In het uiterste noordoosten van Turkije, net buiten de kleine stad Igdır, waar de wortels van mijn vrouw liggen, valt me aan de kant van de snelweg een nieuw complex op. Het lijkt op de enorme blokken van datacentra in Nederland, maar in dit geval gaat het om de concentratie van mensen. Van ‘illegale’ vluchtelingen, om precies te zijn, in een zogenoemd ‘terugkeercentrum’, in het Turks geri gönderme merkezi.

Het is de derde zomer sinds 2022 dat ik in Igdır ben en deze weg tussen het Koerdische Dogubayazıt en het gemengde Igdir, waar Azeri-Turken en Koerden wonen, heb ik inmiddels drie keer afgelegd. Maar wat officieel een ‘terugkeercentrum’ heet, tref ik dit jaar voor het eerst aan. Navraag bij enkele dorpelingen leert dat het complex ongeveer anderhalf jaar geleden is geopend, maar dat er nog niemand in is gevestigd. Het zou vooral bedoeld zijn voor Afghanen en Iraniërs.

Ik zoek het even op. In Turkije zouden er 32 van zulke deportatiecentra zijn, vooral gesitueerd in grensgebieden, zoals Igdir, dat grenst aan Azerbeidzjan, Armenië en Iran, en bij kuststeden zoals Izmir. Onderzoeksjournalisten van Lighthouse Reports traceerden in 2024 dat er ongeveer 213 miljoen euro aan Europees geld mee gemoeid is. Europa financiert dus niet alleen wat eufemistisch ‘terugkeerhubs’ in Europa worden genoemd, maar ook de deportatiecentra op afgelegen plekken in Turkije.

Erdogan zei onlangs dat EU-lidmaatschap geen prioriteit meer is, maar Turkije doet al lang mee aan het Europese systeem waarin de migrant en vluchteling tot vijand nummer één zijn verklaard. De xenofobe sfeer die daarvoor nodig is en die constant wordt aangewakkerd, is overigens ruimschoots aanwezig in Turkije.

In Keçiören, het conservatieve getto van Ankara, kom ik het, wandelend naar de bakker, tegen op een elektriciteitskast. ‘Syriërs moeten weg. Kemal Kiliçdaroglu’ is met zwarte inkt racistisch gedrukt. Ironisch genoeg is er ook een aanklacht tegen ‘babymoordenaar Israël’ te lezen, eveneens in gedrukte vorm op dezelfde elektriciteitskast.

Ze zijn weg, dat is het enige wat telt

Deportatiecentra, genocide: het begint allemaal met haatdragende woorden, denk ik met verse simit en warme börek in de hand, teruglopend naar mijn eigen conservatieve familie. Van de vele Syriërs en Somaliërs die enkele jaren geleden nog Keçiören bevolkten, is weinig meer te merken. ‘Ze zijn allemaal weg’, vertelt een achterneef. Zouden ze zijn teruggekeerd naar Syrië sinds Assad daar niet meer is, of hun heil elders in Turkije of Europa hebben gezocht? Dat boeit Turken niet. Ze zijn weg, dat is het enige wat telt.

‘Mensen zijn overal hetzelfde’, vertelde een Canadese cursusgenoot van het mensenrechtenprogramma van het Zoryan Institute eens tegen mij in Toronto, bijna twintig jaar geleden. Haar islamitische grootouders waren vanuit India naar Canada gemigreerd. We hadden het als Canadees en Nederlander met een migratieachtergrond over racisme binnen onze eigen gemeenschappen.

Het is volledig genormaliseerd in Turkije. Twintig jaar geleden richtte het zich vooral tegen Koerden en Armeniërs. Dat is niet weg, maar nu zijn Syriërs, Afghanen, Somaliërs en Pakistanen vooral het doelwit. Racisme is een oud probleem dat altijd zal blijven bestaan. En daarom moet het ook altijd worden bestreden. Maar dat is niet waar de wereld naartoe gaat. De wereld keert zich af van progressieve politiek, de rechtsstaat en democratie.

Weer op weg. Van Ankara naar Haymana, waar mijn vader begraven ligt, deze keer. Nu merk ik aan de kant van de weg de enorme gebouwen van ASELSAN, de Turkse dronefabrikant, op. Enkele jaren geleden waren het slechts een paar blokken, nu rijd je zeker bijna een minuut langs de fabrieken van ASELSAN. Niet voor niks was de NAVO-top hier. In Ankara. In het centrum van de Turkse machtshonger. Interessant is dat deze militaire infrastructuur in het hart van Anatolië te vinden is, terwijl de deportatiecentra juist in de grensgebieden liggen. Wel de drones willen produceren, maar niet de vluchtelingen accepteren. Mensen zijn overal hetzelfde.