De Kanttekening sprak met moslims op straat over de actuele en beladen vraag: moeten Nederlandse ‘IS-kinderen’ worden opgevangen of niet? ‘Onze ouders komen uit een oorlogsgebied, maar zijn naar Europa gevlucht omdat ze niet wilden dat hun kinderen onder die omstandigheden zouden opgroeien. Daar blijven we ze altijd dankbaar voor. Ik snap dan ook niets van ouders die hun kinderen meenemen naar een oorlogsgebied.’

Onlangs werd in België besloten dat Belgische kinderen die in zogenoemde IS-kampen verblijven moeten worden teruggehaald naar België. De Kinderombudsman adviseert hetzelfde als het gaat om Nederlandse kinderen in IS-kampen. Het gaat om vluchtelingenkampen waar onder anderen Syrië-gangers uit allerlei landen verblijven sinds de val van het ‘kalifaat’. Politici en organisaties hebben daar een mening over, maar hoe denkt de gewone burger over dit onderwerp? De Kanttekening sprak erover met voorbijgangers op straat.

Hoewel het druk en koud is in het centrum van Rotterdam, blijven er toch mensen staan om onze vragen te beantwoorden. Aangezien het om moslimkinderen gaat, wordt de kwestie aan passerende moslims voorgelegd. Wat al snel opvalt is dat mensen er of nooit over hebben nagedacht of zich heel betrokken voelen bij dit onderwerp en hun antwoord klaar hebben. ‘Nooit over nagedacht’, zegt een jong stel eerlijk. Ook dat is een reactie. Al snel blijkt dat het aanspreken van dertigplussers of van mensen met een kinderwagen boeiende antwoorden oplevert.

Najat (36), moeder van drie kinderen, brandt meteen los. ‘Natuurlijk moeten die kinderen teruggehaald worden. Elke persoon die het hart op de goede plaats heeft, wil dat ze hierheen komen. Het is een nieuwe generatie, daar moeten we met z’n allen zuinig op zijn. We moeten een veilige maatschappij creëren voor de volgende generatie. Die kinderen moeten opgevangen worden, want ze hebben al zóveel meegemaakt. Er moet zorg en aandacht aan hen besteed worden, dat hebben ze nodig. Volgens mij speelt het geen rol wat je godsdienst of achtergrond is of dat je wel of geen moeder bent. Je wilt het beste voor die kinderen. Ik denk dat sommige mensen willen dat die kinderen daar blijven in verband met het kostenplaatje. Ach, de btw gaat toch omhoog, of die kinderen nu naar Nederland komen of niet.’

Een vader van in de dertig, die liever anoniem blijft, vindt dat de Nederlandse kinderen in IS-kampen zo snel mogelijk naar Nederland moeten komen. ‘Hoe langer ze daar blijven, hoe langer het duurt voordat ze hulp krijgen. Het gevolg van het uitblijven van psychische hulp betekent dat het proces om wat ze bij IS geleerd hebben uit hun hoofden te krijgen, steeds lastiger wordt. Misschien een vervelende vergelijking, maar ik ben het er ook niet mee eens dat veroordeelden met tbs vaak eerst hun gevangenisstraf moeten uitzitten en daarna pas behandeld worden. Op die manier blijven ze onnodig lang met hun zieke gedachten lopen voordat ze hulp krijgen. Daarom hebben kinderen uit IS-gebieden keihard hulp nodig.’

De vraag die centraal staat in dit artikel roept bij sommige mensen behoorlijk wat emoties op, zoals bij Samira (26). ‘Sorry, maar wat dóe je daar als Nederlander? Dat snap ik dus écht niet. Waarom zijn die ouders daarnaartoe gegaan? Wat heeft hen bezield? Als de moeders van die kinderen onder dwang of onder valse voorwendselen daar terecht zijn gekomen, haal ze dan zo snel mogelijk naar Nederland. Hebben die ouders hun kinderen bewust meegenomen naar een gebied waar oorlog en terrorisme de baas zijn? Laat die ouders dan lekker daar. Als je zulke keuzes maakt, dan laat je je kinderen erbuiten.’

Er zijn ook moslims die niet durven te reageren. Ze vinden het onderwerp te beladen. ‘Het ligt heel gevoelig’, zegt een traditioneel geklede veertiger. Daarna loopt ze snel door, ook al is het inmiddels februari en wat minder koud. Sommige wat jongere mensen vragen of het anoniem of onder een andere naam kan. Hun standpunt is dat het inderdaad gevoelig ligt, maar er moet wel over gepraat worden. Vooral in het belang van de kinderen, want veel ondervraagden maken zich oprecht ongerust over het psychische welzijn van de kinderen.

Kubilay (25) had er nog niet echt over nagedacht. Eigenlijk schrikt hij een beetje dat er in de IS-gebieden Nederlandse kinderen verblijven. ‘Onder de tien jaar kun je, denk ik, veel dingen vergeten. Maar pubers van een jaar of dertien, veertien en ouder moeten hulp krijgen. Wat doen die kinderen daar? Haal ze terug! Maar als die ouders echt zelf bepaald hebben dat ze hun kinderen daarnaartoe wilden meenemen, dan is het hun verantwoordelijkheid. In dat geval moeten ze op die plek een toekomst opbouwen, hoewel ik persoonlijk denk dat die toekomst daar niet ligt. Iedereen wil het beste voor zijn of haar kind. Waarom ga je dan naar IS-gebied? Dat begrijp ik echt niet.’

Elisa (22) heeft een kind van twee. ‘Als ouder hoor je je kind daar niet naartoe te brengen. Ik geloof ook niet dat IS een moslimorganisatie is, wat ze doen is tegen de islam. Ze betrekken de islam erbij, maar het heeft er niets mee te maken. Kinderen horen daar niet, want op die plek krijgen ze geen goed beeld van de islam. Ik vind het overigens heel erg dat IS een islamitische terreurorganisatie wordt genoemd. IS maakt de islam juist zwart.’

De reactie van een jonge vrouw spreekt boekdelen. ‘Onze ouders komen uit een oorlogsgebied, maar ze zijn naar Europa gevlucht omdat ze niet wilden dat hun kinderen onder die omstandigheden zouden opgroeien. Daar blijven we ze altijd dankbaar voor. Ik snap dan ook niets van ouders die hun kinderen meenemen naar een oorlogsgebied. Het klinkt hard, maar ik weet niet of het verstandig is dat zulke mensen naar Nederland komen.’

Voordat de ondervraagden een reactie geven, wordt er opvallend vaak gevraagd hoe die kinderen daar dan terechtkomen. Het is bij lange na niet bij iedereen bekend dat de moslims die bewust naar IS-gebieden getrokken zijn, hun kinderen hebben meegenomen of daar kinderen hebben gekregen. ‘Hadden sommige van die lui hun kinderen bij zich? Echt waar?’ Vooral jonge geïnterviewden reageren stomverbaasd op de aanwezigheid van kinderen met de Nederlandse nationaliteit op IS-terrein. Niet iedereen vindt het een uitgemaakte zaak dat de kinderen met hun ouders moeten terugkeren – ‘moslims met ‘gekke ideeën’ kunnen beter daar blijven’. De kinderen worden als slachtoffers beschouwd, de ouders lang niet altijd. Bovendien blijkt het lastig om reacties te krijgen van veertigers of oudere mensen. Het is bij dit onderwerp sowieso het beste gebleken om mensen aan te spreken die alleen lopen – in gezelschap ontbreekt bij velen de durf of wil om te praten. Toch zijn er twee vijftigplussers die iets willen zeggen.

Een vrouw van halverwege de vijftig, die werkzaam is bij een maatschappelijke organisatie en liever anoniem blijft, vindt het een ingewikkeld vraagstuk. ‘Je kunt een moeder niet zomaar van een kind scheiden. Het is wel zo dat moeders vaak veel sterker betrokken zijn bij de opvoeding en de kinderen hun denkbeelden via de moeder krijgen. Dat moeders daar onder valse voorwendselen naartoe zijn gelokt en van niets wisten, geloof ik vaak niet.’ In het geval van Laura H., één van de bekendste autochtone ‘jihad-bruiden’ van Nederland, bleek dit toch iets anders in elkaar te zitten. Tijdens een interview met het blad Linda afgelopen januari, zei ze dat ze van haar man geen televisie mocht kijken en dus niets wist van kapotgeschoten huizen of het ‘kalifaat’ en de bijbehorende toestanden. De vrouw schudt haar hoofd en gaat verder: ‘Als je geen televisie mag kijken, zijn er nog voldoende andere wegen om informatie te verkrijgen. Misschien niet in details, maar het is een veelbesproken onderwerp. Het is bijna ondenkbaar dat je niet weet wat er speelde en nog steeds speelt. Ik maak me wel degelijk zorgen om die kinderen. Ze komen uit een oorlogsgebied, dus ze hebben zeer waarschijnlijk PTSS (posttraumatische stressstoornis, red.). En over welke leeftijd hebben we het? Zijn ze daar of hier geboren, willen ze terug naar Nederland, of zijn ze hier nog nooit geweest? Neem een kind van veertien. Het is een proces van jaren om uit hun hoofd te krijgen wat ze hebben meegemaakt. Ik vrees dat we het hebben over de rest van hun leven. En wat te denken van de behandeling zelf? Gaan ze eerlijk vertellen wat daar allemaal gebeurd is, kunnen ze vrijuit praten, of krijgen ze van tevoren van hun moeders te horen waar ze wel en niet over mogen praten? Die kinderen hanteren een overlevingsmodus. Voor de één is dat schieten, voor de ander zwijgen. Dáár maak ik me zorgen over.’

Ook spraken we met Mohammed (64). Hij vindt dat de Nederlandse overheid de morele verplichting heeft om kinderen met de Nederlandse nationaliteit (en hun ouders) die in IS-kampen verblijven naar huis te halen. ‘Ze zijn vaak onder het toeziend oog van de Nederlandse autoriteiten vertrokken. Daar komt ook bij dat niet altijd duidelijk is waarom die mensen daar zijn. Aan welke kant hebben ze bijvoorbeeld gevochten? Ik blijf erbij dat de kinderen zo snel mogelijk naar Nederland komen, hier opvang krijgen en opgenomen worden in de Nederlandse maatschappij. Alle Nederlanders zijn gelijk en je laat mensen niet onder die omstandigheden in het buitenland zitten. Beter hier berecht worden dan daar blijven.’

De meningen verschillen dus enorm, maar één ding is duidelijk: het is een omstreden onderwerp, waar mensen mee worstelen. Soms durven ze zelfs niets te zeggen of ventileren ze anoniem of onder een fictieve naam een uitgesproken mening. Want onder je eigen naam eerlijk iets zeggen, dat durfde bijna niemand. Of men reageerde met één woord, zoals: ‘Daar laten!’ of juist: ‘Zo snel mogelijk naar Nederland halen.’

Alles bij elkaar opgeteld vinden de meeste ondervraagden toch echt dat je vooral de kinderen niet aan hun lot mag overlaten. Over de ouders van de kinderen wordt regelmatig minder positief gedacht, zeker als die ouders al kinderen hadden toen ze naar het ‘kalifaat’ vertrokken. ‘Daar kinderen krijgen is iets anders dan ze meenemen naar een oorlogsgebied’, vond een jonge vrouw die zelf moeder is. ‘Toch horen kinderen niet in een vluchtelingenkamp.’ Eén man vond het opvangen van Syrië-gangers maatwerk. ‘Ga ernaartoe om de situatie te inventariseren, vraag aan die mensen of ze terug willen. Praat met hen en met de kinderen en maak op basis daarvan per persoon een beslissing, want die kampen ontmantelen zonder hulp van buitenaf zie ik niet zitten.’

Over één ding zijn vrijwel alle ondervraagden het eens: er moet gebeuren wat voor de kinderen het beste is.

‘Heel lang waren er geen partijen voor niet-witte mensen, nu zijn er eindelijk wel partijen die zich voor deze gemarginaliseerde groepen inzetten.’

Nieuwe Nederlanders stemden vroeger veelal PvdA, maar die tijd ligt ver achter ons. Denk heeft met drie zetels in de Tweede Kamer een stevige politieke positie verworven. Twee andere partijen voor nieuwe Nederlanders, Nida en Bij1, hebben de ambitie om ook landelijk te gaan. Hoe kijken deze drie nieuwe partijen aan tegen de Provinciale Statenverkiezingen, die op 20 maart worden gehouden? Hebben de gevestigde partijen iets verkeerds gedaan, zodat deze drie nieuwe partijen konden ontstaan, of is het een natuurlijke ontwikkeling? En hoe verschillen Denk, Nida en Bij1 van elkaar? De Kanttekening sprak over de politiek van Denk, Nida en Bij1 met de Turks-Nederlandse historici Armand Sag en Tayfun Balcik, schrijver en beleidsondernemer Kiza Magendane, Bij1-lid en voormalig SP-raadslid Rebekka Timmer, Nida-campagneleider Oscar Bergamin, opiniepeiler Aziz el-Kaddouri van EtnoBarometer en politiek wetenschapper Floris Vermeulen van de Universiteit van Amsterdam.

Provinciale Statenverkiezingen
‘Bij de Provinciale Statenverkiezingen zijn de opkomstcijfers altijd erg laag’, vertelt Kaddouri. Hij doet onderzoek naar het stemgedrag van nieuwe Nederlanders. ‘Ik wil nog wel kijken hoe de Provinciale Statenverkiezingen leven onder Nederlanders van kleur, of mensen überhaupt naar de stembus gaan en op welke partijen ze gaan stemmen, maar ik denk dat veel mensen deze verkiezingen aan zich voorbij laten gaan. Een bijkomende factor is dat mensen die nog geen Nederlands paspoort hebben, niet mogen stemmen voor de Provinciale Staten, maar alleen voor de gemeenteraad. Dit gaat Denk en Nida stemmen kosten op 20 maart. Als je de programma’s van Denk en Nida erbij pakt, valt het op dat deze vooral gaan over landelijke thema’s. De programma’s van Denk voor de verschillende provincies zijn voor een groot deel copy-paste. Dat levert ook wel grappige dingen op: in het verkiezingsprogramma voor Noord-Brabant stelt Denk dat er beter openbaar vervoer moet komen, maar men baseert zich op een rapport dat over Amsterdam gaat.’

Denk doet in alle provincies mee, Nida alleen in Noord- en Zuid-Holland. Bij1 ziet af van deelname aan de Provinciale Statenverkiezingen. Waarom is dat zo? Volgens Kaddouri gaat het Denk vooral om de Eerste Kamer. ‘De leden van de Provinciale Staten kiezen de leden van de Eerste Kamer en als je in de Eerste Kamer komt, kun je meer invloed uitoefenen op het landelijke beleid.’ De in 2013 opgerichte partij Nida kiest voor een bottom-up benadering. Nida-campagneleider Oscar Bergamin legt uit: ‘We willen eerst in de gemeenteraden, dan in de provincies en daarna pas de nationale politiek in. Als we een mooi resultaat weten te halen bij de Provinciale Statenverkiezingen, dan gaan we in 2021 zeker meedoen aan de Tweede Kamerverkiezingen. In 2017 vonden we het echter nog te vroeg.’ Bergamin benadrukt dat je lokaal en provinciaal ook veel kunt bereiken. ‘Met een zetel kun je al best veel invloed uitoefenen. Zestig procent van alle moties die de Nida-fracties in Rotterdam en Den Haag hebben ingediend, zijn aangenomen. Als je echt wat wilt bereiken, moet je ook samenwerken met andere partijen.’

En Bij1 dan, waarom doet deze partij niet mee? Volgens Rebekka Timmer, voormalig SP-raadslid in Hilversum en een rijzende ster in de partij van Sylvana Simons, moet Bij1 de juiste prioriteiten stellen. ‘Waar steken we energie en menskracht in? Zijn de Provinciale Staten wel het juiste podium voor het Bij1-geluid?’ Dat de partij afziet van de Provinciale Statenverkiezingen betekent echter niet dat Bij1 ook de Tweede Kamerverkiezingen aan zich voorbij zal laten gaan. ‘We zijn een landelijke partij, met een boodschap voor heel Nederland. Natuurlijk moeten we veel werk verzetten om in de Tweede Kamer te komen, maar ik denk dat het ons zou moeten lukken.’

Kaddouri vermoedt dat Bij1 niet meedoet aan de Provinciale Statenverkiezingen omdat er te veel wordt geruzied binnen de partij. ‘Sylvana Simons is een dominante persoonlijkheid die geen vrienden maakt. Daarom haalde de partij in 2017 nauwelijks stemmen tijdens de Tweede Kamerverkiezingen en ligt Simons nu zo moeilijk in de Amsterdamse gemeenteraad. Een van de oprichters van Bij1, Bram Verhappen, is alweer met de noorderzon vertrokken. Hij ergerde zich enorm aan Simons.’

Floris Vermeulen wijt het ‘thuisblijven’ van Bij1 vooral aan organisatie, of beter gezegd het gebrek daaraan. ‘De partij is zwak georganiseerd en heeft de kracht niet om aan de verkiezingen van 20 maart mee te doen. Het is een heel diverse groep, met een sterke activistische vleugel. Bij1 krijgt wel steun van Surinaamse Amsterdammers, maar die is niet zo sterk als de Turkse steun voor Denk. Daarnaast is Bij1 erg met zichzelf bezig en worstelt de partij over de te volgen koers. Ze behouden liever wat ze hebben dan dat ze grote risico’s nemen. Bij1 heeft met veel moeite één zetel gehaald in de Amsterdamse gemeenteraad. Hoewel Sylvana Simons ongelooflijk veel media-aandacht heeft gekregen, viel het electorale resultaat van haar partij nogal tegen.’

‘Wie komt er nog voor ze op?’
Hebben de gevestigde partijen schuld aan het ontstaan van Denk, Nida en Bij1? Volgens Tayfun Balcik, programmacoördinator bij The Hague Peace Projects, had de oprichting van deze partijen niet gehoeven. ‘Het is ergens misgelopen bij de PvdA, daarom ontstond bij Tunahan Kuzu en Selcuk Öztürk (oprichters van Denk, red.) de behoefte om zich af te splitsen. De gevestigde partijen, niet alleen de PvdA, maar ook D66, GroenLinks en de SP, zijn naar rechts opgeschoven. Ze werden dwingender met betrekking tot het thema integratie. Er was nog maar weinig perspectief voor een positiever beeld. Daarom voelden veel mensen zich niet meer bij de traditionele partijen thuis.’

Armand Sag beaamt dit: ‘Bij de gevestigde partijen heeft men geen empathie voor de standpunten van de gemiddelde Turks-Nederlandse kiezer, die conservatief is en Erdogan steunt. Toen de Nederlandse regering in 2017 minister Fatma Betül Sayan Kaya tegenhield, steunden vrijwel alle politieke partijen Mark Rutte. Ik had van Jesse Klaver van GroenLinks verwacht dat hij zich verzoenend zou opstellen, maar dat was niet zo. Ook in die kwestie rond de weekendscholen zoekt Nederland de confrontatie op, waar Denk electoraal van profiteert. Ik heb trouwens het gevoel dat deze kwestie erg wordt opgeklopt. Er zijn aanvragen ingediend, maar nog niets is goedgekeurd.’

Vermeulen gelooft niet dat de opkomst van Denk, Nida en Bij1 alleen maar de schuld is van bestaande traditionele partijen. ‘Het zijn seculiere, progressieve partijen. Migranten zijn vaak religieus en conservatief – dat botst. Niettemin, de nieuwe partijen zijn een reactie op het populisme en het anti-islamdiscours. De gevestigde partijen hebben hierop te zacht gereageerd, ook uit berekening. De discussies over onverdoofd ritueel slachten en islamitische scholen hebben de PvdA van moslimkiezers vervreemd. Wouter Bos stelde dat de Partij van de Arbeid niet de ‘Partij van de Allochtonen’ is. Dit en de uitlatingen van Asscher, die zei dat etniciteit er niet toe zou moeten doen, zette kwaad bloed bij mensen die zich gediscrimineerd voelen. Wie komt er nog voor ze op?’

Volgens Sag hebben de gevestigde partijen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 en 2010 nog wel gepoogd om de Turkse Nederlandse kiezers binnenboord te houden. ‘D66’er Fatma Koser Kaya gaf allerlei interviews aan Turks-Nederlandse tijdschriften, daarom werd ze met voorkeurstemmen in de Tweede Kamer verkozen. Ook PvdA-politici met een Turkse achtergrond kregen aandacht in deze bladen. Dit behoort echter tot het verleden. De tijdschriften schrijven tegenwoordig alleen nog maar over Denk. Ik heb het idee dat de gevestigde partijen geen pogingen meer doen om de Turks-Nederlandse kiezers terug te winnen. Ze beschouwen deze kiezers als verloren. Dat is positief voor Denk, want die partij weet nu dat ze in het vervolg altijd op deze kiezers kan rekenen.’

Een belangrijk incident voor het ontstaan van Denk was het Motivaction-onderzoek uit november 2014 naar de opvattingen van Turkse jongeren in Nederland. Volgens het rapport zouden veel jonge Turken sympathie hebben voor terreurorganisatie IS. Toenmalig PvdA-minister Lodewijk Asscher van Sociale Zaken noemde de conclusies van het rapport ‘verontrustend’, wat kwaad bloed zette bij Turkse Nederlanders. Het onderzoeksbureau had driehonderd Turkse en vierhonderdvier Marokkaanse Nederlanders tussen de achttien en vierendertig jaar gevraagd naar hun mening over conflicten in de Arabische landen, waaronder de Syrische burgeroorlog. De onderzoekers spraken met mensen voor de moskee en in een winkelcentrum – volgens critici een heel selectieve methode, omdat je op die manier alle mensen negeert die nooit in een winkelcentrum komen. Onderzoeksbureau Labyrinth, dat het Motivaction-onderzoek kritisch onder de loep nam, concludeerde een half jaar later dat de vragen niet eenduidig waren geformuleerd en dat het niet duidelijk was wat jongeren precies verstonden onder de termen ‘jihad’ en ‘kalifaat’. Het onderzoek van Motivaction was kortom ondeugdelijk. Voor critici van de PvdA was dit het bewijs dat Asscher niet te vertrouwen was en uit politiek gewin al te gretig het rapport had omarmd. Volgens Kiza Magendane wilde Asscher uit politiek-strategische overwegingen breken met het imago van de PvdA als een partij van ‘theedrinkers’.

Selectieve verontwaardiging
Nida werd in 2013 opgericht door oud-GroenLinks-raadslid Nourdin el-Ouali en staat een progressieve, islamitisch geïnspireerde politiek voor. Volgens Bergamin is GroenLinks ‘wel een beetje een witte partij’. Hij vindt het kwalijk dat GroenLinks Den Haag zich verzette tegen een monument voor Keti Koti, de herdenking van de afschaffing van slavernij in Suriname. Dat ziet hij als een van de voorbeelden waaruit blijkt dat de gevestigde partijen niet voldoende opkomen voor de belangen van nieuwe Nederlanders. Ook hekelt Bergamin ‘Turkije-bashing’; Nederlandse politici maken zich volgens hem schuldig aan selectieve verontwaardiging, door heel kritisch te zijn op Turkije maar zwijgen over de mensenrechtenschendingen in Egypte, waar maarschalk Abdel Fattah al-Sisi de Moslimbroederschap onderdrukt. Bergamin zegt dat Nida wil opkomen voor de mensenrechten en dat Turkije ook bekritiseerd mag worden. Over de Armeense Genocide, de Koerdische kwestie en de politiek van Erdogan heeft Nida echter geen mening. ‘We zijn nu vooral bezig met inclusiviteit en lokale en provinciale thema’s. Over veel zaken hebben we nog geen standpunt geformuleerd, ook niet over euthanasie bijvoorbeeld. Dat moet allemaal nog. We bestaan nog niet zo lang.’

Timmer ziet de opkomst van Denk, Nida en Bij1 als een natuurlijke ontwikkeling. ‘Heel lang waren er geen partijen voor niet-witte mensen. Nu zijn er eindelijk wel partijen die zich voor deze gemarginaliseerde groepen inzetten.’ Toch vindt Timmer dat de gevestigde partijen behoorlijk tekort zijn geschoten. ‘Partijen als PVV, het Forum voor Democratie, maar ook de SP propageren racistische politiek. Andere partijen verzetten zich hier onvoldoende tegen. En als je je niet tegen racisme verzet, ben je ook schuldig aan racisme.’

‘Dat Denk, Nida en Bij1 zijn opgericht, heeft ook een positief effect voor de gevestigde partijen’, meent Balcik. ‘Ze worden namelijk met de neus op de feiten gedrukt, wat hopelijk zal leiden tot zelfreflectie. GroenLinks Amsterdam heeft belangrijke stappen gezet en wil mensen met een migratieachtergrond toekomstperspectief bieden. Ik hoop dat andere partijen dit voorbeeld volgen en er ook zijn voor nieuwe Nederlanders. Discriminatie is een belangrijk onderwerp, maar er gebeurt nog steeds weinig op dit vlak. De gevestigde partijen pikken dit thema maar niet op.’

Intersectionaliteit
Maar hoe divers zijn de partijen die diversiteit prediken? Denk wordt door de buitenwacht als een ‘Turkenpartij’ gezien, wat niet helemaal terecht is, omdat ook Marokkaanse Nederlanders en andere groepen nieuwe Nederlanders de partij van Kuzu steunen. Daarnaast krijgt Denk ook de steun van heel linkse, witte Nederlanders, zoals Marit van Splunter van Movement X en de antiracistische, antizionistische beweging van de Vlaamse activist Dyab Abou Jahjah. Ook Nida is qua achterban diverser dan buitenstaanders op het eerste gezicht zouden denken. ‘We zijn geen Marokkanenpartij’, zegt Bergamin. ‘Onze achterban bestaat uit mensen van verschillende achtergronden, die zich laten aanspreken door onze boodschap. Behalve Marokkanen, Pakistanen, Somaliërs en Surinamers zitten er ook Turkse mensen bij Nida, zoals Cemil Yilmaz, lijsttrekker van de Nida-lijst in Den Haag en nu onze fractievertegenwoordiger. Buitenstaanders steken soms de draak met Nida, we worden wel eens Denk voor hbo’ers genoemd en de partij voor bakfietsmoslims. Maar we zijn er voor iedereen. Wel zijn er veel mensen actief voor Nida die weten waarover ze praten – juristen, accountants enzovoort.’ Timmer benadrukt dat Bij1 er is voor alle gemarginaliseerde groepen, niet alleen etnische en religieuze groepen. ‘Je moet denken aan sekswerkers, mensen met een lichamelijke beperking en LGBTQIA+-mensen. Daar zijn er heel veel van.’

Het onderscheidende van Bij1 is de ideologie van intersectionaliteit, de notie dat individuen in een samenleving discriminatie en onderdrukking ondervinden op grond van een veelvoud van factoren. Volgens Timmer betekent dit in de praktijk dat je dingen bij elkaar moet betrekken. ‘Intersectionaliteit lijkt een moeilijk begrip, daarom zal ik een concreet voorbeeld geven: een zwarte vrouw wordt niet alleen gediscrimineerd op basis van haar huidskleur, maar ook omdat ze een vrouw is. Je kunt het racisme niet aanpakken zonder het seksisme te bestrijden. En je kunt armoede niet tegengaan als je racisme laat liggen.’ Ook Balcik vindt intersectionaliteit een goed bruikbaar begrip: ‘Turkse Nederlanders zijn geen homogene groep, Marokkaanse Nederlanders en andere Nederlanders van kleur ook niet. We moeten oog hebben voor de minderheden binnen de minderheden. Een partij als Denk doet dat juist niet.’

De sterke nadruk op intersectionaliteit heeft desalniettemin niet geleid tot goede electorale resultaten voor Bij1. Volgens Kiza Magendane komt dit omdat Bij1 door anderen als elitaire partij wordt gezien, die niet opkomt voor de ‘gewone Nederlander’. Het gebrek aan electoraal succes is echter niet erg. ‘Bij1 is een voorhoedepartij en wil GroenLinks of de PvdA echt niet vervangen. Je hoeft niet aan alle knoppen te zitten om invloed uit te oefenen. Bij1 oefent ondanks die ene zetel in de Amsterdamse gemeenteraad heel veel invloed uit op Nederland, via taal, denkbeelden, enzovoort. Andere partijen, zoals GroenLinks, PvdA en D66, nemen deze denkbeelden over. Wat dat betreft leidt al die media-aandacht voor Bij1 wel tot een positief resultaat.’

Toekomst
Vermeulen is sceptisch over de toekomstkansen van Bij1, maar vraagt zich ook af of Nida het wel gaat redden. ‘In 2018 deed Nida niet mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam, omdat de partij te weinig kans had om een zetel te halen. Bij Nida, zo is mijn indruk, moet men opboksen tegen een heel sterke partij. Voor een groot deel vissen Nida en Denk in dezelfde vijver. Denk staat echter enorm op voorsprong, omdat de partij in de Tweede Kamer vertegenwoordigd is en beschikt over een sterk netwerk via Turkse moskeeën. Nida is wat dit betreft nog zoekende; ik vraag mij af of de partij het wel gaat redden. In Noord-Holland is de machtsbasis van Nida niet zo sterk, in Zuid-Holland doen ze het denk ik beter, omdat de partij in de gemeenteraden van Rotterdam en Den Haag vertegenwoordigd is. Nida heeft de ambitie om verder te reiken, maar ze zal het nog erg moeilijk krijgen.’

Denk heeft wel succes. Dat is in die zin uniek, dat Denk-achtige partijen als de Allianz Deutscher Demokraten (de Duitse Denk) en Be.One (de Belgische Denk/Bij1 van Dyab Abou Jahjah) vooralsnog niet echt van de grond komen. Dat de ADD povere electorale resultaten boekt komt door het Duitse kiesstelsel. ‘In Nederland is het voor kleine partijen relatief gemakkelijk om in de Tweede Kamer te komen, in Duitsland heb je een kiesdrempel van vijf procent. Wel zie je in Duitsland dezelfde frustraties als in Nederland, omdat het anti-islamdiscours bijna overal in Europa aanwezig is.’ Dat Be.One niet echt aanslaat, komt volgens Vermeulen omdat Abou Jahjah nauwelijks over een netwerk beschikt. ‘Hij is beter in provoceren dan in organiseren.’

Denk heeft zich behoorlijk stevig genesteld in het Nederlandse politieke bestel. Volgens Vermeulen worden op korte termijn de kiezers van kleur niet teruggewonnen door de reguliere partijen. Belangrijker vindt hij echter de vraag hoe er echt kan worden opgekomen voor de belangen van deze kiezers. ‘Dat is een lastige vraag. Denk zet in op acceptatie. In de Tweede Kamer nemen ze een PVV-houding aan, maar lokaal zijn ze veel pragmatischer en geïnteresseerd in samenwerking om discriminatie aan te pakken. Er valt nog een heleboel te doen. Onder nieuwe Nederlanders is de schooluitval hoog, ze zijn slachtoffer van discriminatie op de arbeidsmarkt, enzovoort. Om deze problemen aan te pakken, is samenwerking met de gevestigde partijen nodig. Een PVV-houding werkt dan niet.’

‘Liberalisme betekent niet alleen vrije markt, maar ook politieke vrijheid.’

Het begrip burgerschap wint in onze multiculturele samenleving aan populariteit. Onze maatschappij mag dan wel steeds diverser worden, maar moeten we ook iets met elkaar delen, iets wat ons burgers onderling verbindt? Dit is niet persé een rechts verhaal. GroenLinks-parlementariër Zihni Özdil vertelde op vrijdag 15 februari aan de Volkskrant dat hij voor de motie van de Nederlandse vlag in de Tweede Kamer stemde, omdat ook iemand met een Turkse achtergrond trots moet kunnen zijn op de Nederlandse driekleur.

De Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD, presenteerde op 13 februari de studie Bezielend verband. Basisgrammatica van het Nederlandse burgerschap. De auteurs pleiten hierin voor een ‘bezielend verband’, een maatschappij van burgers die een aantal basiswaarden met elkaar delen. Hoe verhoudt het VVD-betoog zich tot de realiteit en het ideaal van de multiculturele samenleving? En hoe veel ruimte krijgen nieuwe Nederlanders eigenlijk in dit bezielende verband? De Kanttekening was bij de bijeenkomst van de Teldersstichting in Den Haag en doet verslag. Ook hebben we gesproken met socioloog en politicoloog Merijn Oudenampsen, auteur van De conservatieve revolte. Een ideeëngeschiedenis van de Fortuyn-opstand, die over de nieuwste VVD-studie enkele kritische noten kraakte.

Parallelle samenlevingen
Volgens Afshin Ellian, hoogleraar Encyclopedie van de rechtswetenschap aan de Universiteit Leiden, verwijst ‘bezielend verband’ naar een uitspraak van Frits Bolkestein uit 1994. De toenmalige VVD-leider was van mening dat elke samenleving, ook de Nederlandse, betrokkenheid nodig heeft. Dit pleidooi is nog steeds actueel, aldus Ellian. ‘Mensen uit andere culturen blijven in hun eigen bubbels. Er ontstaan parallelle samenlevingen die de sociale cohesie bedreigen. Helemaal als de ideeën in die andere samenlevingen haaks staan op die van onze democratische rechtsorde. Daarom is er een basisgrammatica van het Nederlandse burgerschap nodig, die door alle burgers wordt onderschreven. Anders valt de samenleving uit elkaar.’

Ellian wil niet dat we de multiculturele samenleving en het multiculturele ideaal met elkaar verwarren. ‘Het eerste is een feit, het tweede een ideologie, een ideaal, een streven, een normatief stelsel van denken.’ Volgens Ellian is het multiculturalisme als ideologie gevaarlijk, omdat dit tot moreel relativisme en relativering van de grondrechten leidt. Hoewel hij de mensenrechten belangrijk vindt, staat hij gereserveerd tegenover sommige internationale verdragen, zoals het VN-vluchtelingenverdrag, omdat die verdragen de nationale soevereiniteit zouden ondermijnen. ‘Nieuwkomers moeten integreren, maar we kunnen geen werk van integratie maken als er steeds nieuwe migranten Nederland binnenkomen.’

Ook VVD-parlementariër Bente Becker, die immigratie en integratie in haar portefeuille heeft, is in haar toespraak kritisch over het multiculturalisme. Volgens haar voeren in Nederland twee tegenstelde visies de boventoon, die van Denk en de PVV. Denk is van mening dat nieuwe Nederlanders zich niet hoeven aan te passen, maar dat autochtone Nederlanders zich aan hen moeten aanpassen. In plaats van integratie zou het om acceptatie moeten aan. De PVV daarentegen verliest zich volgens Becker in nationalistische vreemdelingenhaat. ‘Wij doen het anders. De VVD wil mensen niet veroordelen op hun afkomst.’

Becker vertelt dat er migranten zijn die zich helemaal Nederlander voelen en carrière maken. Hun succes hebben ze echter vooral aan zichzelf te danken, niet aan het Nederlandse beleid. Succesvolle migranten zijn volgens de politica namelijk een uitzondering. ‘Als Tweede Kamerlid hoor ik de verhalen van burgers die zich zorgen maken. Over altijd dezelfde rotjongens die het dorp terroriseren. Over een Nederlandse jongen die verliefd werd op een Marokkaans meisje, maar zij werd uitgehuwelijkt, loopt nu met een sluier rond en heeft geen werk. Over meisjes die op straat voor hoer worden uitgescholden. Over homo’s die niet meer hand in hand durven lopen. Ik sprak in de Haagse Schilderswijk met moslimvrouwen die hun huis niet uit mogen en dit alleen durven wanneer hun mannen naar het vrijdaggebed gaan. Mensen met een migratieachtergrond doen het slechter op de arbeidsmarkt, komen eerder in aanraking met de politie en delen vaak de Nederlandse waarden niet.’ Veel mensen die in Nederland geboren zijn voelen zich bovendien geen Nederlander, maar Turk of Marokkaan, stelt Becker. Dat vindt ze zorgwekkend.

Nederlanderschap
Om deze problematiek aan te pakken, zijn volgens Becker twee dingen nodig. Ten eerste moet Nederland kritisch kijken naar het VN-vluchtelingenverdrag, dat geen rekening houdt met de draagkracht van de Nederlandse bevolking. Daarnaast moet de VVD kritischer kijken naar het idee dat migranten zich moeten ‘invechten’ in de Nederlandse samenleving. ‘Ik ben tegen een roekeloos, vrijblijvend liberalisme. Liberale middelen leiden niet altijd tot liberale uitkomsten. Het idee van laissez faire heeft tot gevolg dat vrouwen worden opgesloten en dat kinderen onze taal niet leren. De VVD vindt dat de overheid ook achter de voordeur mag kijken, meer dwingend moet kunnen optreden. We moeten kritisch kijken naar Turkse weekendscholen. Bepaalt Ankara wat deze kinderen leren? Ze moeten juist leren wat Nederland is, wat onze waarden zijn, waar het Nederlanderschap voor staat.’

Maar waar staat het Nederlanderschap eigenlijk voor? Moeten we Nederland progressief definiëren, als het land waar het Vredespaleis gevestigd is en waar als eerste het homohuwelijk en euthanasie werden gelegaliseerd? Of is de Nederlandse identiteit misschien gestempeld door religie, de joods-christelijke cultuur, het calvinisme?

Historicus Geerten Waling, postdoc aan de Universiteit Leiden, breekt op de Telders-bijeenkomst in Den Haag een lans voor het Plakkaat van Verlatinghe van 1581. Dit ‘oprichtingsdocument van Nederland’ moet volgens Waling dezelfde status krijgen als de Amerikaanse Declaration of Independence van 1776. ‘In de Verenigde Staten speelt de Declaration of Independence een heel belangrijke rol in de publieke herinnering, terwijl wij nauwelijks betekenis hechten aan ons oprichtingsdocument. De Verenigde Staten zijn patriottisch, wij zijn veel te bescheiden over ons eigen verleden. Ten onrechte, want Nederland was al heel vroeg in het proces van nationale soevereiniteit, het verzet tegen tirannie, de vrijheidsstrijd, godsdienstvrede. Liberalisme betekent niet alleen vrije markt, maar ook politieke vrijheid.’

Cultureel overspannend burgerschap
De VVD nodigde twee wetenschappers uit die kritische noten kraakten over het Telders-rapport Bezielend verband. Volgens Paul Dekker, programmaleider waarden en zingeving bij het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), is het beroep van het rapport op de Nederlandse geschiedenis selectief. ‘Ondanks het Plakkaat van Verlatinghe waren katholieken in de zeventiende eeuw tweederangs burgers, die schuilkerken moesten bouwen.’ Ook vindt Dekker dat de VVD veel te kritisch is over Turkse en Marokkaanse Nederlanders. ‘Dat zij zich vaak geen Nederlander voelen, komt omdat ze zich niet aanvaard voelen.’ Dekker vindt dat het nu te vroeg is om te stellen dat de multiculturele samenleving is mislukt. ‘We leven in een multiculturele samenleving, we kunnen dit fenomeen nog niet goed van een afstandje bekijken.’

Paul Frissen, hoogleraar Bestuurskunde aan de School voor Politiek en Bestuur van de Universiteit van Tilburg, is net als Dekker van mening dat de VVD in haar rapport te veel focust op Turkse en Marokkaanse Nederlanders. Daarnaast gelooft hij dat het wel meevalt met die parallelle samenlevingen. ‘Onze samenleving bestaat niet uit gescheiden blokken, het ligt veel complexer.’ Frissen wil het begrip burgerschap liever sociaal opvatten. ‘Als je Nederlanders vraagt wat een goede burger is, dan hebben ze het niet over politiek. Ze hebben het dan over de buurman. Dat mensen aan elkaar denken. Het is een sociaal concept, geen politiek concept.’ Dekker beaamt dit. ‘Staten moeten niet bepalen wat goed burgerschap is, dat bepalen de burgers zelf. Een staat die dit wel wil bepalen is totalitair. Ik ben huiverig voor een basisgrammatica van het Nederlands burgerschap, omdat de staat dan waarden oplegt aan de samenleving.’

De Kanttekening vroeg ook socioloog en politicoloog Merijn Oudenampsen, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, om een kritisch commentaar op het Telders-rapport. Oudenampsen schreef vorig jaar het boek De conservatieve revolte. Een ideeëngeschiedenis van de Fortuyn-opstand, waarin hij de ideologische ruk naar rechts van een deel van de Nederlandse samenleving analyseerde. ‘Toen Frits Bolkestein in 1994 pleitte voor een bezielend verband, wees hij ook op het christendom, niet als geloof maar als morele en culturele grondslag van de Nederlandse identiteit. Hij zei dat deze referentie noodzakelijk was vanwege de vele migranten in ons land. Feitelijk definieer je dan het Nederlanderschap op een manier die migranten uitsluit, om je op deze manier te weren tegen migratie. Dit vind ik een rare vorm van identiteitspolitiek. Het probleem is niet zozeer burgerschap, maar dat Bolkestein toen en de VVD nu in het rapport Bezielend verband definiëren het burgerschap ophangen aan cultuur cultureel. Ik ben juist voor een cultuur-overstijgend, overspannend burgerschap.’

Volgens Oudenampsen onderbouwen de auteurs van Bezielend verband hun kritiek op het multiculturalisme helemaal niet goed. ‘Ze verwijzen alleen naar een Engelstalig boek, wat veel te algemeen is. De zogenoemde multiculturele ideologie is in ons land helemaal niet dominant geweest. Het doel van het Nederlandse beleid was altijd al dat nieuwkomers moesten integreren en zich zouden aanpassen aan de dominante Nederlandse cultuur. De ideologie van het multiculturalisme, zoals Paul Cliteur dat omschrijft, is het idee dat alle culturen uniek en onvergelijkbaar zijn en dat we geen kritiek zouden mogen hebben op homodiscriminatie en achterstelling van vrouwen binnen de islam, omdat dat nu eenmaal hun cultuur is. Maar dit is een karikatuur, een stroman. Bijna niemand denkt zo. We zijn nooit multicultureel geweest. Alleen misschien een handjevol antropologen, maar dat gaat om een wetenschappelijke methode, niet om hoe ze echt in de maatschappij staan.’ Oudenampsen wil ook af van de in het rapport geschetste links-rechts-tegenstelling. ‘Het was CDA-minister Piet Hein Donner die beweerde dat in Nederland de sharia zou kunnen worden ingevoerd, als hier een tweederdemeerderheid voor te vinden was. En dankzij PvdA-staatssecretaris Job Cohen kreeg Nederland een strenge migratiewetgeving.’

Toch staan er volgens Oudenampsen ook goede dingen in het VVD-rapport. ‘Kijk, aandacht voor burgerschap is helemaal geen slecht idee. Ik ben geen tegenstander van burgerdeugden of een civil religion. De grote vraag is echter hoe je dit invult. Het Plakkaat van Verlatinghe als oprichtingsdocument van Nederland vind ik geen goed idee. De historische context is veel te christelijk, veel te protestants, veel te exclusief. De grondwet van 1798, de eerste echte grondwet van Nederland, is een veel beter idee. Of die van 1848. Meer aandacht hiervoor is goed. Hoewel ik niet van het ritualiseren ben, wat vooral Waling bepleit. Dat past bij de Verenigde Staten, maar niet bij Nederland.’

Oudenampsen is tegen de notie van een exclusief Nederlanderschap. ‘De VVD en ook de PVV hebben het vaak over dubbele loyaliteiten. Natuurlijk ben ik niet voor Erdogan, maar ik heb er geen bezwaar tegen dat Turkse Nederlanders behalve een Nederlands paspoort ook een Turks paspoort hebben. Het feit alleen dat ze ook een Turks paspoort hebben, maakt Turkse Nederlanders niet disloyaal. Sterker nog, we zouden dan ook kritisch moeten kijken naar Geert Wilders, die de Israëlische ambassade platloopt, en naar Telegraaf-journalist Wierd Duk, die Poetin verdedigt en sympathiseert met het gedachtegoed van Russische cryptofascist Aleksandr Doegin.’

Het aantal kinderen van gemixte komaf stijgt, maar begrip in de samenleving blijft achter – soms met negatieve gevolgen. Een gemixte familie uit Londen probeert het gesprek op gang te brengen door de ervaringen naar buiten te brengen.

‘Het is eindelijk tijd om het over gemixte kinderen te hebben’, stelt de kleine maar energieke Tenee. De fotografe zegt die middag in de borrelkamer van het kantoor niet veel, maar wat ze zegt, doet ze met vanzelfsprekend zelfvertrouwen en een onberispelijk Brits accent. Dat is niet de enige reden waarom de jongeren om de houten tafels aan haar lippen hangen en instemmend knikken: ze zijn stuk voor stuk zelf van gemengde komaf. In de nieuwbouwwijk Amsterdam Houthavens, in het kantoor van productiebedrijf Vigics met uitzicht op het Amsterdamse IJ, zijn ze op die middag samengekomen om ervaringen uit te wisselen, en geportretteerd te worden voor het platform Mixedracefaces.

Tenee plaatst daar, samen met creative manager en zoon Solon en content manager en schoondochter Rachael, met regelmaat portretfoto’s van mensen van gemengde afkomst, geflankeerd door hun ervaringen – sinds mei al meer dan honderdnegentig. Om hen erkenning te bieden, een gemeenschap te vormen, maar ook vooral om hun bestaan duidelijk te maken aan de buitenwereld. Dat is broodnodig, stelt Tenee: kinderen van verschillende afkomst hebben te maken met unieke problemen en ervaringen, maar worden in de samenleving geconfronteerd met een gebrek aan begrip.

Alsmaar gewoner
Kinderen van gemixte afkomst worden steeds gewoner in Nederland. Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat in 2014 vijftien procent van de tweeoudergezinnen gemixt was – en hun kinderen dus bi-cultureel. De grote steden lopen voorop: volgens de gemeente Amsterdam is een kwart van Amsterdamse huwelijken gemengd, net als maar liefst zevenendertig procent van kinderen tussen nul en twaalf jaar. Met de constante migratie en integratie in Nederland zal dit aantal alleen maar toenemen.

Toch lijkt nog niemand dit te beseffen. Dit ondervond dr. Merlijn Karssen, die promoveerde op de onderwijservaringen van bi-etnische kinderen. Zij is een van de weinige wetenschappers die zich met deze groep bezighoudt – in Europa is onderzoek naar deze groep schaars en ook het CBS heeft geen cijfers paraat. De kinderen werden, omdat ze vaak een ouder hebben met migratie-achtergrond, tot voor kort onder het kopje ‘allochtoon’ geschaard. Maar hun ervaringen zijn absoluut niet dezelfde als die van kinderen met mono-etnische achtergrond, stelt Karssen in een interview met Kennisplatform Integratie & Samenleving. Uit haar onderzoek blijkt dat de schoolprestaties van gemengde kinderen bovengemiddeld zijn, terwijl ze sociaal soms buiten de boot vallen: ‘Ze worden door andere kinderen niet voor ‘echte’ Nederlander of ‘echte’ Marokkaan aangezien.’

Het laatste puzzelstukje
Deze bevindingen worden onderstreept door Tenee en zoon Solon: ‘We leven in een wereld waarin men niet begrijpt dat culturen sterk met elkaar verweven zijn’. Hun familie ondervindt dit aan den lijve: Tenee en Solon zijn van Ghanees-Nederlandse afkomst en schoondochter Rachael is Engels-Indiaas. De inspiratiebron voor het platform is wijlen Tenee’s moeder, Rienkje Zoet. Zij trouwde met de Ghanese fotograaf Fred Attoh en leefde vijfentwintig jaar lang in Ghana. ‘Ze was een sterke vrouw die barrières overwon’, zegt Tenee. ‘Ze betrad een andere cultuur in een tijd dat interculturaliteit nog niet breed geaccepteerd werd.’ Sindsdien is een hoop verbeterd, zegt de familie, maar nog steeds kunnen kinderen van gemixte afkomst nergens hun ervaringen kwijt. Dat is goed te zien aan de uitgelaten sfeer op de bijeenkomsten: ‘iedereen deelt zijn of haar ervaringen en je ziet gezichten opgloeien als ze overeenkomsten bij elkaar ontdekken.’

Deze februarimiddag in de borrelkamer lijkt daar een perfecte demonstratie van – iedere aanwezige deelt naar hartenlust zijn of haar ervaringen met mensen die ook weten hoe het is om een gemengde afkomst te hebben. Solon weet dat kinderen van gemixte afkomst het moeilijk kunnen hebben. ‘Zeker voor een enigst kind, met beide ouders verbonden aan één achtergrond, kan het gesprek maar zover reiken. Het is niet dat de ouders het niet willen begrijpen, maar ze delen de ervaring niet. Met een platform zoals deze kun je verbinden met en je spiegelen aan mensen die hetzelfde doormaken.’

Jellina Waringa, een andere deelnemer aan de middag, is door de jaren heen vaak geconfronteerd met de manier waarop omstanders haar gemixte afkomst zien. ‘Ik ben Javaans-Fries en ik krijg minstens één keer per week de vraag waar ik vandaan kom – of waar dan écht’, zegt ze. ‘Die vraag, gesteld door Nederlanders of Indonesiërs, suggereert dat ik niet bij hen hoor. Hij plaatst je buiten de kaders. Soms wordt het uit oprechte interesse gesteld’, geeft ze toe – maar dan gevolgd door een lach: ‘Maar ik ben het inmiddels wel zat. Want mensen vullen in wie je bent, terwijl iedereen het recht heeft om de eigen identiteit te bepalen. Stel je voor hoe raar het is als een volledig Nederlandse Nederlander te horen krijgt dat ze geen Nederlander is. Dat is het voor mij ook. Maar ik ben eraan gewend.’

Hèhè-moment
‘De vraag over mijn afkomst is ironisch, want niemand vraagt naar de ervaring van een gemixte achtergrond. In mijn leven is mij drie keer gevraagd hoe het is om een gemixte achtergrond te hebben. Ik herinner me elke keer nog goed, dat geeft wel aan hoe speciaal het was.’ De onzekerheid over haar precieze identiteit bleef voor Jellina jarenlang onopgelost. ‘Ik nam altijd aan dat ik precies aan anderen moest kunnen uitleggen wat ik was. Pas een aantal jaar geleden begon ik in te zien dat ik noch Nederlands, noch Indonesisch ben. En ook: dat dat oké is. Om het heel Nederlands te stellen: ik had een ‘hèhè-moment’. Het brengt rust. Net als dat ik hier vandaag ben en mijn foto wordt genomen en vooral dat ik mijn verhaal kan vertellen. De vragen hier en de antwoorden van anderen hebben me aan het denken gezet, meer inzicht gegeven in mijn identiteit.’

Dat haar platform mensen kan helpen met zelfinzicht, hoort Tenee wel vaker. ‘Ik herinner me nog een vrouw die helemaal leegliep toen ze op de foto kwam, omdat dit de eerste keer was dat ze erover kon praten. Urenlang vertelde ze over haar ervaringen, tot tranen aan toe – ook bij mij.’ Dat klinkt haast als mentale hulp, en Tenee knikt: ‘Soms doen we het werk van psychiaters.’

Solon bevestigt: ‘Er zijn mensen die recht uit het hart spreken wanneer ze naar ons komen met hun verhaal, omdat ze nooit ergens over hun ervaringen hebben kunnen vertellen. Ze weten niet met wie ze moeten praten, bij welke groep ze kunnen horen. Door erover te praten, begrijpen ze zichzelf beter. Ook het publiceren van hun verhaal kan helpen. Soms heb ik het gevoel dat het een vorm van biecht is als ze hun stuk lezen en met de neus op de feiten worden gedrukt. Het is een vorm van validatie. Het is alsof ze zeggen: ‘Ik zet er mijn handtekening onder. Ik ben blij met wie ik ben – dit is mijn foto, dit is mijn verhaal. Laat de wereld het zien.’

In verwachting
Meer dan alleen een galerij van gemixte kinderen, hoopt Tenee een netwerk te bouwen op zulke middagen. ‘Een bijeenkomst is meer dan een foto nemen en een kort gesprek. Het gaat om het maken van verbinding – je kunt het hebben over dingen waarover het in de samenleving doorgaans niet gaat’, zegt ze verscheidene keren die middag. Dat doel bereikt ze compleet: geholpen door de rijkelijk vloeiende thee en hapjes, praat iedereen erop los en wisselen de jongeren aan het einde van de middag uitgebreid contactgegevens uit. Een paar deelnemers maken zelfs plannen om die avond samen uit te gaan – de gemixte kinderen vinden eindelijk gelijkgestemden.

Hoewel een gemengd kind veel uitdagingen staan te wachten, is die middag duidelijk dat zo’n afkomst ook heel mooi kan zijn. Dimitri, een bruine jongen met een lange krullende paardenstaart en meer afkomsten dan hij zich kan herinneren – ‘Surinaams-Creools, Hindoestaans, Joods-Portugees…’ gaat hij zijn vingers af – vertelt met een grote glimlach over de mogelijkheden die zijn gemixte afkomst hem biedt. ‘In Spanje denk ik dat ik een Latino ben, in Griekenland omarmen ze me vanwege mijn naam – ik pas overal bij!’ Ook Daniella Mijuskovic heeft geen slechte ervaringen met haar Servisch-Thais-Nederlandse afkomst, ‘al moeten Thaise mensen altijd heel hard lachen wanneer ze horen dat ik Thais ben, en kan ik me herinneren dat de rector van mijn school zei dat ik een van de ‘goede allochtonen’ was’. Ze schudt het van zich af. ‘Het maakt me niet zoveel uit. Ik weet wie ik ben, dus ik heb er geen problemen mee.’

Daniella kwam aanvankelijk ook niet bij Mixedracefaces terecht omdat ze naar gelijkgestemden zocht, maar vanwege een andere reden. ‘Ik ben in verwachting van een kind met mijn Italiaans-Frans-Congolese man en ik vroeg me af hoe ons kind eruit zou komen te zien’, zegt ze met een glimlach, ‘dus ik zat op de pagina te scrollen om te kijken of er mensen zijn met dezelfde mix als wij. Ik weet dat veel mensen last hebben van hun gemengde afkomst, maar ik heb geen speciale tactiek voor het opvoeden. Behalve dan te herhalen: je bent goed zoals je bent.’

U kunt alle portretten zien op de website mixedracefaces.com of door hen te volgen op Instagram, Twitter of Facebook. Eind april is de familie opnieuw in Amsterdam om portretten te schieten: kent u iemand van gemixte afkomst die ook hun ervaringen en portret vastgelegd wilt hebben? E-mail dan naar [email protected].

‘Er zijn weinig mensen over die rechtstreeks het verband leggen tussen wat ze doen voor de fairtradebeweging en de geschiedenis van ons kolonialisme.’

Paul van Tongeren (76) weet het ruim vijftig jaar na dato nog kleurrijk na te vertellen. Hoe hij op 3 december 1968 een hart van rietsuiker aanbiedt aan Leo de Block, de toenmalige minister van Economische Zaken. Een ludieke actie die mensen uit alle hoeken van Nederland bereikt. Het jaar daarop zal de rietsuikeractie leiden tot de oprichting van de eerste wereldwinkel.

Een kleine zes jaar deed Peter van Dam, docent aan de Universiteit van Amsterdam, onderzoek naar de geschiedenis van de fairtradebeweging, die begon bij de rietsuikeractie. Zijn bevindingen schreef hij op in het boek Wereldverbeteraars: een geschiedenis van fair trade.

Rietsuiker bleek een ideaal symbool van de koloniale erfenis in de wereldhandel, schrijft Van Dam. Hoewel het op de wereldmarkt goedkoper was dan Europese bietsuiker, kostte rietsuiker de Nederlandse klanten meer. Europese importheffingen maakten rietsuiker duur, terwijl de prijs voor bietsuiker dankzij landbouwsubsidies laag bleef.

Dat Nederlanders opstonden tegen de oneerlijke handelsverdragen had volgens Van Dam verschillende beweegredenen: de herinnering aan de oorlog, wat de behoefte om goede banden met andere landen te hebben aanwakkerde; activistische jongeren die besloten het anders te willen doen dan hun ‘gehoorzame’ ouders; en de dekolonisatie, die het zelfbeeld van Europeanen in een drastisch ander licht zette.

Het maakte dat Nederlanders hun steentje wilden bijdragen aan wereldvrede en eerlijke handel. En met succes – de consumptie van rietsuiker verdrievoudigde binnen enkele jaren. ‘Maar soms gaat naastenliefde hand in hand met minder rooskleurige dingen’, vertelt Van Dam. ‘Zoals eigenbelang en een soort betweterigheid. Het idee dat ‘wij’ wel even uitleggen hoe anderen het beter kunnen doen.’

Mainstream

Anno 2019 is de fairtradebeweging mainstream geworden. De deels fairtradechocoladerepen van Tony Chocolonely zijn een immens succes en ook fairtradebananen en -koffie liggen in de schappen van supermarkten. Het is dan ook niet voor niets dat het aantal wereldwinkels sterk slinkt. Als de supermarkten aan eerlijke handel doen, waar zijn de wereldwinkels dan nog voor nodig?

‘Dat is mijn doel’, vertelt Felice de Haan (68), mede-oprichtster van de Wereldwinkel Amersfoort. Samen met Nico van Splunder (61) is zij achtendertig jaar na de oprichting nog steeds betrokken bij het reilen en zeilen van de winkel. ‘Wij zijn er om onszelf overbodig te maken. Om ervoor te zorgen dat fairtradeproducten in ‘gewone’ winkels te koop zijn. En dat is deels gelukt.’

Toch vinden beiden het jammer dat er steeds minder wereldwinkels zijn. Ook Van Dam deelt die mening. ‘Ik maak mij daar zorgen over. Als er niets voor in de plaats komt dan mis je een lokaal aanknopingspunt. Wereldwinkels waren vertrekpunten voor veel acties. Je hebt plekken nodig waar activisten bij elkaar komen om initiatieven te ontplooien en thema’s op de kaart te zetten.’

Dat het aantal wereldwinkels drastisch afneemt, van ruim vierhonderd op haar hoogtepunt in 1998 tot driehonderd vandaag de dag, valt volgens Van Splunder te wijten aan een aantal punten. ‘De huurprijzen van winkelpanden worden steeds hoger, de vrijwilligers vergrijzen en de tijdgeest was destijds anders. Het succes van fairtradeproducten speelt ook mee. En daarnaast natuurlijk waar alle winkels last van hebben: de onlineverkoop.’

Andere wereld

Het was een totaal andere wereld dan de wereld waarin Van Splunder ooit begon met zijn initiatief. Lachend vertelt de Amersfoorter hoe hij op een bakfiets vol met rietsuiker en koffie naar de markt fietste, of de huizen langsging om producten te verkopen. ‘De rietsuiker zat in verschrikkelijke, zilverkleurige verpakkingen. En toen we voor het eerst bananen binnenkregen, waren we hartstikke zenuwachtig. Hoe gaan ze eruitzien? Hoelang blijven ze goed? Uiteindelijk hebben we alle bananen verkocht.’

Ook Van Tongeren staat de begintijd nog goed bij. ‘Mijn studentenkamertje aan de Korte Tolstraat in Amsterdam was het hoofdkwartier van de rietsuikeractie geworden. Op de overloop stond een baal van zestig kilo rietsuiker. Iedereen kwam bij mij thuis rietsuiker scheppen om te kunnen verkopen.’

Koloniale agressie

Naast de rietsuikeractie waren de wereldwinkels ook actiecentra voor protestacties. Zo kwam de wereldwinkel in Breukelen zelfs in aanvaring met het gemeentebestuur, vanwege posters die de koloniale agressie van NAVO-bondgenoot Portugal aan de kaak stelden. Nederlanders voelden sympathie voor landen die hun onafhankelijkheid opeisten. De boycotacties tegen koffie uit Angola, een land dat samen met Mozambique aanhoudend werd onderdrukt door Portugal, behoren tot de meest succesvolle campagnes van de beweging. Zelfs supermarktketen Albert Heijn haalde Angola-koffie uit de schappen.

Maar er was ook een keerzijde. Toen de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels een steentje wilde bijdragen aan de onafhankelijkheidsstrijd van Suriname, destijds een kolonie van Nederland, was er beduidend minder animo. Waarom voelden de tegenstanders van Portugese koloniale uitbuiting zich niet thuis in een actie voor Suriname?

‘In Suriname waren we zelf partij’, verklaart Van Dam. ‘Die actie draaide echt uit op een teleurstelling. Op Portugal was iedereen erg boos, maar als het ging om onze eigen geschiedenis, was men ambivalent. Dat was deels omdat de Portugese omgang met haar koloniën in de jaren zeventig niet te vergelijken was met de situatie in Suriname. Maar je zag ook dat het voor veel mensen een stuk moeilijker was om te praten over iets wat dichter bij huis gebeurde.’

Dat het een gekke situatie was beaamt Van Dam. Maar hypocriet zou hij het niet noemen. ‘Dat vind ik te makkelijk. Het is vaak ook zo dat het makkelijker is om een stellige mening te hebben over iets waar je weinig van afweet. Ken je alle ins and outs van een situatie, zoals wellicht het geval was bij Suriname, is het moeilijker om zo’n harde mening te hebben als men had over Portugal destijds.’

Vijftig jaar

Van Dam vindt het belangrijk dat er aandacht is voor het koloniale verleden van Nederland, maar die aandacht moet zich niet alleen naar binnen toe keren. ‘Er zijn weinig mensen over die rechtstreeks het verband leggen tussen wat ze doen voor de fairtradebeweging en de geschiedenis van ons kolonialisme. Er wordt wel over gesproken, maar meer in de context van mensen die hier nu, in Nederland, last van hebben. Het gaat weinig over de mensen die in de voormalige koloniën wonen. Het idee dat zij na vijftig jaar onafhankelijkheid niet meer mogen klagen vind ik onzin. Het is volstrekt duidelijk dat er nog steeds problemen zijn en ontstaan die een direct gevolg zijn van het kolonialisme. Er is nog steeds een mondiaal probleem dat nog lang niet opgelost is.’

De acties die in de jaren zeventig en tachtig in wereldwinkels beraamd werden, beperkten zich niet alleen tot het kolonialisme. Onderwerpen als klimaat, racisme en kernenergie passeerden ook de revue. ‘Wij organiseerden destijds allerlei soorten acties’, vertelt Van Splunder in de bovenkamer van de Amersfoortse wereldwinkel. ‘Daar stond ik erg voor. Helaas is dat vandaag de dag minder. De tijdgeest is anders. Mensen zijn moeilijker in beweging te krijgen.’

Van actiecentrum tot verkooppunt

Het klopt dat er een hoop veranderd is. Niet alleen de taak van de wereldwinkel kreeg een andere vorm – van actiecentrum tot verkooppunt – ook qua uiterlijk maakte de wereldwinkel een heuse metamorfose door. Van donkere slooppanden naar winkelpanden in drukke winkelstraten. ‘Er was nergens geld voor’, vertelt Felice de Haan over de beginjaren van Wereldwinkel Amersfoort. ‘Alle spullen die we gebruikten om het pand aan te kleden, waren tweedehands. Dat is eigenlijk nog steeds zo. Doordat we zo zuinig zijn, bestaat de winkel nog. We hebben een buffer opgebouwd waardoor we het verlies van de afgelopen jaren aankunnen.’

Bij binnenkomst in Wereldwinkel Amersfoort is vandaag de dag weinig te zien van het beeld dat De Haan schetst. De rieten manden, beelden en etenswaren zijn zorgvuldig ingedeeld. De kleurrijke Keniaanse sieraden hangen veilig achter glas. Op kaartjes die aan alle producten hangen, staat in welk land het gemaakt is.

Economisch effect

De jarenlange inzet van de betrokken vrijwilligers vindt Van Dam bewonderenswaardig. Dat is het succes van de beweging, zegt hij. Toch is de vraag in hoeverre de fairtradebeweging geholpen heeft, moeilijk te beantwoorden. ‘De beweging is enorm gegroeid, dat zeker. Er zijn inmiddels enorm veel producenten die profiteren van het systeem. Helaas levert het nog vaak te weinig op voor mensen om het bestaansminimum eraan te verdienen. Het economisch effect is ook moeilijk te meten. Verkoop je heel veel producten, dan maak je een enorm verschil. Maar ben je één kleinschalig fairtradekoffiemerk, dan verandert er weinig.’

Wat ook meespeelt is dat de focus van de beweging voor eerlijke handel niet lag op de verkoop van producten, maar vooral op het creëren van bewustzijn. Dat veel fairtradeproducten nu in de supermarkt liggen is daaraan te danken. ‘Het is echt een beweging van de lange adem’, vertelt Van Dam. ‘Wat dat betreft vind ik het heel succesvol. De vrijwilligers weten al vijftig jaar het gesprek aan de gang te houden. Het laat zien dat, als je lang genoeg met iets bezig bent, je echt iets op poten kunt zetten. Dat bedrijven nu überhaupt gevoelig zijn voor het argument dat ze een maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben, is iets wat je je in de jaren zeventig niet had kunnen voorstellen. Op dat gebied heeft de fairtradebeweging echt een bijdrage geleverd.’

Politiek

Wat Van Dam jammer vindt, en activist van het eerste uur Van Tongeren erkent, is dat er op politiek gebied weinig bereikt is. ‘Wellicht waren we wat naïef’, bekent Van Tongeren. ‘Wij dachten in 1968: ‘Als we dit nu onder de aandacht brengen, slaan we over vier jaar, tijdens de wereldconferentie in 1972, spijkers met koppen’. Zo makkelijk bleek het niet te zijn.’

Van Dam vindt het wrang. Dat consumenten meedoen maar politici niet thuis geven. ‘Een deel van de Nederlanders koopt fair trade, maar juist daar zit volgens mij ook het gevaar in. Het mag geen luxeproduct worden. Dat mensen het idee krijgen dat fairtradeproducten alleen voor welgestelde mensen weggelegd zijn. Of dat het te veel als liefdadigheid wordt gezien. Ik heb geld, dus ik kan een goed mens zijn. Dat betekent dat het omgekeerde dus waar is voor mensen die weinig geld hebben. Dat staat haaks op het ideaal van de beweging.’

Toekomst

Hoewel de geschiedenis van de fairtradebeweging vastgelegd is in het boek van Van Dam, ligt de toekomst open. ‘Er is nu een heel nieuwe generatie op een andere manier met dit onderwerp bezig’, aldus de schrijver. ‘Je ziet meer bewustzijn op het gebied van de kledingindustrie. De stichting Young & Fair probeert dat op scholen op de kaart te zetten. Ook voor fairtradeproducten lopen veel jongeren warm, bijvoorbeeld de Tony Chocolonely-repen. De vraag is hoe je jonge mensen betrokken kunt houden, zodat ze niet alleen een chocoladereep kopen of een oproep van de Schone Kleren Campagne retweeten. Daarnaast zie ik het geloof terugkomen dat het mogelijk is in de politiek veranderingen teweeg te brengen.’

Ook Van Tongeren ziet de toekomst positief in. ‘Alle jongeren die recent spijbelden voor het klimaat – geweldig vind ik het. De politiek in Den Haag zet omtrent het klimaat niet de urgente stappen die nodig zijn, daar erger ik mij ongelooflijk aan. Met de klimaatmars zetten jongeren de oude mannen die denken dit soort onderwerpen vooruit te kunnen schuiven op hun nummer. Dat doet mij goed.’