Wat is belangrijker, brood of erkenning? Als je het nieuws goed hebt gevolgd, dan zie je dat die vraag centraal staat in enkele belangrijke discussies die we de afgelopen weken hebben gevoerd, hier in Nederland en daarbuiten. Een kleine bloemlezing.

De Technische Universiteit Eindhoven laat weten per 1 juli voortaan alleen vrouwelijke hoogleraren aan te nemen. Zo hoopt de universiteit het gebrek aan balans in genderdiversiteit te corrigeren.

De Amsterdamse gemeenteraad besluit, met eenendertig stemmen voor en veertien tegen, dat de gemeente Amsterdam excuses moet aanbieden voor haar aandeel in het slavernijverleden. Deze excuses kunnen bijdragen aan het erkennen van de pijn van de nabestaanden van de slaven, menen de fracties die voor deze motie hebben gestemd.

En dan die merkwaardig motie van PVV-parlementariër Roy van Aalst, over het ‘belang’ van pitspoezen op het racecircuit van Zandvoort. Hij protesteert hiermee tegen het besluit van de FIA (Fédération Internationale de l’Automobile) de pitspoes in de ban te doen. ‘Hiermee wordt toegeven aan feministische betutteling’, beweert Van Aalst in zijn motie lapidair.  Zijn motie krijgt de steun van Forum voor Democratie én Denk.

Ten slotte het protest van moslima’s in de Franse stad Grenoble. Zij eisen om in een boerkini te mogen zwemmen, terwijl in de meeste Franse zwembaden een boerkiniverbod van kracht is. De Franse laïcité is radicaler dan de Nederlandse scheiding tussen kerk en staat en leidt regelmatig tot uitsluiting van religieuze minderheden, in het bijzonder van moslims. Zij moeten namelijk een deel van hun identiteit inleveren als ze volledig willen participeren in de Franse samenleving.

Al deze voorbeelden gaan over erkenning, niet over het brood, onze materiële behoeften. Erkenning staat hier symbool voor identiteit, de zin van het leven. Maar dit lijkt vreemd. In het echte leven komt eerst het brood, daarna pas de erkenning. Volgens de beroemde Piramide van Maslow verlangen mensen eerst naar brood en een dak boven hun hoofd, voordat ze gaan nadenken over zin en identiteit.

Een groeiende groep van opiniemakers maakt zich zorgen over identity politics, de politiek die zich bezighoudt met identiteit en erkenning. De politieke strijd in de samenleving wordt steeds gevormd langs etnische en religieuze lijnen, stellen de critici van identiteitspolitiek. Dit gaat, zo waarschuwen ze, ten koste van de klassenstrijd. In het Nederlandse debat hierover neemt financieel geograaf Ewald Engelen een prominent positie in. Vorige jaar publiceerde hij zijn pamflet met de veelzeggende titel ‘Het is klasse, suffie, niet identiteit’, een speelse verwijzing naar Bill Clintons beroemde uitspraak ‘It’s the economy, stupid!’

Ook in het buitenland wordt identiteitspolitiek stevig bekritiseerd. Een belangrijke rol in het internationale debat speelt de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama, die vorig jaar het boek Identity: The Demand for Dignity and the Politics of Resentment schreef. De liberaal Fukuyama is heel kritisch over de politiek van erkenning, die volgens hem voor verdeeldheid zorgt en de democratie ondermijnt.

Maar hoe zit het nu werkelijk? De ervaring leert dat de waarheid meestal in het midden ligt. Rechtvaardigheid gaat zeker ook over brood op de plank (klasse), zoals Engelen terecht betoogt. Mensen die dreigen buiten de boot te vallen moeten ook kansen krijgen, een goede opleiding, een baan, inkomen. Maar een rechtvaardige samenleving kijkt verder dan de deze materiële zaken. Geld maakt niet gelukkig. Een cliché, maar wel waar.

Wat hebben diploma’s eigenlijk nog voor zin, als je toch geen baan krijgt omdat je een vrouw bent of een nazaat van mensen die tot slaaf zijn gemaakt? Je kunt een dak boven je hoofd hebben, maar als je tijdens een hittegolf te horen krijgt dat je het publieke zwembad niet in mag omdat je een burkini draagt, dan leef je nog steeds niet in een rechtvaardige samenleving.

Wees kritisch als je mensen hoort zeggen dat Nederland aan feministische betutteling lijdt. Maar wees ook kritisch wanneer iemand meent dat je door excuses voor het slavernijverleden of diversiteitsquota meteen een rechtvaardige samenleving krijgt.

Als het prominente PVV-Kamerlid Martin Bosma ergens een gloeiende hekel aan heeft, dan zijn het wel de ‘linkse diversiteitsdrammers’. Herhaaldelijk hekelt hij deze zogenoemde social justice warriors, die volgens hem de Nederlandse cultuur en tradities willen afbreken. Bosma lijkt een complot te zien onder ‘politiek correcte mensen’ die zich inzetten voor diversiteit en inclusie. Als het aan hem ligt komen er geen genderneutrale toiletten, geen roetveegpieten, geen links-elitaire kunstprojecten waar geen hond op zit te wachten en absoluut geen excuses voor het Nederlandse slavernijverleden. En dan gebeurt er ineens iets onverwachts in Limburg. De PVV-lijsttrekker en fractievoorzitter Robert Housmans wordt gedeputeerde in het nieuwe provinciale college. Zijn portefeuille bestaat onder andere uit, jawel, diversiteit en inclusie.

‘Wij staan voor een inclusieve, open en participatieve samenleving’, is te lezen in een statement van het Limburgse collegeprogramma Vernieuwend Verbinden. ‘We beschermen de beginselen van onze rechtsstaat en de mensenrechten. Iedereen in Limburg, van elke levens- of geloofsovertuiging, politieke gezindheid, geaardheid, afkomst, sekse en genderoriëntatie, heeft het recht om te zijn wie hij of zij is en om te geloven wat hij of zij gelooft. Verschillen tussen mensen mogen geen belemmering zijn voor deelname aan de samenleving, maar kunnen een meerwaarde hebben. Waar mogelijk leveren we een bijdrage om de emancipatie en participatie van kwetsbare groepen en senioren en om de integratie van nieuwkomers te bevorderen.’

Een voor een PVV’er ongetwijfeld stevig statement. Ook de handtekening van Housmans staat hieronder, en daarmee die van Geert Wilders en Martin Bosma. De PVV gaat, als ze zich tenminste aan de gemaakte afspraken houdt, in Maastricht de agenda uitvoeren van de diversiteitsdrammers die ze in Den Haag juist zegt te willen bestrijden. Verwarrend of juist hoopgevend? Staan we hiermee aan het begin van een flinke beleidswijziging van de PVV? Volgens de Limburgse gedeputeerden niet. Zij geven aan dat zij op politieke titel zitting nemen in het college en geen verantwoordelijkheid willen dragen voor uitlatingen van hun politieke leiders in de Tweede Kamer.

Staan we aan het begin van een flinke beleidswijziging van de PVV?

Een PVV-gedeputeerde die voor diversiteit en inclusie staat is dus toch eerder verwarrend dan hoopgevend. De PVV is immers geen democratische, politieke vereniging, maar een eenmanszaak van Geert Wilders. Geen partijcongres hierover dus, waar leden met elkaar in debat kunnen gaan. Nee, de PVV is Wilders en Wilders is de PVV. Kiezers, ook in Limburg, weten dat dondersgoed. Ze hebben dan ook doelbewust gestemd op een partij die zich verzet tegen diversiteitsdrammers – niet op een partij die de diversiteitsagenda niet alleen overneemt, maar ook nog eens actief en gretig uitvoert. In de Maastrichtse politieke wandelgangen is het daarom niet de vraag of, maar wanneer opperbaas Wilders of zijn rechterhand Bosma gedeputeerde Housmans een flinke veeg uit de pan zal geven. Geen roetveeg welteverstaan, maar een traditionele, Nederlandse zwarte veeg uiteraard.

Volgens menig PVV-stemmer is er sprake van cynisme en wantrouwen van Nederlandse kiezers richting de politiek. ‘Het maakt niet uit op welke gevestigde partij je stemt, ze doen toch allemaal hetzelfde’, is een veelgehoord populistisch statement. Het ironische is dat de PVV exact is geworden wat ze anderen verwijt: een partij voor wie een plekje op het bestuurlijke pluche belangrijker is dan vasthouden aan eigen idealen.

Laat ik dan toch maar hoopvol afsluiten: de PVV toont zich een volwassen politieke partij die het chronisch oppositionele gedrag, dat hoort bij de politieke pubertijd, achter zich heeft gelaten. Landsbelang boven partijbelang. Er is hoop. Althans, zolang Wilders dat toelaat.

Voor een internationale conferentie over dialoog en maatschappelijke cohesie was ik als ‘jonge leider’ uitgenodigd in Singapore. Samen met mensen van over de hele wereld dacht ik na over ideeën en acties die de nationale en wereldwijde polarisering moeten tegengaan.

‘Niet slecht voor een immigrantenzoon’, dacht ik. Helemaal naar Singapore om als ‘jonge leider’ uit Amsterdam Nieuw-West te mogen praten over wereldvrede, dialoog en het tegengaan van extremisme en groeiende tegenstellingen tussen verschillende bevolkingsgroepen. Met, niet onbelangrijk, de president van Singapore: Halimah Yacob. De uitnodiging was naar aanleiding van mijn werkzaamheden bij The Hague Peace Projects in Den Haag. Nazhath Faheema, de energieke beleidsmedewerkster voor de Singaporese overheid, was vorig jaar op bezoek in Nederland en zij was toen ook bij ons langs geweest. Een jaar later tref ik haar weer, samen met deelnemers van over de hele wereld, bij de eerste International Conference on Cohesive Societies (ICSS).

We zijn allemaal benieuwd naar wat ons te wachten staat. En de invulling daarvan hangt geheel van de deelnemers af. De conferentie is namelijk een ‘onconferentie’, zonder een vooraf bepaald programma. Er worden thema’s gesuggereerd, vergelijkbare onderwerpen samengevoegd en vervolgens gaan mensen in werkgroepen uiteen om tot verdieping te komen, wat tot drie uitkomsten moet leiden per groep. Dit allemaal ter voorbereiding voor het gesprek met de president de volgende dag.

Nu heb ik enige ervaring bij internationale conferenties. Het is aan het begin altijd even aftasten. Wat voor vlees zit er in de kuip? Maar een conferentie is ook zo voorbij. En met de president erbij is de profileringsdrang onder deelnemers een stukje groter. ‘Werk aan de winkel’, zeg ik tegen mezelf. Bij de eerste de beste kans stel ik mijn vraag: ‘Mevrouw de president, we hebben vandaag bij het Jonge Leiders Programma een aantal uitkomsten besproken, zoals dat diversiteit een realiteit is, geen keuze. Of dat regeringen sociale cohesie niet kunnen bestellen, maar dat het alleen een resultaat kan zijn van een collectieve inspanning. Ik heb een speciaal verzoek aan u. Kunt u deze wijsheden communiceren naar uw collega’s in Nederland en Turkije, de heer Rutte en Erdogan? Dank u wel!’

De moderator en sommige mensen in de zaal moeten lachen. De president reageert diplomatieker: ‘We zijn ons bewust dat wat hier in Singapore geldt niet overal toe te passen is en dat elk land een eigen unieke weg moet bewandelen. Maar natuurlijk zijn we voor de dialoog en vrede over de hele wereld.’

Is de natiestaat niet aan een update toe in deze tijden van globalisering?

Na deze sessie van questions & answers komt een moslima uit Singapore naar mij toe. Ze wil meer weten over Erdogan en Turkije. Haar Turkse vriendin is het land uit gevlucht na de couppoging van 15 juli 2016. ‘Het was niet meer veilig voor haar, vanwege associaties met de Gülenbeweging’, zegt ze bezorgd. Een pijnlijke realiteit, die voor duizenden mensen in Turkije geldt. We spreken ook over dubbele loyaliteiten. ‘Ik noemde ook Rutte’, herinner ik haar en vertel hoe het is om als Nederlander met een migratieachtergrond telkens weer geconfronteerd te worden met verschillende loyaliteitskwesties.

Ben je Turk of Nederlander, Koerdenheld of Turkse patriot, Gülenist of Erdogan-aanhanger? Onderwerpen waar mensen op de conferentie, vanuit hun eigen context, over mee kunnen praten. Het gaat namelijk vaak om terugkerende machtsvraagstukken tussen dominante meerderheden met superioriteitsclaims en kwetsbare minderheden. Op momenten van hoogspanning worden mensen gedwongen een keuze te maken. In Singapore mogen moslims bijvoorbeeld bepaalde posities in het leger niet bekleden, en Chinezen (zij vormen de meerderheid in Singapore) zijn ondervertegenwoordigd bij deze conferentie.

De resterende dagen kristalliseren we de polariserende effecten van – afgedwongen – loyaliteiten uit. We maken ruimte voor het idee van multi-loyaliteit. Hoezo zou dat niet mogen? En is de natiestaat niet aan een update toe in deze tijden van globalisering? We worden aangespoord om een plan te maken voor een mogelijke follow-up. Ik kijk even de kat uit de boom. Wanneer ik in de groepsapp zie dat er een draft is geleverd over feminisme in de islam, ga ik met een kleine coalitie zelf aan de slag. Luisterend naar de wijze woorden uit de mond van schrijfster Karen Armstrong – ‘Kijk in je hart, onderzoek wat pijn doet, en doe dat de ander niet’ – stellen we een pdf op met context, doelstelling, resultaten & acties, en wordt het concept-plan Combating Exclusivist & Extremist ideologies ingeleverd bij de verantwoordelijke organisatie. Niet geschoten is altijd mis.

Het waren mooie en inspirerende dagen in Singapore. Het was lekker om in korte tijd in internationaal verband te hebben gewerkt aan maatschappelijk doelstellingen. Hopelijk hebben we binnenkort een ICCS in Nederland over multi-loyaliteit. Dat zou inderdaad geen slechte prestatie zijn. En niet alleen voor een immigrantenzoon.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft voor het eerst onderzocht hoe Nederlanders aankijken tegen dé Nederlandse identiteit. Een van de opvallende conclusies is dat Nederlanders de islam als een bedreiging zien. Nederlanders zien de islam, na polarisering, als de meest bedreigende factor voor Nederland. Islamitische tradities worden gemiddeld genomen als weinig typerend gezien voor Nederland, en zijn voor het overgrote deel van de Nederlanders geen reden om zich met Nederland verbonden te voelen. Reflecterend hierop dacht ik: Waar komt die angst nou vandaan? Dit is iets dat serieus genomen dient te worden. Het gaat hier om het veiligheidsgevoel van mij en mijn medeburgers.

Blijkbaar zijn niet alleen islamofoben en islamcritici bang voor de islam, maar ook de gewone Nederlanders. Toen ik dit las dacht ik aan Geert Wilders. Hij stelde in 2006: ‘De islam is een als godsdienst vermomde totalitaire, onverdraagzame en gewelddadige politieke veroveringsideologie. Ze streeft de vernietiging na van onze democratie en de vervanging van ons rechtssysteem door de islamitische wet, de sharia. Het doel van de islam is de vestiging van een islamitisch wereldrijk. Dit doel staat niet alleen haaks op onze cultuur, onze normen en waarden, onze rechten en onze vrijheden, maar bedreigt die ook.’

In de moties die de PVV indient wordt continu de nadruk gelegd op het idee dat de islam geen religie is maar een allesomvattend ideologie. Opmerkelijk genoeg lijkt de partij hierin te slagen. VVD, CDA en SGP hebben tegenwoordig minder moeite te hebben met het bestempelen van de islam als een (politieke) ideologie. Ze spreken in ieder geval PVV en Forum voor Democratie niet tegen als deze partijen weer tegen de islam ageren.

Maar dat Wilders de islam een ’ideologie’ noemt is manipulatief en misleidend. Het is duidelijk dat extreemrechts de islam voor eigen gewin ideologiseert en problematiseert. Dit is een vorm van symboolpolitiek. Populisten schuilen achter het begrip ‘totalitaire ideologie’ om de islam aan te vallen en moslims in hun vrijheden te beperken. Natuurlijk is de islam voor veel moslims een levenswijze die hun hele leven beïnvloedt, ook de politieke voorkeuren, maar het is absoluut geen ideologie en al helemaal geen totalitaire ideologie. Het is daarom naïef om van moslims te verwachten dat zij hun geloof tussen haakjes zetten, om maar te mogen meedoen aan de Nederlandse samenleving. Als het geseculariseerde deel van de maatschappij van moslims blijft eisen dat ze hun geloof alleen mogen belijden achter de voordeur, dan zullen moslims zich niet geaccepteerd voelen. En dat is nadelig voor iedereen.

Wederzijdse acceptatie en respect zijn de belangrijkste fundamenten van een gezonde samenleving. De samenleving is van ons allemaal, van alle Nederlanders, dus ook van de moslims. Wij hebben recht op eigen opvattingen, denkwijzen en (politieke) voorkeuren.

Maar de islamofobe opvatting dat de islam geen religie is maar een politieke ideologie wordt steeds meer genormaliseerd. Dat is zorgwekkend. Je kunt misschien doen alsof de opvattingen van Geert Wilders en de zijnen onschuldig zijn, maar daarmee misleidt je jezelf. Niet alleen heeft ‘ideologie’ een negatieve connotatie – communisme en nazisme zijn ook ideologieën en waren verantwoordelijk voor miljoenen onschuldige slachtoffers – maar ook wordt de vrijheid van ideologie niet bij de wet beschermd. De vrijheid van godsdienst daarentegen is wel een grondrecht.

Ideologieën claimen, in tegenstelling tot religies, de ‘perfecte oplossing’ voor de samenleving te hebben en zijn ‘allesomvattend’. De grondleggers van een bepaalde ideologie vertrekken meestal vanuit het idee dat hun ‘systeem’ of ‘oplossing’ het beste systeem is. Het communisme en het nazisme hebben laten zien waar dit denken in het ergste geval toe kan leiden.

Kritiek mag niet ten koste gaan van de godsdienstvrijheid van moslims

In de islam komt ideologisch denken wel voor. Denk aan het wahabisme, de Moslimbroederschap en de organisatie Hizb ut-Tahrir, die een wereldkalifaat nastreeft. We mogen echter niet de context negeren waarin deze islamitische bewegingen zijn ontstaan. Het was een reactie op kolonialisme en onderdrukking. Zoals Karl Marx opkwam voor de arbeiders die werden uitgebuit door de fabrieksdirecteuren, zo streed Hassan al-Banna (de oprichter van de Moslimbroederschap, red.) tegen de Britse koloniale overheersers in Egypte en hun lokale handlangers.

Ideologie is altijd gestoeld op menselijke ideeën en opvattingen die in een specifieke context gevormd worden. Zulke ideeën kunnen worden ondersteund door religieuze teksten, maar in essentie is het mensenwerk, feilbaar dus. Daarom zien wij in de geschiedenis vaak dat ideologieën worden herijkt, opnieuw worden beoordeeld. De moslimbroeders deden dit ook. Dit resulteerde in Murāj’āt al-ikhwān (in het Arabisch: مراجعات الإخوان), oftewel de herbeoordelingen en reflecties van moslimbroeders. Tijden veranderden, dus veranderde ook de visie van de moslimbroeders op de politiek en op de democratie.

De islam is geen politieke ideologie, maar er zijn wel moslims die hun geloof politiseren en ideologiseren. Dit maakt de discussie extra ingewikkeld. De ‘geïslamiseerde politiek’ of de ‘gepolitiseerde islam’ komt niet zomaar uit de lucht vallen. Volgens Sami Zemni, auteur van het boek Politieke islam, 9/11 en jihad (2006), is de politieke islam in de negentiende eeuw ontstaan, als reactie op grote maatschappelijke veranderingen in de Arabische wereld.

Belangrijk is ook dat er sinds 1923, met de val van het Ottomaanse Rijk, geen kalifaat meer bestaat. Maar veel moslims, ook veel oprechte moslims, dromen over het herstel van het kalifaat. Vandaar ook dat er veel bewegingen zijn opgericht, zoals de Hizb ut-Tahrir, die de terugkeer van het kalifaat nastreven. Het wahabisme, de staatsideologie van Saoedi-Arabië, streeft echter niet het herstel van het kalifaat na. Het wahabisme of neo-salafisme was het religieuze en politieke antwoord van puriteinse Arabieren op het Ottomaanse Rijk, dat niet vroom genoeg zou zijn. Toen de Saoediërs in 1925 de heilige plaatsen Mekka en Medina veroverden, kozen ze er bewust niet voor om het kalifaat te herstellen. Dit, omdat de leiders simpelweg niet bevoegd waren om een kalifaat te stichten, gezien het feit dat ze één familie zijn en niet door de moslimgemeenschap gekozen zijn om als kalief te functioneren. Bovendien zijn zij degene die de strijd tegen het kalifaat hebben gevoerd.

Veel mensen zien salafisme als een probleem, hoewel je ook wetenschappers hebt – denk aan antropoloog Martijn de Koning – die hier heel anders over denken. We moeten genuanceerd zijn. Salafisme is een containerbegrip, zonder eenduidige inhoud. Salafisme is afgeleid van het Arabische woord salaf (سلف), dat ‘voorgangers’ betekent. Salafisten willen terug naar de wortels, terug naar de islam uit de tijd van de profeet. Met dit theologische ideaal is in principe niets mis. Het uit Saoedi-Arabië geïmporteerde en door dit koninkrijk aangestuurde neo-salafisme beschouw ik daarentegen wel als een probleem. Het is een staatsideologie die de ultieme waarheid claimt en anderen uitsluit.

Omdat de geïdeologiseerde islam en de islam als religie elkaar overlappen, zal elke confrontatie met de ideologie van invloed zijn op de religie zelf en haar volgelingen. Miljoenen ‘gematigde’ moslims hebben hier last van, want islamfoben spreken hen ten onrechte aan op de denkbeelden en handelingen van de radicale ideologieën. Op de geïdeologiseerde islam kun je kritiek hebben, maar deze kritiek mag niet ten koste gaan van de godsdienstvrijheid van moslims in Nederland.

Kortom: veel Nederlanders – ook moslims – zijn niet bang voor de islam, maar voor een geïdeologiseerde en gepolitiseerde islam. Wij zouden de krachten moeten bundelen om elkaar te leren kennen en te begrijpen. Moge Allah Nederland toleranter maken en ons in alle vrijheid ons geloof laten beleven.