Een gevluchte Turkse vrouw krijgt in Nederland een instapfunctie als jurist bij een overheidsinstelling, maar verdient minder dan haar collega’s. Zij noemt dat racisme. Hasim Yilmaz spreekt liever van discriminatie.

Ik zat met een vriendin uit Turkije aan de koffietafel en we spraken over onze ervaringen in Nederland. Nu we allebei afgestudeerd waren, hadden we het over onze ervaringen op de arbeidsmarkt en met sollicitaties. Ze vertelde me dat ze racisme had ervaren. Ik vroeg naar haar ervaring. Even ter context: ze is hoogopgeleid met een masterdiploma, beheerst de Nederlandse taal goed omdat ze een dubbele studie had gedaan, één in het Engels en één in het Nederlands, en ze heeft de relevante werkervaring. Ze begon in een instapfunctie bij een overheidsinstelling als jurist. Het salaris dat haar werd aangeboden lag onder de marktprijs, maar ze vroeg duidelijk of dit hetzelfde salaris was dat aan iedereen werd aangeboden, en in dat geval zou ze het accepteren. Haar werd verteld dat het standaard was.

Nieuwe teamleden

Pas vier maanden nadat ze was begonnen, toen er twee nieuwe teamleden bijkwamen, een man en een vrouw, kwam ze via een informeel gesprek erachter dat zij allebei in dezelfde schaal waren ingedeeld, maar twee treden hoger. Ze was van streek en besprak het met haar leidinggevende, met als enige reactie dat er een fout was gemaakt en dat het bij het volgende contract zou worden rechtgezet. Ze was gefrustreerd, maar nam haar leidinggevende op zijn woord. Ze droeg de meeste verantwoordelijkheden, nam zelfs de taken van een senior medewerker op zich, en zelfs senioren van andere afdelingen kwamen bij haar voor advies.

Ik erkende dat de factor ras of etniciteit hierin een rol kan hebben gespeeld

Bij de verlenging kreeg ze dezelfde instaptrede aangeboden die ook aan de andere medewerkers werd aangeboden, maar ze bracht in dat ze al onderbetaald was en dat een beginsalaris van een nieuwe medewerker geen rechtzetting van een fout was, dus vroeg ze drie treden hoger. Maar dat werd afgewezen. En ze omschreef haar ervaring als racisme. Ze was de enige met een migratieachtergrond en werd zonder geldige reden eruit gepikt. De leidinggevende was vriendelijk met haar witte collega’s, maar niet met haar, en ondanks de fout werd die niet rechtgezet. Ook de vertrouwenspersoon bood weinig hulp. Hoewel haar collega’s erkenden dat het racisme was, veranderde de behandeling die ze onderging niet, en uiteindelijk verliet ze haar baan, gefrustreerd over de behandeling die ze had doorstaan.

En nu komt de discussie. Ze zei dus dat ze racisme had ervaren, maar ik zei dat ik het woord racisme niet zou gebruiken om deze ervaring te omschrijven. Ik erkende dat de factor ras of etniciteit hierin een rol kan hebben gespeeld. Het was ook zeker een negatieve ervaring. Ik zou zeggen dat het ook discriminatie is. Maar als het erom gaat te bepalen wat deze ervaring is, zou ik het woord ‘racisme’ niet gebruiken, want op de schaal van discriminatie die je kunt ervaren, zou ik zeggen dat racisme de ergste ervaring is, en als je het woord racisme gebruikt om deze nare ervaring te omschrijven, dan sta je met je mond vol tanden wanneer je iets ergers en systematischers tegenkomt en je je ervaring wilt uitdrukken en je verhaal wilt delen.

Achterin de bus zitten

Mijn vriendin was het sterk met me oneens. Ze vroeg me wat er dan wél als racisme zou worden bestempeld. Ik vertelde haar dat wat zwarte mensen tot voor kort, in de twintigste eeuw in de VS, hadden meegemaakt, met segregatie, het gedwongen gebruik van aparte toiletten, achterin de bus moeten zitten of een andere kraan moeten gebruiken, racisme zou zijn. Maar één trede lager betaald krijgen, hoe discriminerend ook, zou ik geen racisme noemen.

Ze was het opnieuw oneens en zei dat, ook al was het racisme dat mensen in het verleden ervoeren ernstiger, dat niet betekende dat er in Nederland geen racisme meer is en dat racisme als samenleving een opgelost probleem is. We kunnen het woord nog steeds gebruiken om onze ervaringen te omschrijven. Vervolgens vroeg ze me wat ik dan in de wereld van vandaag, in de Nederlandse context, als racisme zou bestempelen. Betekende het dat er alleen racisme is als een groep mensen gedwongen wordt achterin de bus te zitten?

Een trede lager betaald krijgen, zou ik geen racisme noemen

Ik had moeite om een antwoord te geven, en dat zit zo. Ik werk bij VluchtelingenWerk Nederland. En elke dag zie ik op mijn werk veel vluchtelingen die uit de gevaarlijkste plekken op deze planeet komen, of die, ook al zijn hun landen voor sommigen veilig, toch pijn doorstaan vanwege hun overtuigingen, hun politieke overtuiging of hun seksualiteit. Wanneer je hun verhalen hoort over het verliezen van familieleden door bombardementen, over gevangenschap, over bedreigingen en mishandeling, dan vind ik het moeilijk om dat te vergelijken met de negatieve ervaringen van mensen met een migratieachtergrond in Nederland.

Het woord kan zijn kracht verliezen

Maar los van de vergelijking tussen landen en verschillende contexten vind ik vooral de beperking van de taal om die ervaringen uit te drukken problematisch. Een Koerd kan bijvoorbeeld systematisch racisme ervaren in Syrië, en zelfs geen identiteitsbewijs krijgen. Daarna komt zo iemand naar Nederland, en in het asielsysteem kan diegene racisme ondervinden van verschillende mensen binnen het systeem en van overheidsmedewerkers, kan diegene niet gehoord worden en kunnen zijn of haar medische behoeften verwaarloosd worden. Of wanneer diegene een status heeft of zelfs genaturaliseerd is, kan diegene racisme ervaren op de arbeidsmarkt, moeite hebben om werk te vinden of minder betaald krijgen. En ik bracht in dat als je voor al deze ervaringen het woord ‘racisme’ gebruikt, het woord zijn kracht verliest, omdat het nu zo breed wordt gebruikt.

Na enige overweging geef ik mijn vriendin meer gelijk

Ze was het ermee eens dat er verschillende soorten racisme zijn die mensen ervaren, maar haar ervaring was nog steeds ‘racisme’. Het was een schaal. Ik was het daarmee eens, maar nogmaals, door de beperkingen van de taal zeg je niet, wanneer je je ervaring uitdrukt, dat je 3 op de 10 racisme hebt ervaren. Je gebruikt gewoon het woord. En wanneer de context te breed is, kan ‘racisme’ van alles betekenen, van mijn buurman is niet aardig tegen mij tot ik werd doodgeslagen door de politie vanwege mijn huidskleur. Ik zei tegen haar dat je, om je ervaring te valideren, niet meteen het krachtigste woord uit je gereedschapskist moet gebruiken. Ze zei dat haar collega’s het er ook over eens waren dat dit racisme was. Ik vroeg haar wat ze aan de situatie hadden gedaan, aangezien een van hun collega’s racisme ervoer. Ik zei haar dat als ze echt vinden dat er op hun werkplek een collega racisme ervaart, ze de morele plicht hebben om het te stoppen. Ze zei dat ze niets hadden gedaan, maar dat dat kwam doordat ze ook hun baan moesten behouden.

Beslissers met een migratieachtergrond

Ze vroeg me toen welk woord ik dan zou gebruiken om haar ervaring te omschrijven, en ik zei haar dat dit ‘discriminatie’ was. Maar dit keer vond ze het woord te zwak. Uiteindelijk moesten we het erover eens worden dat we het oneens waren.

Het is alweer een tijd geleden sinds dit gesprek, en ik vind nog steeds dat het woord racisme niet zou moeten worden gebruikt om alle ervaringen te omschrijven die met discriminerend gedrag te maken hebben. Maar na enige overweging geef ik mijn vriendin meer gelijk, want discriminatie in hoogwaardige werkomgevingen, hoe weinig traumatisch het misschien ook lijkt, kan enorme gevolgen hebben, zoals het ontbreken van beslissers met een migratieachtergrond in de topfuncties en het stilzwijgend wegwerken van mensen met een andere achtergrond naar de achtergrond. Als je erover nadenkt, van onze 28 ministers en staatssecretarissen hebben we er toch wel twee met een migratieachtergrond, Eleanor Boekholt-O‘Sullivan en ja, Dilan Yesilgöz.