Morgen vieren de Verenigde Staten hun 250-jarig bestaan. De Nederlandse baron Joan Derk van der Capellen tot den Pol keek destijds met bewondering naar de jonge republiek. Of hij dat vandaag nog zou doen, is zeer de vraag, denkt historicus Ewout Klei.

De Verenigde Staten zijn nu een voorbeeld van hoe het niet moet, met Donald Trump die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de vrije pers en het wetenschappelijk onderzoek bedreigt. Maar ooit, 250 jaar geleden om precies te zijn, waren de VS een voorbeeld ter navolging. De vrijheidsstrijd tegen de Britse koloniale onderdrukkers inspireerde Europeanen die een vrijer, democratischer politiek bestel wensten. De grootste Nederlandse fan van de Amerikaanse Revolutie was de Overijsselse baron Joan Derk van der Capellen tot den Pol. En mede dankzij hem erkende Nederland, als tweede land ter wereld, de Verenigde Staten van Amerika als onafhankelijke natie.

De eerste keer dat Van der Capellen zich uitsprak voor de Amerikaanse zaak en zo zijn solidariteit betuigde, was in 1775, dus nog voor de Declaration of Independence van 4 juli 1776. De Overijsselse edelman had stevige kritiek op het uitlenen van de Schotse Brigade – een in Nederland gestationeerd Brits legerkorps, bestaande uit Schotse officieren en voornamelijk Duitse soldaten – aan de Britse koning, die daarmee de Amerikaanse opstandelingen wilde verslaan. Van der Capellens speech in de Staten van Overijssel verscheen in druk, officieel buiten zijn medeweten. Omdat deze gedrukte versie enkele fouten bevatte, liet hij nog een versie drukken. Opeens was de uitlening van de Schotse Brigade onderwerp van de politieke discussie geworden. Er ontstond een sterke anti-Engelse stemming in Nederland. Mede hierom trok de Britse koning George III zijn verzoek weer in.

Petitie om de VS te erkennen 

Maar Van der Capellens liefde ging verder. Hij correspondeerde met vooraanstaande Amerikaanse revolutionairen, onder wie George Washington en John Adams, en vertaalde het pro-Amerikaanse pamflet Observations on Civil Liberty van Richard Price in het Nederlands. Ook organiseerde Van der Capellen een lening voor de Amerikaanse zaak, samen met bankier Nicolaas van Staphorst en Willem Willink. In totaal haalden ze tweehonderdduizend gulden op, waarvan twintigduizend gulden was bijgedragen door Van der Capellen zelf.

Nederland was in 1776 officieus het eerste land dat de onafhankelijkheid erkende

Ten slotte gaf Van der Capellen zijn steun aan de petitieactie van John Adams, de Amerikaanse ambassadeur. Veel burgers ondertekenden de petitie om de Verenigde Staten van Amerika te erkennen als onafhankelijk land. Nederland was in 1776 officieus het eerste land dat de onafhankelijkheid erkende, toen de Nederlandse gouverneur van het eiland Sint Eustatius het Amerikaanse schip Andrew Doria begroette met saluutschoten. Ruim vijf jaar later werd Nederland het tweede land – na Frankrijk – dat de VS officieel erkende.

Mede vanwege zijn solidariteit met de Amerikaanse zaak was Van der Capellen een omstreden politicus. Hij werd gecanceld en in 1778 uit de Staten van Overijssel gezet. In zijn landhuis in Appeltern in Gelderland schreef de baron zijn beroemde pamflet Aan het Volk van Nederland, waarin hij de Nederlanders opriep het Amerikaanse voorbeeld van vrijheid en democratie te volgen. Met name de persvrijheid was een grondrecht om te koesteren:

‘Zorg voor de vrijheid van drukpers, want zij is de enige steun van Uw nationale vrijheid. Als men niet vrij tot zijn medeburgers kan spreken en hen niet bijtijds kan waarschuwen, dan valt het de onderdrukkers van het volk al zeer gemakkelijk hun rol te spelen. Daarom is het dat zij wier gedrag geen onderzoek kan velen, altijd zo tegen de vrijheid van schrijven en drukken ageren en wel graag zouden zien dat er niets gedrukt of verkocht zou worden zonder toestemming.’

De Verenigde Staten waren een baken van licht voor de wereld

Het latere Tweede Amendement van de Amerikaanse Grondwet, het recht om wapens te mogen dragen, vond Van der Capellen ook belangrijk. Maar hij bedoelde hiermee dat vrije burgers weerbaar moesten zijn tegen een tirannieke vorst en zijn huursoldaten, niet dat burgers op elkaar moesten schieten.

Nepotisme van Trump

Wat zou Van der Capellen nu van de Verenigde Staten hebben gevonden? Die vraag stelde ik mijzelf dit jaar meerdere malen, in aanloop naar de 250e herdenking van de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring. Je kunt natuurlijk niet in zijn hoofd kijken en de baron leefde in een heel andere tijd, maar ik vermoed dat hij bezorgd en verontwaardigd zou zijn. Bezorgd over de polarisatie in de samenleving en de politisering van de rechterlijke macht. Verontwaardigd over de aanval op de academische onafhankelijkheid van universitaire instellingen en het plaatsen van ‘woke’-boeken op zwarte lijstjes. Boos over het schaamteloze nepotisme van Trump, zijn familie en zijn vriendjes. En woedend, omdat de stem van Afro-Amerikanen in de zuidelijke staten door het slim indelen van kiesdistricten (gerrymandering) steeds meer wordt gemarginaliseerd.

De Verenigde Staten waren een ‘stad op een berg’, een baken van licht voor de wereld. Maar het duistere pad dat Amerika nu onder Trump is ingeslagen, maakt iedere waarachtige democraat verdrietig. ‘Ja Vorst Willem, het is alles Uw schuld!’, schreef Van der Capellen in Aan het Volk van Nederland over de corrupte stadhouder Willem V. Mocht Van der Capellen vanuit de hemel neerdalen en een pamflet schrijven, Aan het Volk van Amerika, reken er dan op dat hij nu president Trump (eigenlijk ook een soort vorst) en zijn corrupte kliek de schuld geeft.