Het ongeautoriseerde portret van historica Alies Pegtel van VVD-leider Dilan Yesilgöz is net zo omstreden als zijzelf. Dat komt ook door de vorm: het is geen klassieke biografie. Pegtel noemt het zelf ‘een geschiedschrijving van de actualiteit’ en dit genre, tussen journalistieke verslaggeving en historische beschrijving, laat zich niet zo eenvoudig vangen. Zo concentreerde journalist Bas Kromhout zich op het nieuws uit het boek dat Mark Rutte achter de schermen nog altijd aan de touwtjes trekt bij de VVD. Maarten van Rossem besteedde in een aflevering van zijn podcast aandacht aan de macht van de spindoctors in de partij.

NRC liet de VVD buiten beschouwing en verweet Pegtel dat ze zich beroept op opiniemakers met een openlijke afkeer van Yesilgöz, zoals oud-PvdA-adviseur Julia Wouters en Sander Schimmelpenninck, die niet werkzaam zijn in politiek Den Haag. De krant vroeg zich af met welke autoriteit zij over Yesilgöz spreken.

Maar Pegtel sprak wel degelijk met Haagse insiders binnen de VVD die met Yesilgöz werken. ‘Maar de meesten wilden niet met naam en toenaam in mijn boek. Ze zijn bang voor reputatieschade, bang voor hun carrière.’ De namenlijst met vertrouwelijke bronnen ligt bij uitgever Uitgeverij Alfabet. ‘Die namen worden niet openbaar’, zegt Pegtel. ‘Ik vond het echter belangrijk om mijn onderzoek te verantwoorden. Ik heb het natuurlijk niet allemaal uit mijn duim gezogen.’

Een gesloten partij, een gesloten politica

Dat VVD’ers zwijgen, is betrekkelijk nieuw, zegt Pegtel. Toen ze twintig jaar geleden een serie maakte over Ayaan Hirsi Ali, spraken VVD-politici nog openlijk met haar. Nu domineren spindoctors en communicatieregisseurs het beeld. ‘De macht van voorlichters is enorm gegroeid. Je komt nauwelijks nog bij mensen die echt iets willen zeggen.’ Dit is volgens haar het werk van Mark Rutte. Oud-VVD-Kamerlid Ton Elias, die in 2017 noodgedwongen uit Den Haag vertrok omdat hij te kritisch zou zijn, vertelt in het boek dat onder Ruttes leiding het debat uit de partij is verdwenen. Beslissingen over de partijkoers worden genomen in een klein kernteam, waarin investeerder Ben Verwaayen en Rutte domineerden.

Zij besloten ook dat Dilan Yesilgöz in 2023 de nieuwe partijleider moest worden. De VVD had kabinet-Rutte IV laten vallen over strenger asielbeleid en wilde dat tot inzet maken van nieuwe verkiezingen. Yesilgöz, die in de Amsterdamse gemeenteraad naam had gemaakt als ‘pitbull op de rechterflank’ en als minister van Justitie een van de populairste politici van het land was, was uitermate geschikt om een rechtsere partijkoers in te zetten. Zij opende ook de deur voor samenwerking met de Partij voor de Vrijheid. Peilingen onder focusgroepen hadden uitgewezen dat het leeuwendeel van de VVD’ers daarvoor voelde, ‘maar Yesilgöz bracht het alsof het haar idee was.’

Pegtel benadrukt dat ze geen afkeer van haar heeft – ‘ze schijnt persoonlijk heel aardig te zijn’ – maar dat haar binnenwereld vrijwel hermetisch gesloten blijft. ‘Net als haar voorganger, over wie NOS-journalisten het boek Het raadsel Rutte schreven, geeft ze maar weinig prijs. Op Instagram post ze veel persoonlijke foto’s van haar hond en man. Ze wekt de schijn van openheid, maar haar beeldvorming staat al jarenlang in dienst van de VVD. Dat maakt het moeilijk om haar te duiden.’

‘Ze schijnt persoonlijk heel aardig te zijn’

Toch probeert Pegtel dat wel. Ze ziet parallellen tussen Yesilgöz en Ayaan Hirsi Ali. Beide vrouwen van kleur stapten over van een linkse partij naar de VVD: Yesilgöz kwam uit de SP, Ayaan Hirsi Ali uit de PvdA. Beiden zijn fel over de islam en zorgen voor polarisatie binnen de VVD. ‘Het zijn interessante testcases’, zegt ze. ‘Hoe verandert iemand met zo’n achtergrond een partij?’

Invechtmentaliteit

Pegtel heeft empathie voor Yesilgöz, die zich als vrouw van kleur heeft ‘ingevochten’. ‘Ik heb vanaf mijn zevende tot mijn achtste in Seattle gewoond. Op dezelfde leeftijd kwam Dilan vanuit Ankara naar Amersfoort. Tussen mijn Amerikaanse klasgenootjes wilde ik ook “een gewoon” meisje zijn. Dat herken ik bij Dilan. Ze werkt keihard en heeft een enorme discipline. Het is knap hoe ze zich heeft opgewerkt. En ook hoe ze de dreigende verkiezingsnederlaag van 2025 wist af te wenden, waardoor ze nog steeds de VVD-leider is.’

Wel maakte Yesilgöz ideologische keuzes die Pegtel niet onderschrijft. ‘Ze maakt soms onbegrijpelijke stappen. Maar het waarom blijft in nevelen gehuld.’ Zet ze zich af tegen haar familie, in het bijzonder haar linkse vader? Is dat de biografische sleutel om Yesilgöz te begrijpen? ‘Misschien. Maar ik heb hier geen bewijzen voor gevonden. Ik heb haar familieleden bovendien bewust buiten het boek gelaten.’

Yesilgöz wordt al jaren serieus bedreigd. Die dreigingen komen onder meer uit de hoek van DENK. Omdat ze in 2018 stemde voor een motie van de ChristenUnie om de Armeense Genocide te erkennen, wordt ze door Turkse nationalisten als een verrader gezien. Die bedreigingen hebben haar gevormd, denkt Pegtel. ‘Ze leeft onder zware beveiliging. Ze wordt gehaald en gebracht. Dat verkokert je blik. Voor haar voelt politiek als een strijd op leven en dood.’ Haar man René Zegerius is Joods en Yesilgöz identificeert zich sterk met zijn familie. ‘Dat verklaart haar uitgesproken pro-Israëlische houding. Maar het maakt haar denk ik ook harder.’

Het vluchtverhaal als politiek instrument

In het boek beschrijft Pegtel hoe Yesilgöz haar Turks-Koerdische vluchtelingenachtergrond veelvuldig inzet in haar politieke verhaal. Is dat oprecht of opportunistisch? Pegtel aarzelt. ‘Haar binnenwereld blijft gesloten, dus het is moeilijk te beoordelen. Ze heeft haar vluchtverhaal erg vaak verteld, in talkshows, in interviews en natuurlijk ook in haar maidenspeech in de Tweede Kamer. Het is een ingestudeerd verhaaltje, helemaal gescript. Ik vraag me af of ze nog weet wat ze er zelf van vindt.’

‘Haar binnenwereld blijft gesloten’

Journalisten vragen nauwelijks door, zegt Pegtel. ‘Het vluchtverhaal is heilig. Iedereen is opnieuw onder de indruk. Maar ondertussen maakt ze wetten die vluchtelingen categoriseren in A- en B-statussen, samen met Eric van der Burg. Dat contrast wordt zelden benoemd.’

Yesilgöz benadrukt haar Nederlandse identiteit – André Hazes, AFC Ajax, frikadellen – en laat haar Turks-Koerdische achtergrond grotendeels achter zich. ‘Koerden in Nederland en Turkije vinden het vreemd dat ze niet opkomt voor de Koerdische minderheid. Ze willen een nieuwe Sadet Karabulut. Maar dat is Dilan niet.’

Geradicaliseerde islamcriticaster

Yesilgöz profileert zich al jaren als criticaster van de islam. Komt dat door haar alevitische achtergrond? Pegtel denkt van niet. ‘Haar ouders waren kritisch op de islamkritiek van toenmalig VVD-leider Frits Bolkestein. Haar moeder vond dat moslimvrouwen werden weggezet door rechtse, zelfbenoemde bevrijders. Dilan profileert zich niet met haar alevitische achtergrond.’

Volgens Pegtel past Yesilgöz in een bredere trend. Rechtse partijen zetten graag politici in met een niet-westerse migratieachtergrond die zich fel uitlaten over islam of migratie. ‘In het Verenigd Koninkrijk zie je dat met Suella Braverman, in België met Darya Safai en in Nederland had je eerst Ayaan Hirsi Ali en nu Dilan Yesilgöz. Het is een patroon.’

‘Ik denk dat ze is geradicaliseerd’

Voor Yesilgöz is politiek vooral strijd, observeert Pegtel. ‘Haar democratisch besef, haar geloof in pluralisme en in de rechtsstaat, zit niet zo diep. Dat zag je ook bij Ayaan. Het gaat deze vrouwen om winnen, om framing, om de culture war. Dat een parlementaire democratie er ook is voor andersdenkende minderheden, daarvoor hebben ze geen begrip.’

De permanente dreiging heeft Yesilgöz veranderd, denkt Pegtel. ‘Ik denk dat ze is geradicaliseerd, net als Geert Wilders. Dat is de prijs die ze betaalt voor het offer dat ze als politica brengt. Als je jarenlang onder beveiliging leeft, word je niet milder. De samenwerking met Wilders heeft het verergerd, want zoals oud-VVD-strateeg Bas Erlings zei: “Regeren met populisten moet je nooit doen, want ze slepen iedereen mee.”’

Die radicalisering uitte zich onder andere tijdens de Maccabi-rellen eind 2024. ‘Ze gooide olie op het vuur met haar gepeperde tweets. Dat was populistisch. Bovendien ziet Yesilgöz “woke” als het grootste gevaar voor de rechtsstaat. Dat is een Trumpiaanse manier van denken.’

Waar staat Yesilgöz ideologisch?

In haar boek beschrijft Pegtel de strijd binnen de VVD tussen de conservatieve richting ‘Klassiek Liberaal’ en de meer progressieve ‘Nieuwe VVD’. Waar staat Yesilgöz? Ze ziet zichzelf als erfgenaam van Frits Bolkestein, de grote held van de conservatieve VVD’ers, zegt Pegtel. ‘Ze postte na de Maccabi-rellen onder haar eigen longread op de VVD-website zelfs een filmpje van Bolkestein, die altijd erg kritisch was over de multiculturele samenleving.’

Maar volgens Pegtel is Yesilgöz geen liberaal in de klassieke zin van het woord, zoals de negentiende-eeuwse staatsman Johan Rudolph Thorbecke en VVD-oprichter Pieter Oud. De historica contrasteert Yesilgöz met wijlen VVD-icoon Haya van Someren, over wie Pegtel eerder een biografie schreef. ‘Van Someren was een echte liberaal. Zij vond dat zelfs communisten een plek moesten krijgen in het omroepbestel. Yesilgöz denkt niet zo. Haar liberalisme is ondiep. Ze is onversneden rechts.’

‘Haar liberalisme is ondiep’

Yesilgöz is volgens Pegtel ook een product van het Rutte-tijdperk. ‘De VVD is dankzij Mark Rutte een top-downbestuursmachine geworden. Lokale afdelingen hebben nauwelijks nog invloed, de partijvoorzitter biedt geen tegenwicht. Hoewel hij nu NAVO-leider is geworden, bemoeit Rutte zich nog steeds met de VVD-koers, ook achter de schermen. Hij beschouwt de VVD als zijn kindje. VVD’ers vertelden mij anoniem dat hij permanent met Yesilgöz belde, ook tijdens de formatiebesprekingen voor de kabinetten-Schoof en -Jetten.’

Zijn grote vriend Jort Kelder noemde Rutte ooit een monnik die leeft voor de politiek. ‘Dat klopt’, zegt Pegtel. ‘En Yesilgöz is gevormd in die cultuur van marketing, positionering en focusgroepen.’

Veel VVD’ers die Pegtel sprak, kunnen Yesilgöz niet goed plaatsen. ‘Ze is niet diepgeworteld in de partij. Ze ontmoet alleen een kleine kring van mensen. Ze kwam vorig jaar niet eens naar de kandidatendag, waarschijnlijk ook omdat de VVD het toen heel slecht deed in de peilingen. Door haar beveiliging is Yesilgöz bovendien moeilijk benaderbaar. Ik probeerde zo dicht mogelijk bij haar te komen, maar dat was lastig.’

‘Ze is niet diepgeworteld in de partij’

De kernvraag

Aan het einde van het gesprek komt Pegtel terug op de centrale vraag van haar boek: staat Yesilgöz aan de kant van het democratisch liberalisme, of aan de kant van een autoritair-rechtse tijdgeest?

Pegtel hoeft niet lang na te denken over die vraag. ‘Het meest verontrustende inzicht’, zegt ze, ‘is hoezeer ze is meegegaan in de radicalisering van de tijdgeest. Ze ziet woke als existentiële bedreiging. Ze gebruikt populistische frames. Ze leeft in een bubbel van beveiliging en strijd. En ze heeft een partij achter zich die steeds verder naar rechts schuift.’

Maar Pegtel benadrukt dat ze Yesilgöz niet afschrijft als mens. ‘Maar als politica vertegenwoordigt ze een richting die ik niet liberaal vind. De vraag is niet of ze oprecht is, maar welke kant ze Nederland opduwt.’