De gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart bepalen de koers van onze gemeenten voor de komende vier jaar. Het gaat om belangrijke thema’s als woningbouw, veiligheid, onderwijs, zorg en duurzaamheid.

In aanloop naar de verkiezingen interviewen we verschillende lokale politici, onder wie Chantal Zeegers, D66-wethouder Klimaat, Bouwen en Wonen in Rotterdam, en Stevie Nolten, lijsttrekker van BIJ1 in Utrecht. Nolten werd politiek actief nadat ze Sylvana Simons hoorde spreken tijdens een Black Lives Matter-demonstratie. We vragen hen wat zij belangrijk vinden voor hun gemeente.

Stemmen lijkt vanzelfsprekend, maar pas in 1985 kregen inwoners met een migratieachtergrond zonder Nederlandse nationaliteit stemrecht bij gemeenteraadsverkiezingen. Zij mochten ook zelf kandidaat worden, na jarenlange discussies over gelijke rechten en volwaardige deelname aan de democratie.

Uit de bundel Veertig jaar lokaal kiesrecht voor migranten, waarover wij in de Kanttekening schrijven, blijkt dat sindsdien vooruitgang is geboekt. Het aantal raadsleden met een migratieachtergrond groeide van ongeveer veertig in 1986 naar meer dan driehonderd in 2006 en 2010. Gemeenteraden werden daardoor diverser.

Toch blijft de vertegenwoordiging achter. In 2016 en 2023 had landelijk slechts zo’n 6 procent van de raadsleden een migratieachtergrond, terwijl hun aandeel in de bevolking toenam. In de 32 grootste gemeenten is 14,6 procent van de raadsleden van migratieachtergrond, tegenover bijna 38 procent van de inwoners. In de G10 gaat het om 21 procent tegenover ruim 46 procent, en in de vier grootste steden om 32 procent tegenover ruim 53 procent.

Ook onder wethouders en burgemeesters zijn biculturele Nederlanders niet evenredig vertegenwoordigd. Bekende uitzonderingen zijn de Amsterdamse wethouder Sofyan Mbarki en de Arnhemse burgemeester Ahmed Marcouch.

De cijfers tonen bovendien dat betrokkenheid niet vanzelfsprekend is. In 2018 ging iets minder dan de helft van de Amsterdammers met een migratieachtergrond stemmen. ‘Als gevestigde partijen nauwelijks ruimte bieden aan de belangen van Nederlanders met een migratieachtergrond, kiezen veel mensen ervoor om niet te stemmen’, zegt onderzoeker Zeki Arslan, een van de auteurs van de bundel over migrantenkiesrecht. ‘Dat gevoel van niet gehoord te worden zien we vooral bij de jongere generatie. De uitsluiting en discriminatie die zij ervaren, spelen daarin mee.’

Het gebrek aan representatie op het hoogste niveau is het gevolg van een dieper probleem

Fatima Oulad Hadj vertelt dat ze als Statenlid voor de PvdA hard haar best doet om mensen bij de politiek te betrekken, maar dat een kabinet met vrijwel alleen witte bewindslieden dit wel erg moeilijk maakt. ‘Partijen die spreken over inclusiviteit en verbinding zetten hiermee een beeld neer dat voor veel Nederlanders vooral afstand uitstraalt’, zegt zij.

Het gebrek aan representatie op het hoogste niveau is het gevolg van een dieper probleem. Gevestigde partijen zijn vaak terughoudend als het om echte invloed gaat. Biculturele Nederlanders zijn welkom als raadslid en zichtbaar op kandidatenlijsten. Maar zodra zij hogere posities opeisen – zoals het fractievoorzitterschap, een wethouderspost of een strategische plek op de lijst – ontstaat er spanning.

Jarenlang lukte het gevestigde partijen niet om de stem van biculturele Nederlanders stevig te verankeren in hun machtsstructuren. Zij werden vooral gezien als vertegenwoordigers van hun achterban en als electorale meerwaarde. Wanneer zij nadrukkelijk opkwamen voor thema’s die onder hun kiezers leefden, nam de weerstand toe.

Zo werd voor veel kiezers duidelijk dat een plek op een kandidatenlijst geen garantie biedt voor echte invloed. Het vertrouwen verschoof: niet langer vanzelfsprekend naar gevestigde partijen, maar vaker naar eigen politieke organisaties, lokaal en landelijk, zoals Denk en BIJ1.

Daarmee komen belangrijke vragen op. Zorgen minderhedenpartijen voor meer democratische deelname, doordat zij mensen mobiliseren die zich niet gehoord voelen? Of vergroten zij juist de tegenstellingen, door politiek langs culturele lijnen te organiseren?

Waarschijnlijk is allebei waar. Ze vergroten de vertegenwoordiging en agenderen thema’s die onder hun kiezers leven, maar leggen tegelijk bloot dat traditionele partijen tekortschieten.

Daarom is het belangrijk dat we op 18 maart naar de stembus gaan. Zo zorgen we voor een gemeentebestuur waarin verschillende stemmen doorklinken en waarin zoveel mogelijk inwoners zich herkennen. In onzekere tijden, waarin de democratie wereldwijd onder druk staat, is dat belangrijker dan ooit.