Alleen al bij het woord ‘nationalisme’ staat bij sommigen de afkeer in het gezicht te lezen. Laat staan dat erover wordt gesproken. Toch pleit historicus Gert Jan Geling ervoor. Niet op basis van het uitsluiten van mensen op etniciteit of cultuur, maar via een gedeelde identiteit waarin ruimte is voor deze verschillen.

Het nationalisme heeft in het Westen een bijzonder slechte reputatie gekregen, schrijft Geling in zijn recentelijk verschenen boek Ik hou van Holland. Vaak wordt nationalisme op een lijn gesteld met etnische twisten, racisme, uitsluiting of vervolging van minderheden – en zelfs oorlog en genocide. Vanaf de jaren zestig werd nationalisme door met name hogeropgeleide progressieven gezien als een kwaad dat tot oorlog leidde, gaat hij verder, en uiteindelijk het vernietigen van minderheden.

Geling schrijft over ‘het trauma van het nationalisme in Europa’ als gevolg van de Tweede Wereldoorlog. Tel daarbij op dat termen als nationalisme en patriottisme nu voornamelijk door extreemrechtse partijen worden ‘gekaapt’, stelt hij. Hierdoor lijkt het taboe op nationalisme onder progressief liberalen te zijn toegenomen.

Dat mensen die zichzelf net als Geling ‘liberaal progressief’ noemen niet over nationalisme willen praten, ziet hij als een gemiste kans. ‘Wie is de Nederlander en wie hoort daarbij? Daar hebben we niet zo snel een collectief beeld bij’, zegt hij. ‘En als er een beeld bij is, dan is dat niet inclusief. Mijn boek is een pleidooi om daar wat aan te doen door patriottisme als manier in te dienen om verbondenheid met elkaar te creëren vanuit de Nederlandse identiteit.’

Als progressief liberaal zegt Geling zelf niet zoveel met nationalisme op te hebben. Hij groeide op in Groningen en heeft voor zijn werk en studie veel in het buitenland gewoond, waar hij zich niet bepaald hechtte aan een Nederlandse identiteit. ‘In dat opzicht ben ik toch wel meer een kosmopoliet dan een nationalist’, stelt hij. ‘Tegelijkertijd erken ik wel de waarde van patriottisme voor een samenleving. Daarmee hebben we iets gemeenschappelijks – dat we Nederland beter willen maken voor iedereen. We delen een bepaalde collectieve, politiek culturele ruimte met elkaar en daarin is verbondenheid noodzakelijk. Vandaar ook mijn pleidooi. Ondanks dat ik mezelf geen nationalist noem, besef ik wel dat patriottisme maatschappelijk belangrijk is en dat dat juist door mensen zoals ik, die het niet voelen, aangekaart dient te worden.’

Door weg te blijven van nationalisme en patriottisme zouden progressief liberalen het op een presenteerblaadje hebben opgediend aan radicaal-rechts, meent Geling. ‘Termen als ‘nationalist’ en ‘patriot’ worden daardoor geregeld alleen nog maar gebruikt door enge, reactionaire figuren die hiermee hun fantasieën over een etnisch homogene natie, hun xenofobie, antifeminisme en homofobie proberen te sugarcoaten’, schrijft hij.

Als voorbeeld noemt Geling de Amerikaanse president Donald Trump, die een illiberale vorm van nationalisme uitdraagt maar zichzelf toch patriot waant. Het illiberale nationalisme houdt sterk vast aan een identiteit op basis van uitsluiting en marginalisering van minderheden. Dat is problematisch, stelt Geling.

‘En dat moeten we erkennen. Maar nationalisme kent een breder spectrum’, zegt hij. ‘Het is het liberale nationalisme dat we vandaag de dag weer op de voorgrond moeten stellen. Enerzijds zien we de noodzaak daarvan in het verlangen naar een Nederlandse identiteit en het behouden van tradities, en anderzijds zien we het ook in het verlangen naar inclusie en het samen met elkaar de grenzen verleggen. Het is daarom belangrijk om onderscheid te maken tussen illiberaal en liberaal nationalisme.’

Is een liberaal nationalisme ook verenigbaar met patriotten die tradities als Zwarte Piet in stand willen houden? Geling vindt van wel. Het Zwarte Piet-debat gaat over een Nederlandse identiteit waar veel mensen verschillend over denken, zegt hij.

‘Daar zit ook een patriottistisch idee achter: mensen die tegen Zwarte Piet zijn willen op hun manier het land inclusiever en daarmee beter maken voor iedereen. Anderzijds laat het zien dat er bepaalde groepen zijn die enorm veel waarde hechten aan de traditie zoals het was. Dan volstaat het niet om te zeggen dat traditie per definitie slecht is. Maar als er groepen zijn die zich niet gehoord voelen in de traditie, dan zou je daar aanpassingen in kunnen maken zodat ze er wel bij worden betrokken.’

‘Als je geen patriottisme hebt in de vorm van gedeelde waarden, wat verbindt ons dan nog met elkaar?’

In een inclusieve samenleving, waar er verbinding is vanuit patriottisme, moet het mogelijk zijn om het oneens te zijn met elkaar en felle debatten te voeren, aldus Geling. Met een liberaal nationalisme zou je dan juist een overkoepelend geheel hebben om op terug te vallen.

‘Als je geen patriottisme hebt in de vorm van gedeelde waarden, wat verbindt ons dan nog met elkaar?’, zegt hij. ‘De democratie is belangrijk, maar je hebt verbondenheid vanuit identiteit nodig. Daar bedoel ik mee dat mensen met elkaar verbonden zijn omdat ze elkaar als ‘wij Nederlanders’ zien.’

Geling wijst op een verbondenheid die sterk samenhangt met de natiestaat, en mede ten grondslag ligt aan het ontstaan van de democratie in Europa. Deze verbondenheid gaat uit van een sterk gevoel van broederschap, egalitarisme en solidariteit. ‘Je kunt de democratie zodanig inrichten dat er genoeg ruimte is voor iedereen, maar identiteit is iets dat mensen met elkaar verbindt. Daar zit iets essentieels in dat progressieve liberalen nu over het hoofd zien, omdat ze nationalisme en patriottisme als iets minderwaardigs beschouwen.’

De gebogen twijg

De hoogmoedige houding van de ‘linkse elite’ tegenover nationalisme heeft tot ontevredenheid geleid bij mensen die daar wel waarde aan hechten, stelt Geling. Hij wijst in zijn boek naar het essay ‘The Bent Twig’ van de Britse liberale filosoof Isaiah Berlin uit de jaren zeventig. Berlin gebruikt de gebogen twijg als metafoor om het gevoel van vernedering bij Duitsland in de achttiende eeuw te omschrijven tegenover ‘de superieure Fransen’. Een heftige nationalistische reactie is net als een twijg die terug zwiept, wanneer een volk het gevoel heeft in politiek, cultureel of sociaal opzicht onderdrukt te worden, stelt Berlin. Dat onderschrijft Geling. Deze heftige nationalistische reactie is ook te zien in de periode van dekolonisatie, waarin vernederde gekoloniseerde volkeren opstonden tegen het zichzelf verlicht en rationeel achtende Westen, schrijft hij.

‘Vanuit nationalisme hebben de onderdrukten zich geëmancipeerd’

Is de ervaring van onderdrukten in voormalige koloniën dan vergelijkbaar met witte mensen die nu in Nederland klagen over de aanpassing of afschaffing van tradities? ‘Nee, natuurlijk niet’, antwoordt Geling. Hij wil geen vergelijking maken tussen verschillende landen of onderdrukkers, maar ziet eenzelfde dynamiek die zich binnen de huidige samenleving afspeelt. ‘In de koloniale periode had je westerse elites die zich verlicht voelden en niet beseften hoe de toestand was in de koloniën. Vanuit nationalisme hebben de onderdrukten zich geëmancipeerd, en volgens Berlin hadden de liberale elites dat niet door’, zegt hij.

In navolging van Berlin vindt Geling dat de roep om identiteit onvoldoende erkend wordt. Progressieve hoogopgeleiden doen er lacherig over en vinden nationalisme dom en achterhaald, stelt hij. ‘Het gevolg daarvan is het radicale rechtsnationalisme dat in de huidige context als een twijg terug zwiept. Dat is niet op dezelfde schaal als dekolonisatie, maar wel een vergelijking die tot op een zekere hoogte opgaat.’

De boze burger van kleur

Het radicale rechtsnationalisme van populisten die de rechtsstaat willen aantasten is een bedreiging voor de liberale democratie, meent Geling. Hij zegt de populisten niet te onderschatten. Dat ze nu niet aan de macht zijn, betekent niet dat het onmogelijk is voor ze om later wel meer invloed uit te oefenen. ‘Over een paar jaar kun je misschien wel een Nexit op de agenda verwachten’, zegt hij.

Volgens Geling hebben liberalen niet genoeg rekening gehouden met ‘de boze witte burger’ en wat voor hen belangrijk is, waardoor deze groep zich meer herkent in het verhaal van radicaal rechts. Tegelijkertijd wordt er naar de roep van ‘de boze burger van kleur’ voor meer inclusie en antiracisme ook niet voldoende geluisterd, stelt hij. ‘Deze twee verschillende boze burgers hebben legitieme grieven, maar beseffen niet dat ze meer met elkaar gemeen hebben dan ze denken, omdat ze allebei streven naar erkenning van identiteit.’

De nationalistische identiteit waar Geling het over heeft is niet iets wat vaststaat, maar iets dat mee verandert met de tijd en de mensen die eraan werken. Om een dergelijk ‘inclusieve nationalisme’ waar te maken, is het zaak dat iedereen een stukje meebuigt, schrijft Geling in zijn boek.

Hij bedenkt wel dat Nederlanders van nature niet patriottistisch zijn ingesteld in tegenstelling tot bijvoorbeeld Amerikanen. ‘Anderzijds concludeer ik in mijn boek dat er wel sprake is van verborgen patriottisme, dat we niet durven toe te staan. Denk aan de nationale feestdagen, maar ook de Dodenherdenking en Bevrijdingsdag op 4 en 5 mei. Op dit soort dagen komt dat gevoel van eenheid naar boven drijven. Dat moeten we met elkaar proberen meer toe te staan.’

Sandra Doevendans kwam in de schulden toen haar café failliet ging. Ze bekeerde zich tot de islam, die haar een oplossing voor haar persoonlijke crisis bood, en slaagde erin om uit de schulden te komen. Ze schreef er een boek over: Schone lei.

‘Dit boek moest er gewoon komen. Er moet toch iets positiefs komen uit alle hoofdpijn? Het zat altijd al in mijn hoofd. Toch durfde ik het niet op te schrijven, totdat ik al mijn schulden had afbetaald. Ik schaamde mij ervoor.’

Aan het woord is Sandra Doevendans, PvdA-Statenlid in Noord-Holland en adviseur in het sociaal domein voor onder meer armoedebestrijding, schuldenproblematiek, inburgering, diversiteit en inclusie – een hele mond vol. Maar spreek je met Doevendans, dan spat de energie er vanaf, alsof minder gewoon niet genoeg is.

Ze is tevens auteur van het nieuwe boek Schone lei. Met dit boek wil ze het taboe doorbreken dat er op schulden ligt. Ze wil mensen helpen met haar verhaal, maar niet vanuit een slachtofferrol. Als trainer heeft ze als doel de blinde vlekken en verbeterpunten zichtbaar te maken voor schuldhulpverlening. ‘Daarnaast wil ik ook nog iets neerzetten zodat mensen aan hun eigen talenten kunnen werken en bewuster met hun geld kunnen omgaan.’

In het boek staan verhalen van ervaringsdeskundigen die vertellen over hun schuldverhaal, inclusief het verhaal van een wethouder uit Amsterdam. Doevendans is in Schone lei openhartig over haar leven met schulden door het verlies van haar café. Dit doet ze bewust, want ze wil aantonen dat het mogelijk is om er weer bovenop te komen. Het boek bevat ook tips en trucs om bewust met geld om te gaan. Voor mensen met schulden is een boek een luxe, en daarom is er de mogelijkheid om een boek te doneren aan iemand met een kleine beurs.

Je hebt het boek geschreven om met je ideeën en oplossingen anderen te inspireren, te helpen en schuldhulpverlening verbeterpunten aan te reiken. Hoe komen deze ideeën en oplossingen bij de juiste mensen en instanties terecht? 

‘Ik heb mijn boek aan PvdA-leider Lodewijk Asscher aangeboden, zodat hij dit vanuit de politiek kan oppakken. En ik heb bij de boekpresentatie beleidsmakers van verschillende ministeries uitgenodigd. Vanaf volgend jaar ga ik ook met het boek richting schuldhulpverleners en beleidmakers om daar concrete afspraken over te maken. Ook zitten er modules bij, waarin staat hoe schuldenaars het beleid ervaren en welke rol diversiteit en inclusie spelen in dit verhaal.

‘Er wordt snel geconcludeerd dat schuldenaars de verkeerde keuzes hebben gemaakt, wat soms ook te maken heeft met vooroordelen’

‘Er zijn vooroordelen in hoe mensen benaderd worden, want dat kwam wel heel erg in het onderzoek naar voren. Vaak voelden hoogopgeleide witte mensen zichzelf beter behandeld dan de mensen van kleur of in een lagere sociaaleconomische klasse. Er wordt snel geconcludeerd dat schuldenaars de verkeerde keuzes hebben gemaakt, wat soms ook te maken heeft met vooroordelen.’ 

Je sprak nooit over je schulden, maar wel tijdens de trainingen die je gaf. Hoe kwam dat?

‘Ik was vanaf 2012 actief bij de PvdA en sprak niet over mijn schulden. Het was toch een soort schaamte. Ik voelde mij vooral zelf een mislukkeling over het falen van mijn café, terwijl er zoveel mensen zijn die een zaak beginnen en het niet redden. Bovendien was het ook gewoon alles bij elkaar: én je zaak is niet gelukt, én je bent een alleenstaande moeder.’

‘Later gaf ik empowerment-trainingen, om zelfverzekerd te worden, doelen te stellen en te kijken hoe je die haalbaar kunt formuleren, om die in kleine stapjes te bereiken. Als ik iemand tegenkwam die niet geloofde dat het beter zal worden, dan deelde ik mijn verhaal om ze te motiveren.’

Je bent bekeerd tot de islam, maar in je boek lees ik daar heel weinig over terug. Kan je ons meenemen in hoe dat is gegaan?

‘Van huis uit was ik niet gelovig, maar ik had wel altijd het gevoel dat God er was. Ik wist alleen niet zo goed in welke vorm. In Amstelveen waar ik opgroeide, waren er vooral christenen. Het christendom was daarom het eerste wat ik verkende in mijn zoektocht naar het geloof, maar uiteindelijk bleek het niets voor mij. Ik snapte niets van die gevallen engel. Ik dacht altijd hoe kan dat nou? Dat is toch zo iets puurs. Hoe kan dat opeens een duivel worden? Ik keek in die tijd religieuze programma’s van de Joodse en Hindoestaanse omroepen. Dat vond ik altijd heel interessant. Ik zag allerlei mensen voorbij komen, waaronder Nourdin, een bekeerde moslim – echt zo’n skater – en dat zat bij mij een beetje geregistreerd, maar niet zo van: dat is islam.’

‘‘Dit is mijn kans’, dacht ik. ‘Ik kan alles omgooien en gaan studeren.’ En dat heb ik dus ook gedaan’

‘Later, toen ik mijn café had, kwam er een man binnen – en ik ben heel erg van de wiskundige feitjes en weetjes – die vertelde dat water en land in de Koran in dezelfde wiskundige verhouding tot elkaar stonden als op onze aarde (Het aardoppervlak is 71 procent water en 29 procent land. Het woord ‘zee’ staat 32 keer vermeld in de Koran, het woord ‘land’ 13 keer. Dit is in verhouding tot elkaar ook 71 procent – 29 procent, red.). Daarom begon ik mij meer te verdiepen in de islam. Dat de vader van mijn zoon islamitisch is, maakte het voor mij bovendien interessanter om er meer over te weten. Ik werd zwanger en dacht dat de islam mijn ‘way out’ was. Het was alsof God mij een soort ‘do over’ gaf. Ik had natuurlijk een enorme schuld, want ik moest met verlies mijn café verkopen. ‘‘Dit is mijn kans’, dacht ik. ‘Ik kan alles omgooien en gaan studeren.’ En dat heb ik dus ook gedaan.’

Ben je tijdens deze zoektocht geholpen door andere moslims?

‘Mijn ex is Turks Koerdisch. Wij zijn uit elkaar, maar mijn ex-schoonmoeder is een soort tweede moeder voor mij. Alles wat ze vertelde klonk heel erg cultureel, maar ik ben daar verder over gaan lezen en kwam allerlei interessante dingen tegen: over de positie van de vrouw, maar ook de gevallen engel, dat het een djinn was. Hoe meer ik ging lezen hoe logischer het voor mij werd. Ik las ook over Khadija, de eerste vrouw van de profeet Mohammed en een echte powervrouw. Uit haar verhaal blijkt dat vrouwen in de islam anders behandeld worden dan wat velen ons doen geloven – dat moslimvrouwen onderdrukt zouden worden. Zo ik ging steeds meer lezen en na een jaar besloot ik mijn geloofsgetuigenis uit te spreken. Dat verliep via moslimvrouwenorganisatie Al Nisa, waarna ik daar bestuurslid ben geworden.’

Wat veranderde er na je bekering?

‘Eigenlijk alleen het bidden en het vasten. Sinds de zwangerschap dronk ik niet, en sowieso at ik nooit varkensvlees. Mijn leven werd dus niet opeens drastisch veranderd. Mijn zoontje probeer ik wel vrij te laten in hoe hij het geloof zelf interpreteert, omdat ik ook onderzoek deed voor mijzelf. Het is bij mij niet zo dat als je zegt dat iets zo is, dat ik het meteen geloof. Ik wil altijd eerst alles goed onderzoeken. Maar mijn zoontje voelt zich wel echt een moslim. Toen hij heel klein was, zei ik altijd: als er iets is, dan doe je een du’a – een smeekbede – en dan komt alles goed. Maar ik probeer hem daar niet in te dwingen, het moet wel echt uit hemzelf komen.’

Wat vindt je moeder ervan dat je moslim bent geworden?

‘Mijn moeder vindt het oké. Ze is van mening dat ik moet doen wat mij gelukkig maakt. Ze heeft natuurlijk ook geen grote verandering gezien bij mij. Wel heeft ze mij af en toe tijdens het bidden met een hoofddoek gezien. Dat was dan even schrikken, maar ik draag de hoofddoek ook alleen maar als ik bid. Ze houdt rekening met halal geslacht vlees als we daar zijn en wij vieren qua feestdagen eigenlijk alles. Pasen en Kerst, maar ook de islamitische feestdagen. Ik heb ook altijd een kerstboom gehad, omdat ik dat niet zie als iets religieus. Dat was vroeger ook niet iets religieus, maar gewoon mooi en gezellig.’