Leerlingen van Turkse en Marokkaanse herkomst zitten in de derde klas steeds vaker op havo of vwo. Maar die vooruitgang zet niet door in het hoger onderwijs. Dat blijkt uit de Rapportage Integratie en Samenleven 2026, die het CBS woensdag publiceerde. De achterstand op de arbeidsmarkt van migranten van buiten Europa kan het CBS grotendeels niet verklaren. Of discriminatie daarbij een rol speelt, is niet onderzocht.

Bijna drie op de tien inwoners van Nederland zijn in het buitenland geboren of hebben ten minste één ouder die daar is geboren. Vijf jaar geleden was dat een kwart. De bevolkingsgroei in die periode kwam volledig door migratie.

Buiten-Europese herkomst

Het CBS gebruikt sinds 2022 een herkomstindeling op basis van geboorteland. ‘Migranten’ zijn mensen die in het buitenland zijn geboren. ‘De tweede generatie’ zijn in Nederland geboren mensen met ten minste één in het buitenland geboren ouder. Bij twee buitenlandse ouders bepaalt het geboorteland van de moeder de herkomst. Mensen met twee in Nederland geboren ouders vallen onder de Nederlandse herkomst. Het CBS onderscheidt verder Europese en Buiten-Europese herkomst. Turkije wordt door het CBS niet bij Europa gerekend.

Diploma blijft uit

Steeds meer leerlingen van Buiten-Europese herkomst zitten in de derde klas op havo of vwo. Sinds 2014/’15 wordt hun achterstand op het gemiddelde elk jaar kleiner. Maar die vooruitgang zie je niet terug in hbo- en wo-diploma’s: daar is de kloof even groot gebleven.

Het CBS volgde vijf groepen leerlingen een groot deel van hun schoolloopbaan. Vooral bij de Turkse en Marokkaanse tweede generatie stokt de inhaalslag later. Ook na havo of vwo gaan ze minder vaak naar het hbo of de universiteit. Wie wel gaat, maakt de studie minder vaak af. Houd je rekening met het inkomen van de ouders, dan halveren de verschillen ongeveer. Helemaal verdwijnen doen ze niet.

Vooral de Marokkaanse en Surinaamse tweede generatie voelt zich gediscrimineerd

Betere start voor kinderen

Het CBS concludeert dat kinderen van wie beide ouders een buitenlandse herkomst hebben, steeds vaker aan hun leven beginnen zonder problemen als armoede of werkloze ouders. Bij de kinderen geboren in 2021 gold dat voor 40 procent, tegen 29 procent bij kinderen geboren in 2007. Bij de allerarmste gezinnen gaat het juist slechter: daar stapelen de problemen zich vaker op. Dat geldt het sterkst voor gezinnen van Nederlandse herkomst.

Werkkloof grotendeels onverklaard

Op de arbeidsmarkt zijn de verschillen het grootst. Van de Buiten-Europese migranten had in 2023-2025 twee op de drie betaald werk (66,7 procent). Bij de rest van de bevolking was dat ruim acht op de tien (82,8 procent), een verschil van 16 procentpunt.

Het CBS onderzocht of dat verschil komt door leeftijd, geslacht, opleiding of het soort gemeente waar mensen wonen. Dat blijkt nauwelijks zo te zijn. Die kenmerken verklaren nog geen 2 procentpunt. Ruim 14 procentpunt blijft onverklaard. Bij werkloosheid en bijstand zie je hetzelfde. Waar het verschil dan wel door komt, zegt het CBS niet. Het rapport houdt het bij ‘andere factoren’.

Discriminatie blijft buiten beeld

Spelen discriminatie, vooroordelen of lage verwachtingen een rol? Het rapport gaat daar niet op in. Een gemiste kans, want het CBS meet ervaren discriminatie wel in ander onderzoek. Daaruit blijkt onder andere dat vooral de Marokkaanse en Surinaamse tweede generatie zich gediscrimineerd voelt.

Ander onderzoek laat zien dat discriminatie op de arbeidsmarkt hardnekkig is. Bij de gemeente Den Haag bijvoorbeeld hadden sollicitanten zonder migratieachtergrond twee keer zoveel kans op een uitnodiging als sollicitanten met een migratieachtergrond, bleek in 2024. Uit een verkenning uit hetzelfde jaar bleek dat vrouwen met een hoofddoek twee tot zeven keer zo weinig positieve reacties krijgen op een sollicitatie als vrouwen zonder migratieachtergrond. En vorig jaar concludeerde het SCP dat werknemers met een migratieachtergrond op de werkvloer nog steeds ongelijke kansen en uitsluiting ervaren.

Schooladvies: weinig onderzocht

Bij het schooladvies ligt het minder duidelijk. Kinderen van Buiten-Europese herkomst krijgen minder vaak een havo/vwo-advies. Volgens het CBS hangt dat samen met het inkomen van hun ouders: vergelijk je kinderen uit gezinnen met hetzelfde inkomen, dan is het verschil weg. Maar dat betekent niet dat vooroordelen geen rol spelen. Een literatuurstudie van onderzoekers van het Verwey-Jonker Instituut, Movisie en de VU, in opdracht van het ministerie van OCW (2025) concludeert dat de rol van leraren in Nederland nauwelijks is onderzocht. Hoe vaak leerkrachten stereotypen en vooroordelen hebben, is niet onderzocht. Nederlandse studies naar migratieachtergrond geven wisselende uitkomsten.

Het Kennisplatform Inclusief Samenleven concludeerde dat er binnen het gehele proces van de totstandkoming van het schooladvies in totaal zeven (mogelijke) risico’s zijn op vooroordelen, bias en discriminatie.