De AZ-voetbalsupporters die in mei werden aangehouden voor groepsbelediging omdat ze antisemitische liederen zongen in een metro in Amsterdam worden verder niet door het OM vervolgd. Het Openbaar Ministerie verklaart dat er geen duidelijk verband is tussen de afzonderlijke leden van de aangehouden groep en de groepsbelediging. Daardoor is individuele vervolging niet mogelijk.

De politie wist de 154 zingende jongeren met hun aanhouding in de metro wel het zwijgen op te leggen. Maar het ritje in de metro op weg naar het stadion heeft voor de zangers verder geen juridisch gevolgen.

Dit besluit van het OM werd door het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) omschreven als ‘een in de kiem gemoorde actie van ons Openbaar Ministerie’.  Bij het CIDI-commentaar volgt dan ook nog de opmerking ‘dat het zo pijnlijk is voor de Joodse gemeenschap wat er geroepen wordt door deze voetbalsupporters’. Ja, dat is ook zo. Maar met zo’n open deur wordt de zaak niet erger of minder erg. En deze kwalificatie van het gebeuren geeft het OM ook al geen handvat om wél te vervolgen.

Bij het lezen van deze woorden van het CIDI dacht ik: ‘Begrijpt deze club nou echt niet goed hoe onze rechtsstaat in elkaar zit?’ Het OM geeft een duidelijk argument waarom er niet tot vervolging kan worden overgegaan. ‘Er blijkt geen duidelijk verband te zijn tussen de individuele leden van de aangehouden groep en de groepsbelediging.’ Met deze juridische beschouwing kun je het eens zijn of niet. Maar dat heeft niets van doen van een ‘in de kiem smorende actie van het OM’. En die toevoeging dat antisemitische liederen in een supporterstrein ‘pijnlijk zijn voor de Joodse gemeenschap’ is met betrekking tot de mogelijkheid van vervolging ook al niet relevant.

De teksten van de spreekkoren duiden op tijden waarin Joden niet beschermd werden door een rechtsstaat

29 juli 1993. Ik heb een afspraak met de toenmalige Israëlische ambassadeur Mickey Bawli. Voor mij niet alleen een goede vriend maar ook een wijs man.

De ambassadeur komt mij tegemoet, steekt zijn hand uit en zegt: ‘Lody, het is een prachtige dag’. Ik kijk omhoog. ‘Ja, de zon schijnt.’ ‘Nee, ik bedoel niet het zomerse weer van vandaag. Het is een prachtige dag, want John Demjanjuk, Iwan de Verschrikkelijke, de beul van concentratiekamp Sobibor, is in Israël door de rechters bij gebrek aan bewijs vrijgesproken.’ ‘Een mooie dag?’ Vragend kijk ik de ambassadeur aan. ‘Mickey, leg uit wat je bedoelt.’

We gaan zitten en Mickey doet het verhaal. ‘De Nederlandse geheugenwetenschapper dokter Wagenaar heeft als getuige-deskundige voor de rechtbank in Jeruzalem verklaard dat de getuigenissen van slachtoffers dat zij Demjanjuk herkenden als hun kampbeul rechtsstatelijk niet voldoende zijn. Vijftig jaar is te lang om een getuigenis van herkenning te kunnen accepteren. Daarop volgde dus die vrijspraak.’ De ambassadeur gaat verder met zijn verhaal. ‘Natuurlijk was een veroordeling het meeste wenselijke geweest. Maar wij leven in een rechtsstaat. En dat is wat ieder beschaafd mens wil. Daar hangt in voorkomende gevallen wel een ‘prijskaartje’ aan. Wanneer de regels van de rechtsstaat verlangen dat er altijd sprake moet zijn van voldoende bewijslast kan dat tot gevolg hebben dat zelfs een oorlogsmisdadiger als Demjanjuk vrij moet worden gesproken. Lody, het is vandaag een mooie dag. Wij hebben gezien dat het hoogste goed van een moderne samenleving, de rechtsstaat, functioneert.’

Ik beaam het. Zelfs met een vrijspraak van John Demjanjuk kan het toch een mooie dag zijn.

Het is mogelijk ‘teleurstellend dat er geen vervolging van de voetbalsupporters kan plaatsvinden’, zoals de Nationaal Coördinator Antisemitisme Bestrijding verklaart. Maar juist voor de Joodse gemeenschap is het een teleurstelling met een gouden randje.

En dat gouden randje is het feit dat wij hier in Nederland in een rechtsstaat wonen. Volgens de regels in ons land is vervolging niet mogelijk. Wij leven in een rechtsstaat die met dit besluit laat zien dat deze ook als zodanig functioneert. En dat is iets wat juist onze Joodse gemeenschap zou moeten waarderen.

De teksten van de spreekkoren duiden op tijden waarin Joden niet beschermd werden door een rechtsstaat. Integendeel. Juist door het gebrek aan rechtsbescherming ontstond toen die ruimte voor uitsluiting, vervolging en uiteindelijk de vernietiging.

Niks geen in de kiem gesmoorde actie van het Openbaar Ministerie. Het is een ‘prijskaartje’ waar ik als Jood wel bij vaar, het handhaven van mijn rechtsstaat. Ook wanneer waanzinnige voetbalsupporters teksten laten horen die uit duistere tijden komen.

De geschiedenis van de Joodse gemeenschap in diaspora bestaat voor een heel groot deel uit het verblijf in landen waar het begrip rechtsstaat onbekend was. Eerst was het een machtig Spanje waar vijfhonderdjaar geleden de Jood de keuze tussen de brandstapel of vertrekken werd voorgelegd. Dan was er het middeleeuwse Engeland vanwaar wij voor honderden jaren werden verbannen. Toen werden het Rusland, de Oekraïne en het oude Polen, waar de rechteloosheid van onze broeders en zusters hoogtij vierde, met alle fatale gevolgen van pogroms en vervolgingen van dien. En dan natuurlijk de hele periode tussen 1933 en 1945 niet te vergeten.

Het wordt tijd dat die supporters eindelijk wijs worden. Maar de regels van mijn rechtsstaat, gehandhaafd door een functionerend Openbaar Ministerie, wegen ook voor de Joodse gemeenschap zwaarder.

Discriminatie op de woningmarkt blijft een hardnekkig probleem. Een vorige week door minister Hugo de Jonge naar de Kamer gestuurd onderzoek wijst uit dat ruim een derde van de verhuurbemiddelaars bereid is om voor een vrijgekomen huurwoning mensen met een Marokkaanse, Turkse of Poolse uit te sluiten.

Het is niet onderzocht, maar het is aannemelijk dat hetzelfde – mogelijk nog sterker – geldt voor de verhuur van studentenkamers. Al jaren is de kamernood zeer hoog, en stijgende. Zo hoog, dat inmiddels buitenlandse studenten aangeraden wordt weg te blijven als ze niet vóór september een kamer gevonden hebben.

Nederlandse studenten kunnen vaak desnoods thuis blijven wonen om elk dag op en neer te reizen. De helft doet dat inmiddels. Die mogelijkheid bestaat uiteraard niet voor studenten uit Finland of Frankrijk. Laat staan voor studenten van nog verder weg.

De universiteiten hadden de afgelopen decennia sterk op internationalisering ingezet en daarvan een lucratief bedrijfsmodel gemaakt. Studenten van buiten de Europese Unie betalen soms tienduizenden euro’s collegegeld. Maar verantwoordelijk voor hun onderdak hebben zij zich tegelijkertijd amper getoond. Dat is door de universiteiten over de muur op de markt gekieperd.

Toen ik in de jaren tachtig zelf in Amsterdam studeerde, beschikte de universiteit nog over een dienst studentenhuisvesting met een behoorlijk aanbod aan studentenhuizen, waar je op volgorde van inschrijving aan de beurt kwam. Hooguit vergrootte een grotere afstand tot je ouderlijk huis je kansen. In elk geval was het een objectief, non-discriminatoir systeem. En, heel belangrijk: in een studentenhuis deelde je keuken en sanitair met andere studenten, maar die hadden geen enkele inspraak in wie er als nieuwe bewoner bijkwam.

Soort zoekt soort, en Nederland is een uitgesproken clubjesland

Daarnaast was er de particuliere kamerverhuur, waarop ook nu veel studenten aangewezen zijn – met alle potentiële ontsporingen van dien. Vaak woekerprijzen, ook voor een hokje van drie bij drie, dus niet voor iedere beurs betaalbaar. De lelieblanke ondernemersdochter uit het Haagse Statenkwartier heeft zo al snel een streepje voor op de gekleurde arbeiderszoon uit de Haagse Schilderswijk.

En veel gaat ondershands, via schimmige briefjes en advertenties, of via contacten – met dus een voorsprong voor dat deel van de bevolking dat die ‘van nature’ meer heeft. Dat geeft de verhuurder de mogelijkheid persoonlijke voorkeuren bot te vieren, en u kunt vermoeden welke dat zijn. De hospita van vroeger die een paar kamers in eigen huis verhuurde kon er uiteraard ook wat van.

Soort zoekt soort, en Nederland is een uitgesproken clubjesland, wat vast deels terug te voeren is op de verzuiling. Elk kerkgenootschap hield het in het hele sociale leven bij voorkeur in eigen kring. Je moet wel ‘in de groep passen’ – ook bij sollicitaties is dat essentieel.

Het klinkt wat paradoxaal, maar daarmee wordt juist in het egalitaire Nederland meer rekening gehouden, dan in een hiërarchischer land als Duitsland of Frankrijk. Bij ons moet het ook op het werk ‘gezellig’ zijn, de verplichte vrijdagmiddagborrel incluis. In andere landen kijkt de personeelschef eerder of een sollicitant de beste papieren voor een baan heeft en heeft het zittende personeel de uitkomst maar te slikken.

Op de studentenwoningmarkt vertaalt zich dat gezelligheidsbeginsel vaak in het absurde ‘hospiteren’. In veel universiteitssteden is een belangrijk deel van de studentenhuizen de facto in handen van de studenten zelf, al dan niet in verenigingsverband. Zij kiezen nieuwe medebewoners, en alle gegadigden moeten in onderlinge concurrentie de gunst van de zittende bewoners zien te verwerven. Daarbij trekt dus de kandidaat met het grootste popiejopiegedrag snel aan het langste eind. Dat dit systeem de bestaande elitaire sociale verhoudingen reproduceert en sociale nieuwkomers en outsiders sterk benadeelt, is evident.

Net zomin als de supermarkt bij hongersnood op grond van persoonlijke sympathie de laatste broden mag verdelen, dient dat ook voor zoiets essentieels als een dak boven je hoofd te gelden. Vervang dus het hospiteren door een objectief wachtlijstensysteem. Later kun je ook niet zelf je buren uitkiezen, maar moet je in deze pluriforme maatschappij eveneens leren samenleven met mensen die géén kloon zijn van jezelf. Daarmee kun je dan beter maar zo vroeg mogelijk beginnen.