Veel grondstoffen voor onze smartphones komen uit Congo, waar een oorlog woedt die de bevolking zwaar treft. Daarom kunnen ook wij niet wegkijken, zeggen de organisatoren van ‘Don’t Stop Talking About Congo’.

De Democratische Republiek Congo zou het rijkste land ter wereld zou kunnen zijn, met voor miljarden aan kobalt, goud en diamant in de grond. Je zou dan denken dat Congolese burgers daar ook van zouden profiteren, maar dat is allesbehalve waar.

Tijdens een serie avonden vragen de stichting Wij zijn Congolezen en Oxfam Novib aandacht voor de erbarmelijke situatie in het land. Congo wordt namelijk niet alleen getroffen door het ebolavirus, dat nu vooral in het nieuws is, maar ook door de conflicten die worden gevoerd over grondstoffen.

In het oosten van Congo vechten ruim tweehonderd zwaarbewapende groepen over de controle van de grondstoffen die essentieel zijn voor onder andere smartphones, batterijen en de energietransitie. De grootste groep, M23, nam eind vorig jaar Goma in, de hoofdstad van de mineraalrijke provincie Noord-Kivu.

Zo’n 700.000 inwoners moesten hun huizen ontvluchten. Volgens de International Crisis Group, een internationale onafhankelijke denktank voor crisisgebieden, leidde de machtsovername door M23 tot verval van staatsinstituties, terwijl de beweging de lokale bevolking onderdrukt. M23 wordt gesteund door Rwanda, dat voet aan de grond wil krijgen in Noord-Kivu om toegang te krijgen tot de grondstoffen.

21 miljoen Congolezen hadden volgens de Verenigde Naties in 2025 hulp nodig.  Velen van hen zijn meerdere keren gevlucht, steeds opnieuw op zoek naar veiligheid. In de provincie Noord-Kivu neemt de honger toe, want door het conflict moesten vele boeren vluchten, zijn geen zaden geplant en oogsten misgelopen of gestolen. Volgens de VN is de situatie in Oost-Congo één van de meest complexe humanitaire crises ter wereld.

Congolese bevolking profiteert niet van rijkdom

Tijdens een drukbezochte bijeenkomst op 4 juni in de Melkweg in Amsterdam gingen Wij zijn Congolezen en Oxfam Novib met het publiek in gesprek over de situatie in Congo, en waren er hippe optredens van Congolese artiesten. Naast zware onderwerpen was er ook plaats voor het vieren van de Congolese cultuur en hoe je met kunst uiting kunt geven aan verzet.

Globi Mbwete, medeoprichter van Wij zijn Congolezen, een organisatie die de Congolese gemeenschap in Nederland vertegenwoordigt, legt uit dat buitenlandse mogendheden al heel lang hebben geprofiteerd van de vele grondstoffen die het land rijk is.

‘Is een leven van een Congolees niets waard?’

‘Congo is ontzettend rijk aan grondstoffen die wij allemaal nodig hebben voor onze telefoons en andere elektronica. Niet alleen tijdens de kolonisatie door België vanaf de negentiende eeuw tot aan 1960 is het enorme land geëxploiteerd voor deze grondstoffen. Na de dekolonisatie wilde de eerste premier van het land, Patrice Lumumba, alle bevolkingsgroepen verenigen, maar koloniale machten als België zagen dat niet zitten en lieten hem zes maanden later vermoorden. Congo is zó belangrijk voor de wereld, met zeventig procent van de grondstoffen die we nodig hebben, dat sommigen baat hebben bij het feit dat er ‘chaos’ is in Congo. Op die manier kunnen grondstoffen op een sluwe manier worden gewonnen en naar het Westen worden gebracht.’

Congo beschikt inderdaad over zo’n zeventig procent van de mondiale reserves aan kobalt, een mineraal dat net als lithium een essentieel onderdeel is van batterijen.

Mbwete vertelt dat hij van dichtbij ziet dat de Congolese bevolking niet profiteert van de rijkdom aan grondstoffen in hun land. ‘Ik heb neven die aan de universiteit hebben gestudeerd. Zij hebben geen baan, en als ze al een baan hebben, dan werken ze in de supermarkt. Ze leven van vijftig dollar in de maand. Hoe kun je dan rondkomen en je leven opbouwen? Zij moeten overleven, terwijl zij ook dromen hebben. Maar die worden hen afgenomen.’

Eerlijke handel

Om de lokale bevolking wel mee te laten profiteren van de rijkdom, zouden de grondstoffen voor onze onmisbare telefoons op een eerlijke manier moeten worden gewonnen en verhandeld, zegt Mbwete.

‘Wij Congolezen willen dat er op een normale manier zaken wordt gedaan met Congo. Als je zaken wilt doen met Congo, kom dan via de voordeur en niet via de achterdeur.’

Mbwete zegt dat in het licht van de groeisectoren van Nederland waarbij Congo een rol zou kunnen spelen, de energietransitie en defensie, ook Nederland haar verantwoordelijkheid zou nemen.

‘Koop niet ieder jaar een nieuwe telefoon of tablet’

‘Als je investeert in defensie, heb je grondstoffen nodig en dan kun je niet om Congo heen. De groene energietransitie waar we nu in Nederland mee bezig zijn is voor de Congolezen rood. Want het bloed is aan het druppelen, mensen sterven dagelijks. Vorig jaar verscheen er een rapport van Unicef dat zei dat er elk half uur iemand wordt verkracht; een vrouw, een kind, een man. En dat wetende, hoe kan je dan als politiek leider, als mens, niets doen? Is een leven van een Congolees niets waard?’

Hij zegt dat consumenten die elektronica zoals smartphones kopen, zich ook eens zouden moeten indenken dat het niet nodig is om ieder jaar iets nieuws te kopen waarvoor veel materialen nodig zijn die uit Congo komen. ‘Koop bijvoorbeeld niet ieder jaar een nieuwe telefoon of tablet. Als je in plaats daarvan gaat voor refurbished, dan help je het probleem iets te verlichten omdat die grondstoffen dan niet meer nodig zijn. Wij staan misschien heel ver van wat er in Congo gebeurt, maar als iedereen hier in de zaal vijf jaar lang geen nieuwe telefoon koopt, dan maak je al verschil. Als consument heb je veel macht. Samen kunnen wij het verschil maken.’

Rol van Rwanda in het conflict

Maar wat kan er op politiek niveau aan worden gedaan om de situatie in Congo te verbeteren?

Noël van Veen, campaigner bij Oxfam Novib, zegt dat Nederland zich binnen de Europese Unie meer zou moeten inzetten om ervoor te zorgen dat de grondstoffen uit Congo eerlijk en duurzaam worden verhandeld en de situatie in Congo te verbeteren.

‘Wij roepen Nederland op om binnen de EU te pleiten voor opschorting van de overeenkomst die de EU met Rwanda sloot met betrekking tot mineralen, totdat de rol van Rwanda in het conflict erkend en beëindigd wordt. Ook zou het controlemechanisme voor de duurzaamheid van grondstoffenketens aangescherpt moeten worden. Verder zou er meer werk moeten worden gemaakt van onafhankelijke toezichthouders bij mijnen en om illegale handel en smokkel te stoppen.’

‘De EU heeft een partnerschap gesloten met Rwanda voor het leveren van grondstoffen’

Wij zijn Congolezen-voorman Mbwete uit zich ook kritisch over de rol van de EU. ‘De EU heeft een partnerschap gesloten met Rwanda voor het leveren van grondstoffen, maar in Oost-Congo vindt een genocide plaats. En onze belastingcenten gaan indirect naar Rwanda. Wat houdt Nederland tegen om nee te zeggen tegen die overeenkomst?’

Volgens Van Veen spelen er grote belangen van bedrijven, die ervoor zorgen dat wetgeving wordt afgezwakt.

‘Terwijl het vorige kabinet-Schoof nauwelijks interesse toonde om zich hard te maken voor duurzame grondstoffenketens, heeft het nieuwe kabinet onder Rob Jetten nu een kans om Nederland zich op een andere manier te positioneren. En dat zien we nu nog niet duidelijk terug.’

Hij verwijst ook naar de verantwoordelijkheid van bedrijven om mensenrechtenschendingen te voorkomen bij het delven van grondstoffen. ‘Wetgeving die daarvoor bestaat is ontoereikend en wordt onvoldoende nageleefd.’

Kunst als verzet

Optredens van onder andere de Namibisch-Belgische zanger Shishani, en zangeres en psalmist Eve-Rose zorgden voor een luchtige invulling van de avond. Deze artiesten gebruiken allen muziek om zich te verzetten tegen de situatie in Congo.

Ook kunstenaars vertelden over hoe zij in hun werk uiting geven aan verzet.

Michael Middelkoop, filmmaker wiens vader Congolees is en moeder Nederlands:

‘Mijn familie heeft verhalen over de pijn heel lang weggehouden bij mij. Mijn ouders dachten waarschijnlijk dat ze die wond niet aan mij zouden moeten meegeven. Daarom heb ik het pas op latere leeftijd ontdekt tijdens gesprekken met mijn vader. Dit heeft mijn werk gevoed, waarbij ik de paradox van Congo in mijn werk kon verwerken. De paradox van immense welvaart aan de ene kant en humanitaire uitdagingen aan de andere kant; de paradox van het meest waardevolle en rijkste land dat er is tegenover anderen die dit koste wat kost kapot willen maken. Ik heb geprobeerd van de pijn die hieruit voortvloeit een wapen te maken in mijn werk.’ In de film Cronos, over een man die op zoek gaat naar zijn familiegeschiedenis. heeft Middelkoop de band met zijn vader verwerkt.

‘Vroeger schaamde ik mij ervoor om te zeggen dat ik uit Congo kwam’

De Belgisch-Congolese kunstenaar David Katshiunga maakte voor een boek over Congo het schilderij Les Oubliers, de vergetenen, dat verwijst naar Congolezen die tijdens de Eerste Wereldoorlog voor de Belgen kwamen vechten, maar over wie nooit iets is verteld. ‘Als Belg, Congolees en kunstenaar vond ik dit moment om hen te eren.’

Mbwete benadrukt dat het van belang is dat meer mensen zich op de hoogte stellen van de situatie in Congo. ‘Vroeger schaamde ik mij ervoor om te zeggen dat ik uit Congo kwam. Ik zei dat ik uit Frankrijk kwam omdat wij Frans spreken. Het was niet stoer om Congolees of Afrikaan te zijn. Maar dankzij mensen om me heen die er wel trots op waren, durfde ik meer te spreken over Congo. Congo staat niet alleen voor allerlei negatieve zaken, Congo staat ook bekend om de muziek, het eten en de dans, en dat mag ook gevierd worden.’

De volgende avond ‘Don’t Stop Talking About Congo’ is op 25 juni in Den Haag.