In de Rotterdamse gemeenteraad voltrok zich donderdagavond een politieke verrassing. Niet de door D66 voorgedragen Eva Heijblom werd tot wethouder verkozen, maar haar partijgenoot Joan Nunnely. Een gecoördineerde, maar laat ontstane actie zette de benoeming volledig op zijn kop.

De Rotterdamse gemeenteraad kende donderdagavond 9 juli een ongekende plottwist. Waar D66-kandidaat Eva Heijblom tot het laatste moment gold als de gedoodverfde nieuwe wethouder, koos de raad in een geheime stemming onverwacht voor haar partijgenoot, D66-raadslid Joan Nunnely. Heijblom zat met haar gezin in de raadszaal, klaar voor wat een feestelijke benoeming had moeten worden. In plaats daarvan werd ze na de telling apart genomen in de kamer van de burgemeester, waar haar werd meegedeeld dat ze was afgevallen.

De uitslag – 23 stemmen voor Nunnely, 21 voor Heijblom – kwam voor buitenstaanders als een donderslag bij heldere hemel. Er broeide al langer iets, vooral bij Leefbaar Rotterdam en Denk, die nu in de oppositie zitten maar hiervoor in de coalitie. AD-journalist Peter Groenendijk spreekt van een ‘gecoördineerde actie’, maar zegt dat het ‘niet heel erg van tevoren’ is bedacht.

Onvrede over een ‘te wit’ college

De spanning begon vorige maand, toen de samenstelling van het nieuwe Rotterdamse college bekend werd. De beoogde ploeg bleek vrijwel volledig wit, een opvallende keuze in een stad waar meer dan de helft van de inwoners een migratieachtergrond heeft. Binnen D66 leidde dat tot discussie, maar ook buiten de partij klonk kritiek.

Opvallend genoeg was het juist Joan Nunnely die eerder publiekelijk had gewaarschuwd voor een college dat onvoldoende recht doet aan de culturele diversiteit van Rotterdam. Volgens haar past een bestuur zonder voldoende culturele diversiteit niet bij een stad als Rotterdam. Dat standpunt maakte haar voor sommige oppositiepartijen aantrekkelijker dan Heijblom, die door een interne D66-adviescommissie was voorgedragen ondanks merkbare weerstand binnen de partij. Heijblom is geen Rotterdammer, en haar optreden, maandag 6 juli tijdens de hoorzitting, werd door meerdere raadsleden als zwak omschreven.

Volgens bronnen binnen de raad was de kritiek op de samenstelling van het college ‘een zwakke plek’ die door oppositiepartijen werd benut, vertelt Groenendijk. ‘Er gonsde iets bij Leefbaar en Denk. De dag voor de stemming hoorde ik dat er iets gaande was. Ik belde Joan Nunnely, maar kreeg geen gehoor. De andere mensen die ik belde en wel opnamen, wilden mij niets vertellen.’

Een geheime stemming die alles openbrak

De benoeming van wethouders gebeurt via een geheime stemming, een procedure die bedoeld is om raadsleden vrij te laten stemmen zonder politieke repercussies. ‘Dat is niet voor niets’, zegt lokale democratie-expert John Bijl van het Periklesinstituut. ‘Bij een stemming over personen wil je dat raadsleden een eigen afweging kunnen maken.’

Maar dat die vrijheid zo’n grote verschuiving zou veroorzaken, is uitzonderlijk. Sinds wethouders in 2002 geen deel meer uitmaken van de gemeenteraad, is het zelden voorgekomen dat een voorgedragen kandidaat niet werd benoemd. ‘In Leidschendam-Voorburg haalde in 2021 een voorgedragen kandidaat geen meerderheid. En in Rotterdam zelf werd in 2014 ook al eens een andere kandidaat gekozen dan de partijtop voor ogen had. Een richtingenstrijd in Leefbaar werd op de stembriefjes uitgevochten. Maar meer voorbeelden ken ik niet.’

‘Het initiatief kwam bij Leefbaar vandaan’

‘De uitslag was dan ook een grote verrassing’, zegt Bijl. ‘Maar dat 23 mensen een briefje pakken en daar de naam van Joan Nunnely opschrijven, is natuurlijk geen spontane ingeving. Dit was een vooropgezet plan.’

Minimaal twee leden uit de coalitie moeten op Nunnely hebben gestemd, mogelijk zijn het er meer. Het initiatief kwam bij Leefbaar vandaan, zegt Groenendijk. Vervolgens benaderde de partij ook andere fracties. Ook de weinig oppositioneel ingestelde ChristenUnie zou zijn benaderd met de vraag of ze wilden meedoen aan een ‘statement’ – niet expliciet een coup, maar wel een signaal richting D66 en het college.

Tijdens de telling duurde het lang voordat de uitslag bekend werd. Groenendijk kreeg appjes binnen: ‘Let op, er gaat iets gebeuren.’ Toen zelfs de burgemeester de zaal verliet voordat de uitslag was gedeeld, wist hij genoeg: er stond iets ongebruikelijks te gebeuren.

Harika: veel weerstand, toch benoemd

De spanning in de raad werd verder opgevoerd door de benoeming van pro-kandidaat Miriam Harika, die ook was voorgedragen als wethouder. Rond haar voordracht ontstond de afgelopen weken veel discussie na een kritisch advies van de Rotterdamse ombudsman. Een open brief – mede gepubliceerd door de Kanttekening – riep raadsleden op zich niet uitsluitend door dat advies te laten leiden.

‘Ze vonden dat Harika te hard werd aangepakt in de pers’

Harika kreeg minder stemmen dan verwacht, maar wel genoeg om benoemd te worden. Binnen de ambtelijke top was er veel weerstand tegen haar functioneren, zegt Groenendijk. ‘Het was een puinhoop op haar afdeling. Die was er al voordat ze daar als ambtenaar aantrad, maar ze loste de puinhoop ook niet op. Er zou binnenkort weer een kritisch gesprek over haar functioneren worden gevoerd. Ze stond niet bepaald op het punt om gepromoveerd te worden. Toch besloten verschillende fracties haar kandidatuur te steunen, mede omdat ze vonden dat Harika te hard werd aangepakt in de pers.’

Een coalitie met gaten nog vóór de start

Met de onverwachte benoeming van Nunnely en de omstreden benoeming van Harika begint het nieuwe Rotterdamse college met twee wethouders die al onder vuur liggen voordat ze überhaupt aan hun werk beginnen. ‘Dat heb ik nog nooit meegemaakt’, zegt Groenendijk. ‘Bij de procedure is er veel misgegaan. Binnen D66 wordt nu gefluisterd over de vraag of Nunnely wist dat er steun voor haar was. En bij Pro wordt er gespeculeerd wie binnen de coalitie ‘de mol’ was die toch op Nunnely stemde.’

‘Wethoudersbenoemingen zijn geen automatisme’

De coalitie werd gevormd na moeizame onderhandelingen, waarbij Denk werd ingeruild voor Volt en CDA. De coalitie heeft een krappe meerderheid van de helft plus een. Leefbaar Rotterdam en Denk, in theorie elkaars ideologische tegenpolen, kunnen in de oppositie goed met elkaar samenwerken. Beide partijen hebben ervaren fractieleiders en ex-wethouders, Ronald Buijt en Faouzi Achbar, die precies weten waar de zwakke plekken van de coalitie zitten. ‘Dat schept een band’, analyseert Groenendijk.

Wake-up call voor de Rotterdamse politiek

Volgens Bijl is de gebeurtenis een belangrijke waarschuwing. ‘Wethoudersbenoemingen zijn geen automatisme’, zegt hij. ‘De Rotterdamse gemeenteraad heeft laten zien dat ze haar rol serieus neemt. Maar de manier waarop dit is gegaan, terwijl de familie van Heijblom klaarstond met bloemen, vind ik wel onbeschoft.’

De komende weken zal blijken hoe het nieuwe college deze klap opvangt. De ambities zijn groot, maar er zijn zowel in de coalitie als in het college gaten geslagen, aldus Groenendijk. Besturen wordt daardoor een stuk lastiger.