwassen, nóg manmoediger halsoverkop de benen naar Washington.

Hoe zijn beduusde aanhang op die vaandelvlucht zal reageren, is nog onzeker, maar Bolsonaro stortte zich duidelijk liever dapper in de armen van Daddy Trump dan dat hij straks solidair zijn bloedeigen daddy na diens mislukte staatsgreep met een enkelband thuis gezelschap houdt.

Zoals Karl Marx al in 1852 schreef in zijn De achttiende Brumaire van Louis Bonaparte: in de geschiedenis gebeurt alles tweemaal, de eerste keer als tragedie, de tweede keer als farce.

Driemaal ging een autocratische potentaat bij verkiezingen onderuit

Het belang van Lula’s zege is niet te onderschatten – zowel binnenlands, voor de etnische en seksuele minderheden en voor het behoud van de Amazone, die Bolsonaro zou hebben opgeofferd aan het grootkapitaal. De rechtsstaat zou opnieuw gevaar lopen, net als onder zijn vader, die openlijk de gewezen militaire dictatuur prees. En buitenlands zou hij Brazilië in het Trumpkamp hebben gebracht, wat de balans in Zuid-Amerika volledig naar extreemrechts zou doen doorslaan.

Het Brazilië van Lula is met Canada een belangrijke partner voor Europa, ook in de vijandige concurrentieslag met Trump-Amerika, dat het westelijk halfrond als zijn ‘rechtmatige’ invloedsfeer claimt. Terecht dat Von der Leyen Lula meteen met zijn zege feliciteerde, ook nadrukkelijk als een zege voor de democratie.

Dat kon Trump in zijn zak steken, die op vertrouwde wijze reageerde: als hij of een bondgenoot verliest, dan is er met de uitslag geknoeid. Ook nu al strooit hij met verdachtmakingen over de eerlijkheid van de eigen midterms, voor als de uitslag hem straks niet bevalt.

Terwijl hijzelf natuurlijk de grootste knoeier is en bij verlies – net als Bolsonaro senior – met een (mislukte) staatsgreep zijn gelijk probeert te halen. Wat de Braziliaanse rechtsstaat dan echter toch robuuster dan de Amerikaanse maakt: in het eerste geval belandde de couppleger later achter de tralies, in het tweede in het presidentieel paleis.

En dan is er Israël. De uitkomst hier is dat noch het blok-Netanyahu, noch het blok-Eisenkot in zijn eentje regeren kan. De grote winnaar: de Arabische partijen – direct gevolg van de racistische en moorddadige politiek waarmee Netanyahu juist dacht aan de macht te blijven en het exclusief Joodse karakter van Israël te versterken. Zijn schrikbewind heeft de verketterde Palestijnen nu massaal naar de stembus gedreven. Dankzij Netanyahu’s eigen beleid hebben zij mogelijk de sleutel bij de regeringsvorming in handen. Zoiets heet: ironie van de geschiedenis.

Dat is vooral Eisenkots dilemma. Premier kan hij alleen met hun steun worden – steun van béíde Arabische partijen, eentje is niet genoeg. In plaats daarvan toch met Likud samenwerken, betekent verraad aan de eigen kiezers, want dan blijft Netanyahu als grootste premier.