Mike Pompeo, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, bezocht vorige week Marokko.

Voorafgaand aan het bezoek berichtten Israëlische media dat Pompeo zich tijdens het bezoek hard zou maken voor een betere relatie tussen Israël en Marokko. Maar achteraf zei Pompeo: ‘Nee, dat is niet besproken en is een Israëlisch verzinsel.’

Ook berichtten diverse media dat koning Mohammed VI het bezoek van Benjamin Netanyahu weigerde. De Israëlische premier zou samen met Pompeo naar Marokko gaan, maar de Marokkaanse koning zou hier een stokje voor hebben gestoken. Zit een betere relatie tussen Israël en Marokko er dan echt niet in?

Marokko en Israël hebben geen officiële, diplomatieke relatie, maar dat betekent niet dat de twee landen helemaal geen banden hebben. Er is een economische relatie die zich grotendeels ‘in het geheim’ afspeelt. Er vinden Israëlische investeringen in Marokko plaats, het Noord-Afrikaanse koninkrijk verwelkomt Israëlisch toerisme en is zelfs één van Israëls grootste handelspartners in Afrika. Bovendien werken beide landen samen op het gebied van veiligheid.

Voor Marokko is het belangrijk dat deze banden min of meer geheim blijven. In de officiële statistieken van het koninkrijk is Israëlisch geld bijvoorbeeld niet terug te vinden. Andersom zijn de handelscijfers wel openbaar in Israëls statistieken. Israël wil namelijk wel een publieke relatie met Marokko.

‘Israël wil al sinds de jaren negentig, de tijd van de Oslo-akkoorden, een officiële relatie met Marokko opbouwen. Er waren in die tijd ook diplomatieke missies in Marokko en Israël’, vertelt Bruce Maddy-Weitzman. Hij is Israël-Marokko-expert en hoogleraar aan de aan de universiteit van Tel Aviv, waar hij de vakken Midden-Oosten Studies en Afrikaanse geschiedenis verzorgt.

‘Israël vraagt zich af: waarom maken we het niet officieel?’

Het contact tussen Israël en Marokko werd in 2000 stilgelegd na de Tweede Intifada, de Palestijnse opstand. Om de zoveel jaar komt het vraagstuk opnieuw naar boven: wanneer krijgen Israël en Marokko een diplomatieke relatie? Niet alleen Israël maar ook de Verenigde Staten profiteren van zo’n officiële relatie.

Coalitie tegen Iran

Een betere band tussen Marokko en Israël zou president Donald Trump helpen om de Palestijnen te overtuigen zijn vredesplan te steunen, omdat hij dan ook op steun in de Arabische wereld zou kunnen rekenen. Daarnaast is Marokko een belangrijke speler op het gebied van terrorismebestrijding.

Sinds de aanslagen in Casablanca in 2003, waarbij 45 mensen om het leven zijn gekomen, is Marokko actief bezig om het terrorisme te bestrijden. Het land wordt gezien als een expert in de regio op het gebied van terrorismebestrijding. Een officiële band tussen Marokko en Israël zou voor de Verenigde Staten de deur openen om een sterke coalitie op te zetten met Israël en Arabische landen tegen Iran.

Hoewel Marokko geen officiële diplomatieke banden met Israël onderhoudt zit Marokko wel in het ‘anti-Iran-kamp’. Sinds de Iraanse revolutie van 1979 zijn de banden tussen Marokko en Iran zwak. Dat komt omdat de sjah, die tijdens deze revolutie zijn koffers moest pakken, juist wel goede banden had met Rabat.

In 2018 beschuldigde Marokko Iran van het vervoeren van wapens naar de Westelijke Sahara, waar de onafhankelijkheidsbeweging Polisario de Marokkaanse bezetting bestrijdt. Hoewel Iran de beschuldigingen ontkende, besloot Marokko toen de banden compleet te verbreken.

Deze gedeelde vijand maakt een goede relatie met Marokko voor Israël extra belangrijk. ‘Een goede band tussen Israël en Marokko zou aantonen dat Israël een ‘normaal’ land in de regio is, met normale banden met Arabische landen’, zegt Maddy-Weitzman. ‘Voor een deel bestaan deze banden ook al. Israël vraagt zich daarom af: waarom maken we het niet officieel?’

Geen voordelen voor Marokko

Voordat Pompeo vorige week donderdag Marokko bezocht, ontmoette hij de Israëlische premier Benjamin Netanyahu in Portugal. ‘Waarschijnlijk heeft Pompeo de mogelijkheid van een betere relatie tussen Israël en Marokko wel met Netanyahu besproken. De regering-Trump zoekt altijd manieren om Netanyahu te helpen, maar heeft hierbij een misrekening gemaakt’, aldus Maddy-Weitzman.

Volgens de hoogleraar zijn er voor Marokko te weinig voordelen verbonden aan diplomatieke banden met Israël. De Palestijnse kwestie is een gevoelig onderwerp in Marokko. Tegen Israël bestaat veel weerstand. Niet alleen de man in de straat maar ook verschillende overheidsleden maken zich hard voor de Palestijnse zaak. Er is een roep om de handel en investeringen vanuit Israël beperken. Een officiële relatie met Israël zou voor veel onrust zorgen in Marokko.

‘Eigenlijk is er in die tien jaar niets veranderd’

Een goede relatie met de Verenigde Staten is voor Marokko wel belangrijk, maar ook daar valt volgens Maddy-Weitzman weinig meer te winnen. Amerika en Marokko hebben al lange tijd een goede relatie.

De relatie kwam op scherp te staan, toen er in 2016 geruchten waren dat Marokko 12 miljoen dollar aan de Clinton Foundation zou doneren als de stichting Marokko zou bezoeken. Van zowel de donatie als het bezoek kwam niets terecht, maar Trumps vertrouwen in Marokko was geschaad.

In de laatste maanden lijkt de relatie tussen de VS en Marokko echter volledig te zijn hersteld, met niet alleen Pompeo’s bezoek maar ook met het bezoek van Ivanka Trump in november. Ook het opstappen van veiligheidsadviseur John Bolton draagt hier volgens Maddy-Weitzman aan bij. Bolton probeerde namelijk actief Marokko’s activiteiten in de Westelijke Sahara te beëindigen.

Maddy-Weitzman: ‘Zonder die obstakels heeft Marokko alle Amerikaanse steun die het land nodig heeft. Dus hoeft Marokko geen relatie met Israël op te bouwen in ruil voor extra steun.’

Voorlopig geen publieke relatie

Een officiële, diplomatieke relatie tussen Marokko en Israël lijkt er in de nabije toekomst niet in te zitten. Wanneer wel? Dat weet eigenlijk niemand. Volgens de hoogleraar moet er nog veel gebeuren voordat Marokko zal overwegen zijn relatie met Israël publiek te maken.

‘De Verenigde Staten zouden hetzelfde spelletje met Marokko kunnen spelen als zij met Israël deden. Donald Trump erkende Israëls soevereiniteit over de Golanhoogten. Zo’n zelfde deal zouden de Verenigde Staten het Noord-Afrikaanse koninkrijk ook kunnen aanbieden: erkenning van Marokko’s controle over de Westelijke Sahara in ruil voor een diplomatieke relatie met Israël. Maar ik denk niet dat de Amerikanen zo’n deal zullen voorstellen.’

Een andere belangrijke kwestie blijft die van de Palestijnen. Een concrete oplossing voor de Palestijnse kwestie zou volgens Maddy-Weitzman de situatie voor Marokko veranderen, maar hij denkt dat deze oplossing nog wel even op zich laat wachten. De vraag wanneer Marokko en Israël een echte diplomatieke relatie zullen starten, blijft daarom voorlopig onbeantwoord.

Maddy-Weitzman is er gelaten onder: ‘Tien jaar geleden deed ik een interview over ditzelfde onderwerp voor een Franstalige krant in Marokko. Mijn antwoorden waren toen hetzelfde. Eigenlijk is er in die tien jaar niets veranderd.’

Het is niet nieuw in Marokko dat de overheid kritische stemmen de mond snoert, maar artiesten lijken nu harder te worden aangepakt door de autoriteiten. In de afgelopen weken werden rapper Gnawi en YouTuber Moul Kaskita het slachtoffer van dit strenge beleid.

Volgens vrienden en collega’s wist Gnawi eigenlijk al dat hij opgepakt zou worden. In zijn nummer 3cha cha3b (‘Lang leve het volk’) rapt Gnawi over de grote kloof tussen arm en rijk in Marokko, noemt hij de Hirak-beweging in de Rif, bespreekt hij het toenemende drugsgebruik en zegt hij zelfs dat de overheid haar volk expres volstopt met drugs, zodat het niet in opstand kan komen.

Deze ‘taboes’ worden weinig besproken in Marokko en ook het bekritiseren van de koning – wat Gnawi in zijn track doet – is in Marokko ongehoord. Zijn arrestatie kwam daarom niet onverwacht. De video heeft inmiddels meer dan 20 miljoen views op YouTube.

De Marokkaanse autoriteiten zeggen echter dat de arrestatie van Mohamed Mounir, Gnawi’s echte naam, het gevolg was van een confrontatie tussen hem en de politie, een week eerder. Na het incident plaatste de rapper een filmpje op sociale media waarin hij de politie beledigde. Hiervoor kun je in Marokko een celstraf van twee jaar krijgen. Gnawi kreeg een celstraf van een jaar opgelegd.

‘Gnawi is onderdeel van een grotere beweging’, zegt de Marokkaanse rapper Ayoub Boudad (foto), ook wel bekend als Lil Assaf. ‘Sinds de protesten in 2011 gebruiken artiesten steeds vaker rap om zich te verzetten tegen het regime. De beweging is aan het groeien, dat voelt de overheid en dat is ook waar de politie op reageert.’

Boudad werd in 2014 zelf gearresteerd, omdat hij had meegedaan aan een grote demonstratie tegen de privatisering van het onderwijs. ‘De demonstraties werden steeds kleiner en uiteindelijk bestond die hele beweging niet meer. Ik zag toen hoe steeds meer Marokkanen zich op een kunstzinnige wijze gingen uitspreken tegen het regime. Je ziet het in rap, maar bijvoorbeeld ook in theater. Deze artiesten spreken de taal van de mensen en hebben meer invloed dan welke politieke partij dan ook.’

‘Marokkanen zijn dom en onopgeleid’

Maar de Marokkaanse overheid moet er niets van hebben. Nog geen week na Gnawi’s veroordeling was Moul Kaskita aan de beurt, nadat hij in een Youtube-filmpje van twaalf minuten de Marokkaanse mensen en de overheid beledigt.

‘Marokkanen zijn dom en onopgeleid. Ze weten niet hoe ze moeten stemmen, omdat ze onwetend zijn’, zegt Mohammed Sekkaki, ofwel Moul Kaskita, in zijn video. Ook beschuldigde de vlogger de regeringsleden van corruptie en stelde hij dat de koning nutteloos is omdat hij ‘niet weet wat hij zegt’, aangezien andere mensen de speeches van de koning schrijven.

Het is niet de eerste keer dat Moul Kaskita is gearresteerd. In 2017 bracht de vlogger een aantal maanden in de gevangenis door omdat hij zich aan afpersing zou hebben schuldig gemaakt. In 2018 werd hij opnieuw gearresteerd voor het organiseren van een illegale demonstratie en het beledigen van ambtenaren.

Moul Kaskita begon zijn YouTube-kanaal in 2012 en richtte zich voornamelijk op komedie, satire en vermaak. In de afgelopen maanden is dit Marokkaanse internetfenomeen zich meer gaan toeleggen op het maken van podcasts over sociale kwesties die spelen in zijn land.

De arrestaties van Gnawi en Moul Kaskita wekken in Marokko opnieuw de discussie rondom de vrijheid van meningsuiting op. ‘Veel van mijn vrienden zijn rappers en sommige riskeren hun leven door ervoor te kiezen hun mening en gevoelens openlijk uit te drukken’, zegt Boudad.

‘Vooral de jeugd blijft niet meer binnen de grenzen die de Marokkaanse overheid stelt’

Marokko is één van de meest stabiele landen in de Arabische wereld en paste in 2011 zelfs de grondwet aan om de vrijheid van meningsuiting in het land uit te breiden. Maar Marokko worstelt ook met armoede, corruptie, geweld tegen vrouwen, werkloosheid en drugs. Dat zijn problemen waar de autoriteiten niet graag openlijk over spreken. Voor de Marokkanen die deze kwesties openlijk aan de kaak stellen blijkt de vrijheid van meningsuiting al snel beperkt.

Boudad woont op dit moment in Frankrijk om te studeren. ‘Mijn vonnis staat in al mijn officiële documenten. Het was niet alleen moeilijk om te rappen in Marokko, alles was moeilijk. Daarom wilde ik weg, op zoek naar betere kansen voor mezelf.’

Vanuit Frankrijk is het voor de muzikant makkelijker om openlijk te rappen over de onderwerpen die hem bezighouden. ‘Ik rap over mijn situatie, over hoe ik vast kwam te zitten om politieke redenen en over de situatie in Marokko. Soms ben ik wel eens bang dat ze mij zullen arresteren als ik weer naar Marokko zou teruggaan. Maar soms moet je gewoon de keuze maken om iets te doen.’

Andere rappers werden al eerder het slachtoffer van de strenge regels rondom de vrijheid van meningsuiting in Marokko. Rapper Mouad Belrhouate, ofwel El 7aqed (‘De haatdragende’) werd drie keer gearresteerd door zijn kritische teksten over de Marokkaanse elite. In 2015 vluchtte hij als politieke vluchteling naar België.

‘Ik houd heel veel van mijn land, maar ik stikte daar. Ik werd altijd in de gaten gehouden. Het voelde als een gevangenis buiten de gevangenis, maar toch droom ik om ooit terug te keren naar mijn wijk, mijn kleine bunker in Casablanca’, zei El 7aqed tegen Associated Press.

Niet alleen artiesten hebben last van het strenge regime in Marokko. Afgelopen zomer werd journaliste Hajar Raissouni gearresteerd en veroordeeld tot een jaar celstraf, omdat ze seks zou hebben gehad buiten het huwelijk en een abortus zou hebben ondergaan. Volgens activisten werd Raissouni echter gearresteerd vanwege haar werk als onafhankelijk journalist voor de krant Akhbar al-Yaoum.

Raissouni kwam uiteindelijk vrij nadat de koning besloot haar gratie te verlenen. Andere journalisten van dezelfde krant zijn nog steeds een doelwit. Zo vluchtte Hamza Habhoub naar Frankrijk nadat hij werd bedreigd en moet hoofdredacteur Taoufik Bouachrine een celstraf van twaalf jaar uitzitten.

Volgens Boudad zullen Gnawi, Moul Kaskita en de journalisten van Akhbar al-Yaoum niet de laatsten zijn die vanwege van hun uitgesproken meningen worden gearresteerd. ‘Vooral de jeugd blijft niet meer binnen de grenzen die de Marokkaanse overheid heeft gesteld. De tijden zijn aan het veranderen.’