De regels veranderen tijdens het spel. Dat is waar het op neerkomt, nu blijkt dat de nieuwe asielwetten ook gelden voor lopende aanvragen en inburgeraars. Het is in sommige gevallen echt schrijnend, vinden experts uit het werkveld.

Een statushouder die eindelijk is ingeburgerd en binnenkort in aanmerking komt voor een verblijfsvergunning onbepaalde tijd, en deze niet meer kan aanvragen omdat deze vergunning straks niet meer bestaat. Een ander die al zes jaar wacht op gezinshereniging en binnenkort te horen zal krijgen dat de regels zijn veranderd, en dat dit mogelijk van invloed is op zijn zaak.

Het zijn verhalen waar asieladvocaat Maartje Terpstra soms werkelijk van moet huilen. Als een van haar cliënten – een gescheiden vrouw met een minderjarige dochter uit Syrië die al 2,5 jaar wacht op een besluit op haar asielaanvraag – haar belt met de vraag of de nieuwe regels ook voor haar zullen gelden, rolt er een traan over haar wang en zegt ze zachtjes ‘ja’, schreef ze vorige week op LinkedIn.

‘Gevoelsmatig zou je zeggen: dit mag toch niet? Dit is toch ongeoorloofd? Maar de werkelijkheid is dat er expliciet voor is gekozen. Het Migratiepact gaat op 12 juni in en is van toepassing op alle lopende zaken met onmiddellijke werking. Het is bewust op die manier geïmplementeerd.’

Wat is er gebeurd?

Vorige week dinsdag stemde de Eerste Kamer in met de Nederlandse uitwerking van het Migratiepact. Daarin stonden zes van de negen maatregelen van de strenge asielwet van voormalig minister Faber die eerder werden afgekeurd door de Eerste Kamer. Dit betekent onder andere dat de verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd verdwijnt, verblijfsvergunningen niet vijf maar drie jaar geldig zijn en de mogelijkheid leden van het gezin naar Nederland te halen verder is ingeperkt.

De verbijstering over de plotwending in de Eerste Kamer was alom. Veel mensen hadden de indruk dat deze Nederlandse aanvulling op de Europese regels – die weliswaar door de Tweede Kamer waren geloosd – zouden sneuvelen in de Senaat, die al eerder kleur had bekend over de wetten van Faber. Die wetten waren niet alleen onnodig streng, maar ontbraken bovendien aan een overgangsregeling.

Dat deze overgangsregeling er niet was, merkte Kamerlid Kati Piri (PRO) al in 2025 op, toen de asielwetten nog in de maak waren. In een amendement stelde ze overgangsrecht voor om te voorkomen dat ‘verschillende groepen vreemdelingen met verschillende besluiten kunnen worden geconfronteerd zonder dat daarvoor een goede reden bestaat’. Het amendement haalde het niet.

‘Het effect moet instroombeperkend zijn’

Ook toen de wetten in de Eerste Kamer werden behandeld, kwam de noodzaak voor een redelijke overgang ter sprake. Vluchtelingenwerk stuurde onder andere hierover een brief, wat uiteindelijk leidde tot de motie Van de Sanden, waarin precies stond waar het probleem lag. ‘Maar ook deze motie heeft het niet gehaald’, vertelt Myrthe Wijnkoop van de hulporganisatie. ‘Het argument is steeds: als we een overgangsregeling hanteren, doen we het effect van de wet teniet. Het effect moet instroombeperkend zijn, ingegeven vanuit het idee dat er te veel mensen naar Nederland komen.’

Dat het overgangsrecht juist invloed heeft op de mensen die al in Nederland zijn, was een argument aan dovemansoren gericht, gaat ze verder. ‘We hebben ons echt suf geluld. In regelgeving staat dat je bij de inwerkingtreding van nieuwe wetten een overgangsregeling moet hanteren, omdat het veranderen van de regels nogal invloed heeft op de levens van mensen. Iemand die een aanvraag indient, is in de veronderstelling dat hij aan de voorwaarden voldoet. Als je dan, na jaren wachten, opeens hoort dat er andere regels gelden, is dat heel heftig. Het schuurt met wat je als burger van een overheid verwacht.’

Daar komt bij dat in veel gevallen de wettelijke beslistermijn van zes maanden wordt overschreden, vertelt Terpstra. ‘Heel veel mensen wachten al maanden, vaak zelfs jaren op een besluit op hun aanvraag. Als de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) wel binnen de wettelijke termijn van zes maanden op hun aanvraag had beslist, was hun besluit genomen op basis van de huidige regels. Na 12 juni worden deze aanvragen plots beoordeeld aan de hand van nadeligere regels doordat de IND niet deed wat het had moeten doen.’

Asiel, gezinshereniging of burgerschap

Momenteel zijn er circa 50.000 mensen die in een azc of een noodopvanglocatie wachten op een besluit op hun asielaanvraag. Vorige week vrijdag maakte de minister van Asiel en Migratie van den Brink een plan van aanpak bekend voor deze lopende zaken. Nieuwe asielaanvragen zullen vanaf 12 juni namelijk worden geprioriteerd en dat zou betekenen dat de reeds aanwezige groep in totaal soms wel 8 tot 10 jaar moet wachten op een besluit.

‘Dit is natuurlijk enorm onrechtvaardig’, zegt Terpstra. Deze groep wacht al heel lang, wordt als gevolg van het lange wachten geconfronteerd met nadeligere wet- en regelgeving en moet ook nog achter in de rij aansluiten. De minister heeft nu een nieuw plan, om de achterstanden in 3 jaar in te halen. Het plan werd vrijdag gepubliceerd. Wij zijn hierin niet gekend. We vinden het plan nogal vaag en 3 jaar is nog steeds onaanvaardbaar lang. Onze verwachting is bovendien dat ook die 3 jaar met dit plan niet gehaald gaat worden.’

‘Je kunt de Nederlandse nationaliteit niet aanvragen met een tijdelijke vergunning’

Ook de grote groep vluchtelingen met een status die momenteel nog in afwachting is van gezinshereniging wordt door de nieuwe regels geraakt. De nieuwe regels schrijven voor dat statushouders met een B-status eerst twee jaar moeten wachten, voordat ze een aanvraag mogen indienen. De inkomenseis gaat omhoog en er komt een huisvestingseis, waaraan veel van hen momenteel niet kunnen voldoen. ‘We zijn bang dat sommige van hen, om aan de inkomenseis te voldoen, terechtkomen in slechte arbeidsomstandigheden en vatbaar zijn voor uitbuiting’, zegt Wijnkoop.

En dan is er nog de groep statushouders die, met het perspectief op permanent verblijf in Nederland, hebben gewerkt aan een inburgeringstraject. ‘Ze zouden een verblijfsvergunning onbepaalde tijd aanvragen en daarna de Nederlandse nationaliteit. Maar dat kan straks niet meer. Je kunt de Nederlandse nationaliteit niet aanvragen met een tijdelijke vergunning, en de vergunning asiel onbepaalde tijd komt te vervallen’, merkt Terpstra op. ‘Dit staat de inburgering van de mensen die hier zijn enorm in de weg. Hoe kom je aan werk, een hypotheek of een arbeidscontract als je niet kunt aantonen dat je hier voor langere tijd bent?’

Stress

‘Het zorgt voor zoveel onrust en stress. We krijgen heel veel vragen. Er komen steeds mensen aan de balie met de vraag: gaat dit ook voor mij gelden?’, zegt Wijnkoop. De meeste mensen zijn niet of nauwelijks geïnformeerd over de nieuwe regels. Zowel statushouders als mensen die nog in afwachting zijn van een asielbesluit zeggen slechts van nieuwe regels te hebben gehoord, maar er weinig van te begrijpen, zo bleek uit een eerdere rondgang van de Kanttekening.

Dit heeft een aantal redenen, legt Terpstra uit. ‘Als mensen een status krijgen, hebben ze geen advocaat meer, ook niet als ze nog in afwachting zijn van gezinshereniging. Ze konden voorheen terecht bij Vluchtelingenwerk, nu mag dat niet meer. Voor vragen moeten ze bellen naar de IND-nareistelefoon, waar alleen Nederlands en Engels gesproken wordt. Ik zeg dan ook vaak: bel deze telefoon zo vaak mogelijk, zodat duidelijk wordt dat het niet voldoende is.’

Mensen in afwachting van een asielaanvraag hebben wel een asieladvocaat, maar dit betekent niet dat zij persoonlijk geïnformeerd worden van elke ontwikkeling, legt de advocate uit. ‘We hadden allereerst niet de verwachting dat de Eerste Kamer zonder enig overgangsrecht met de wetten zou instemmen. Dat was ook voor ons een verrassing. Daarnaast is de situatie per persoon anders. Al die mensen moeten worden geïnformeerd, in verschillende talen. Wij zijn in Nederland met ongeveer 350 asielrechtadvocaten. We zitten fysiek aan onze taks. Wij kunnen dit ook niet aan.’

En nu? Zullen alle lopende aanvragen nu in een klap worden afgewezen? Zo simpel is het niet, zegt de advocate. ‘Inhoudelijk veranderen de criteria niet zo veel. Syrische vluchtelingen bijvoorbeeld werden al grotendeels afgewezen.’

‘Wij zijn in Nederland met ongeveer 350 asielrechtadvocaten’

De veranderingen zijn dan ook meer procedureel van aard, legt ze uit. ‘We krijgen geen tijd meer om onze cliënten voor te bereiden en er is geen procedure meer waarin het voornemen op een besluit en de zienswijze bekendgemaakt worden. Er is na 12 juni nog maar één echt contactmoment tussen de advocaat en de asielzoeker voordat een asielbesluit wordt genomen. De regels hebben dus gevolgen voor de zorgvuldigheid van de procedure en daardoor zullen we vaker in beroep moeten bij de rechtbank.

‘Ook over het ontbreken van overgangsrecht zullen we per situatie moeten procederen’, gaat Terpstra verder. ‘De rechter kan niet zomaar ingaan tegen de onmiddellijke werking van de nieuwe asielwetten op lopende zaken, want de wetgever heeft hiervoor expliciet gekozen. Toch is het in verschillende situaties denkbaar dat de onmiddellijke werking indruist tegen beginselen van behoorlijk bestuur en internationale verdragen.’

Ook het feit dat de IND zich niet hield aan de wettelijke beslistermijn van zes maanden betekent dat er sprake kan zijn van ongelijke behandeling, legt ze uit. ‘Sommigen kregen wel een besluit binnen kortere termijn en hadden daarom te maken met gunstigere regels. Het zou niet zo mogen zijn dat doordat een overheid faalt om tijdig te beslissen op een aanvraag, de aanvrager hierdoor geconfronteerd wordt met ongunstigere regels. Dat is in strijd met het gelijkheids- en consistentiebeginsel’, aldus Terpstra.

‘Dit heeft in ieder geval niets te maken met democratie, of de plicht van de staat om rechtvaardig te zijn’, besluit ze. ‘We erkennen allemaal de problematiek, toch spreekt niemand zich uit, uit angst voor de bezorgde burger.’

Dit merkt ook Wijnkoop, die af en toe met ongeloof toezag hoe redelijke argumenten van tafel werden geveegd. ‘Op een aantal politici na lijkt iedereen alleen maar te denken aan de aantallen die omlaag moeten. Dat deze onmiddellijke werking daar niets aan bijdraagt, wordt gewoon niet gehoord.’

Lees ook:

IND geeft nieuwe asielaanvragen voorrang, wachttijd voor anderen loopt verder op

Volgende maand gaan de nieuwe Europese asielregels in. Wat verandert er?

Onzekerheid en angst onder vluchtelingen over nieuwe regels